अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३७८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रियनिर्देशः
संग्रहश्लोकः—
उपपत्ति-समापत्ति-वैराग्य-परिहाणिषु ।
कुशलप्रतिसन्धौ च चित्तलाभो ह्यतद्वतः ॥ इति ॥ ७३ ॥
समाप्तः प्रत्ययप्रसङ्गः ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये इन्द्रियनिर्देशो नाम
द्वितीयं कोशस्थानं समाप्तमिति¹
संग्रहश्लोक इति । सर्वम्—"उपपत्तौ" धातूपपन्नादिति वचनात् ।
"समापत्तौ" तस्यैव कुशलस्यैवमादिवचनात् ततस्त्यसमाधिलाभत इति
वचनात् । "वैराग्ये" कामरूपधातुवैराग्य इति वचनात् । "परिहाणौ" परि-
हाणित इति वचनात् । "कुशलप्रतिसन्धौ च" इति विचिकित्सया सम्यग्दृष्ट्या
च कुशलमूलप्रतिसन्धानादिति वचनात् । "चित्तलाभः" चित्तप्रतिलम्भः ।
"ह्यतद्वतः" पुद्गलस्य तैरसमन्वागतस्येति वचनादिति ॥ ७३ ॥
आचार्ययशोमित्रकृतायामभिधर्मकोशव्याख्यायाम्
इन्द्रियनिर्देशो नाम
द्वितीयं कोशस्थानं समाप्तम्
१. ०श्लोलामावाकस्य—का० ।

तृतीयं कोशस्थानम्
( लोकनिर्देशः )
इदमीदानीं वक्तव्यम् - कामरूपारूप्यधातुनैयम्येन१ चित्तादीनां कृतो
निर्देशः, तत्र कतमे ते कामरूपारूप्यधातव इति ? उच्यते—
नरकप्रेततिर्यञ्चो मनुष्याः षड् दिवौकसः ।
कामधातुः,
स्फुटार्थाव्याख्यायां
तृतीयं कोशस्थानम्
इदमीदानीं वक्तव्यमिति । द्वितीयस्य तृतीयस्य च कोशस्थानस्य सम्बन्ध-
प्रदर्शनार्थमिदमुक्तम् । चित्तादीनां कृतो निर्देश इति ।
नियमस्य भावो नैयम्यम्, नियम एव वा नैयम्यम्, तेन चित्तादीनां कृतो
निर्देशः;
“कुशलाकुशलं कामे निवृत्तानिवृत्तं मनः ।
रूपारूप्येष्वकुशलादन्यत्र” ( अभि० को० २.६७ ) इति वचनात् ।
आदिशब्देन चैत्तादीनां ग्रहणम्;
“यदवितर्कविचारत्वात् कुशले कामचेतसि ।
कौकृत्यमिद्धाकुशलानान्ये ध्याने न सन्त्यतः ॥ ( अभि० २.२८ )
“ध्यानान्तरे वितर्कश्च ' ( अभि० २.३१ )
इति वचनात् ।
इन्द्रियाणां कामादिनैयम्येन कृतो निर्देशः;
“कामाप्तममलं हित्वा रूपाप्तं स्त्रीपुमिन्द्रिये ।
दुःखे च हित्वा रूपाप्तं सुखं चापोह्य रूपि च ॥” ( अभि० २.१२ )
इति वचनात् ।
तेन कामरूपादिधातवोऽन्तर्लक्षणा — इत्यतः पृच्छति—तत्र कतमे ते
कामरूपारूप्यधातव इति । अत इदमुच्यते—“नरकप्रेततिर्यञ्चः” इति ।
१. रूप्यनैयम्येन—का० ।

३८० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
चतस्रो गतयः; षड्¹ देवनिकायाः, तद्यथा—चातुर्महाराजिकाः²,
त्रयस्त्रिंशाः³, यामाः, तुषिताः, निर्माणरतयः, परनिर्मितवशवर्तिनश्च—इत्येष
कामधातुः सह भाजनलोकेन ।
स एष कति स्थानानीति ? आह—
स नरकद्वीपभेदेन विंशतिः ॥ १ ॥
