अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२५
कियन्तं कालमवतिष्ठते ?
१. नास्ति नियम इति भदन्तः । यावदुपपत्तिसामग्रीं न लभते नहि
तस्यायुषः पृथगेवाक्षेपः, एकनिकायसभागत्वात् । इतरथा हि तस्यायुषः क्षया-
न्मरणभवः प्रसज्येत ।
यथासुमेरोः स्थलं मांसस्य स्यात् तत् सर्वं वर्षासु किमीणां पूर्येत, किमिदानीं
तत्प्रतीक्षा एव तेषामन्तराभवा आसन्, कुतो वा तदा तेभ्यो गता इति
वक्तव्यम् ? नैतदागतं सूत्रे शास्त्रे वा ।
एवं तु युज्यते—गन्धरसामिगृद्धानामल्पायुषां जन्तूनामन्तो नास्ति ।
ते तं गन्धं घ्रात्वा गन्धरसाभिगृद्धाः कालं कुर्वन्तः क्रिमिनिकायभागोत्पादकं¹
कर्म विबोध्य² तया तृष्णया क्रिमिषूपजायन्त³ इति ।
अथ वा—नूनं तत्प्रत्ययप्रचुर एव काले तत्संवर्त्तनीयानि कर्माणि विपाका-
भिनिर्वृत्तौ वृत्तिं लभन्ते, नान्यत्र । तथा हि चक्रवर्त्तिसंवर्त्तनीये कर्माणि अशीति-
वर्षसहस्रायुषि प्रजायां बहुतरायुषि वा चक्रवर्त्तिनो जायन्ते, नान्यस्याम् ।
एकनिकायसभागादिति । यश्च पूर्वकालभवो यश्चान्तराभवस्तत् प्रापकः,
तयोरेक एव निकायसभागः । अत एकनिकायसभागत्वात् । येनैव कर्मणायुष्येण
पूर्वकालभवस्यायुराक्षिप्यते, तेनैवान्तराभवस्य । इतरथा हि । यदि तस्यान्तरा-
भवायुषः पृथगाक्षेपः स्यात्, तस्याप्यायुषः अन्तराभविकस्य क्षयान्मरणभवः
प्रसज्येत, पूर्वकालभववत् । तस्मान्नास्ति नियम इति भदन्तः ।
ते तं गन्धं घ्रात्वा गन्धरसाभिगृद्धा इति विस्तरः । ते क्षुद्रजन्तवस्तं गन्धं
घ्रात्वा तत्सहचरं चानुभूतं रसमनुस्मृत्य गन्धरसाभिगृद्धाः कालं कुर्वन्तः क्रिमि-
निकायभागोत्पादकं कर्म विबोध्य तया गन्धरसतृष्णया विपाकाभिमुखं कृत्वाऽन्त-
राभवसन्तत्या क्रिमिषूपजायन्त इति । तत्प्रत्ययप्रचुर एव काल इति । क्रिमिप्रत्यय-
प्रचुरे काले तत्संवर्त्तनीयानि कर्माणि क्रिमिसंवर्त्तनीयानि विपाकाभिनिर्वृत्तौ वृत्तिं
लभन्ते । विपाकदानायाभिमुखीभवन्तीत्यर्थः । "सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति
खलु देहिनाम्" ( ) इति वचनात् । नान्यत्र । न तत्प्रचुरे काले ।
नान्यस्यामिति । नाल्पायुषि "—*-किन्तुःहिना नोन्जीतिनह्यवत्वात्" (
) इति वचनात् । अत एवेति । यस्माद् विद्यमानान्यपि चक्रवर्त्ति-
१. क्रिमिभावसंवर्त्तनीय—का० । २. प्रबोध्य—का० ।
३. ०पूपद्यन्ते—का० ।