अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४२३
अन्तराभवो यथोक्तः, उपपत्तिभवो प्रतिसन्धिक्षण एव¹, तस्मात् परेण
मरणक्षणं पर्युदस्यान्यः सर्वो भवः पूर्वकालभवः, चरमक्षणो मरणभवः, यत
ऊर्ध्वमन्तराभवो भवति रूपिषु चेत् सत्त्वेषूपपद्यते ॥ १३ ॥
स चायमन्तराभवः—
सजातिशुद्धदिव्याक्षिदृश्यः
समानजातीयैरेवान्तराभवैर्दृश्यते²। येषां च दिव्यं चक्षुः सुविशुद्धम-
भिज्ञामयं त एनं पश्यन्ति । उपपत्तिचक्षुषा तु न दृश्यते; अत्यर्थमच्छत्वात्³ ।
देवान्तराभविकः सर्वान् पश्यति । मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकाः पूर्वं
पूर्वमपास्येत्यपरे ।
कर्मर्द्धिवेगवान् ।
उपपत्तिभवः प्रतिसन्धिक्षण एव । तस्मात् परेण प्रतिसन्धिक्षणादन्यो भवः
पूर्वकालभवः । रूपिषु चेत् सत्त्वेषूपपद्यत इति । आरूप्यधातावन्तराभावाद्विदं
विशेषवचनम् ॥ १३ ॥
समानजातीयैरिति । नारकोऽन्तराभवो नारकैरेवान्तराभवैर्दृश्यते । एवं
यावद्देवान्तराभवः देवान्तराभवैरेवेति । सुविशुद्धमिति । एकादशदिव्य-
चक्षुरुपक्षालवर्जितम् । ते पुनरपक्षाला विचिकित्सामनसिकारो कायदौष्ठुल्यं
स्त्यानमिद्धमौद्धत्यमभ्यारभ्य वीर्यमौद्धित्यं छम्भितत्वं नानात्वसंज्ञा अभिजल्पः
अभिध्यायितत्वं ज्ञेयेषु यथासूत्रम् । अभिज्ञामयमिति । अभिज्ञास्वभावभाव-
नामयमित्यर्थः । उपपत्तिप्रतिलम्भिकमपि देवादीनां दिव्यमिष्यते, न तु
सुविशुद्धम् ।
देवान्तराभविकमिति विस्तरः । अपर आहुः । न समानजातीयैवान्तराभवो
दृश्यते, किं तर्हि ? देवान्तराभविकः सर्वान् देवान्तराभविकादीन् पश्यति ।
मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकाः पूर्वं पूर्वमपास्य । कथम् ? मनुष्यान्तराभविको
देवान्तराभविकं पूर्वमपास्य मनुष्यप्रेततिर्यङ्नारकान्तराभविकान् पश्यति,
प्रेतान्तराभविको देवमनुष्यान्तराभविकौ पूर्वावपास्य प्रेततिर्यङ्नारकान्तरा-
भविकान् पश्यति, एवं यावन्नारकान्तराभविको देवान्तराभविकादीन् पूर्वा-
नपास्य नारकान्तराभविकानेव पश्यति । गतीनामुत्तरोत्तरनिकृष्टत्वादिति ।
१. गतिषु प्रतिसन्धिक्षणः—का० । २ ०भविकै०—का० ।
, ३. जात्यर्थम०—का० ।