'स्थानानि' इति वाक्यशेषः सम्बध्यते । अष्टौ महानरकाः—सञ्जीवः,
विस्तरः—चतस्रो गतय इति । नरकप्रेततिर्यङ्मनुष्यगतयश्चतस्रः साकल्येन
कामधातावन्तर्गताः, देवगतिस्तु न साकल्येन । किं तर्हि ? षड् देवनिकाया
इति दर्शयति । तत्र नीयन्त इति "नृ नये" (मा० धा० ९.२६), न रञ्जयन्तीति
रञ्जेः (१.७२१) । नरेरिति "री गतिरेषणयोः" (मा० धा० ९.३२) इत्यस्य
प्रतिषेधपूर्वस्य रूपम्। नीयन्तेऽस्मिन् सत्त्वा अपुण्येनेति नरकाः। न रञ्जयन्त इति
नरका इत्यपरे । नरेरासादनार्थस्यैतद्रूपम् । रञ्जयन्ति प्रावन्ति नास्पृहयन्ति
त्राणमिति नरका इत्याचार्यसङ्घभद्रः । भृशमितोऽपुनरावृत्तेरिताः प्रेताः,
पिपासया परीता इत्यपरे । तिर्यग्गमनात् तिर्यञ्चः । मनस उद्भूतत्वा-
न्मनुष्याः । मनोरपत्या इति लौकिकाः । द्यौरौको येषामिति "दिवौकसः" ।
"कामप्रभावितो धातुः कामधातुः" (अभि० को० भा० ३ ३) इति
वक्ष्यति । चत्वारो महाराजानो लोकपालाः—विरूढकः, विरूपाक्षः, धृत-
राष्ट्रः, वैश्रवणश्च, तेषु भवाः चातुर्महाराजिकाः । तन्मध्यगता इत्यर्थः ।
तद् यथा देवेषूपपद्यते, देवमध्ये उत्पद्यत इत्यर्थः । चतुर्महाराजस्थाने भवाश्चा-
तुर्महाराजिकाः, मध्यमपदलोपो गोरथवदित्यपरे । सकृत्सुकृतैरत्रोपपद्यन्त इति
त्रयस्त्रिंशाः । समानपुण्यैरित्यर्थः । अष्टौ वसवः, द्वावश्विनौ, एकादश रुद्राः
द्वादशादित्या इति तावत् प्रमुखत्वात् त्रयस्त्रिंशा इति लौकिकाः । तदनुसारेण
प्रवचनेऽपि तथा नामव्यवहार इत्यपरे । दुःखाद् याताः पुण्येन नेति यामाः ।
दुःखानि वा यामयन्तीति यामाः । तुषा तुष्ट्या इताः, तुषो वा विद्यन्ते
एषामिति तुषिताः । स्वयं कृते निर्माणे रतिरेषामिति निर्माणरतयः । पर-
निर्मितान् भोगान् वशे वर्त्तयितुं शीलमेषामिति परनिर्मितवशवर्तिनः ।
स्थानानीति वाक्यशेष इति । यानि विंशतिस्थानानि स कामधातुः । यदि
तु विंशतिस्थानः “विंशतिः” इति उत्तरपदलोपः क्रियेत, तद्यथा—पीततोया
अश्वाः पीता इति, सुतरां श्लिष्यति । सञ्जीवः, यत्र सत्त्वान् म्रियमाणान्
१. षट् च—का० । २. चातुर्महाराजकायिकाः—का० ।
३. त्रायस्त्रिंशाः—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३८१
कालसूत्रः, सङ्घातः, रौरवः, महारौरवः, तपनः, प्रतापनः, अवीचिश्चेति; चत्वारो
द्वीपाः—जम्बूद्वीपः, पूर्वविदेहः, अवरगोदानीयः, उत्तरकुरुश्च; षट् चानन्तरोक्ता
देवनिकायाः; तिर्यञ्चः प्रेताश्च—इत्येतानि विंशतिः स्थानानि कामधातुः
परिनिर्मितवशवर्त्तिभ्यो यावदवीचिः, सभाजनग्रहणेन तु यावद् वायु-
मण्डलम् ॥ १ ॥
एतस्माच्च कामधातोः—
ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूपधातुः,
कथमिति ? आह—
पृथक् पृथक् ।
ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र, चतुर्थं त्वष्टभूमिकम् ॥ २ ॥
प्रथमद्वितीयतृतीयध्यानानि प्रत्येकं त्रिभूमिकानि ।
तत्र प्रथमध्यानम्—ब्रह्मकायिकाः, ब्रह्मपुरोहिताः, महाब्रह्माणः; द्वितीयम्—
परीत्ताभाः, अप्रमाणाभाः, आभास्वराः; तृतीयम्—परीत्तशुभाः, अप्रमाणशुभाः,
वायवो जीवयन्ति । कालसूत्रः, यत्र कालसूत्राणि पातयित्वा सत्त्वास्तक्ष्यन्ते ।
सङ्घातः, यत्र मेषाकृतयः पर्वतादय उभयत आपतन्तः सत्त्वान् पीडयन्ति ।
रौरवः, यत्र सत्त्वाः पात्यमानाः परमविकृतं रुदन्ति । यत्र तु विशेषेण स महा-
रौरवः । तपनः, यत्राग्न्यादिभिस्तप्यन्ते सत्त्वाः । यत्र तु विशेषेण स प्रतापनः ।
अवीचिः, यत्रातिमात्राग्निज्वालालिङ्गितानां सत्त्वानां सुखवीचिरन्तरं नास्ति ।
जम्बुद्वीपः जम्बुचिह्नद्वीपो द्वीपः । पूर्वविदेहः सुमेरोः पूर्वेण । अवरगोदानीयः
पश्चिमेन । उत्तरकुरुरुत्तरेण । एवं नामान एते द्वीपा लोकप्रतीताः । षट्
चानन्तरोक्ता देवनिकायाः । इत्येतानि विंशतिः स्थानानीति । अष्टौ नरकाः,
चत्वारो द्वीपाः, षट् चानन्तरोक्ताश्चातुर्महाराजिकादयः, प्रेतास्तिर्यञ्चश्चाभिन्ना
इति विंशतिस्थानः कामधातुः । यावद् वायुमण्डलमिति । अधस्ताद् यत्राब्मण्डलं
भवति ॥ १ ॥
“रूपधातुः” इति । रूपप्रभावितो धातुः ।
“पृथक् पृथक् ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र चतुर्थं त्वष्टभूमिकम्” इति । तत्र
रूपधातौ सर्वेषामपि ध्यानानां मृदुमध्याधिमात्रभेदेन प्रत्येकं त्रिभूमिकम् ।
ब्रह्मकायिका ब्रह्मपुरोहिता महाब्रह्मण इति प्रथमम् । परीत्ताभा अप्रमाणाभा
आभास्वरा इति द्वितीयम् । परीत्तशुभा अप्रमाणशुभाः शुभकृत्स्ना इति तृतीयम् ।

शुभकृत्स्नाः; चतुर्थम्—अनभ्रकाः, पुण्यप्रसवाः, बृहत्फलाः; अवृहाः, अतपाः,
सुदृशाः, सुदर्शनाः, अकनिष्ठाः—इत्येतानि सप्तदश स्थानानि रूपधातुः '
सह तन्निवासिभिः सत्त्वैः षोडशेति काश्मीराः । ब्रह्मपुरोहितेष्वेव किल
स्थानमुत्कृष्टतरं महाब्रह्मणः परिगण इवाभिनिर्वृत्तमेकनायकम्, न तु भूम्यन्तरमिति ।।
अनभ्रकाः पुण्यप्रसवा बृहत्फला इति चतुर्थम् । तस्य त्वधिमात्रस्यैवानास्रव-
ध्यानव्यवकिरणेन मृदुमध्याधिमात्राधिमात्रतराधिमात्रतमभेदभिन्नेन पुनः
पञ्च स्थानान्तराणि—अवृहा अतपाः सुदृशाः सुदर्शना अकनिष्ठाश्चेति ।
अतश्चतुर्थं ध्यानमष्टभूमिकमित्युच्यते । तत्र बृहत्कुशलमूलनिर्यार्तत्वात् ब्रह्मा ।
कश्चासौ ? यो महाब्रह्मेत्युच्यते । ध्यानान्तरलाभात् पश्चात् पूर्वच्युत्युपपत्ति-
लाभात् प्रमाणादिविशेषादिभिश्चास्य महान्, तस्य कायो निवास एषां
विद्यते इति ब्रह्मकायिकाः । ब्रह्मा पुरोधीयते एषामिति ब्रह्मपुरोहिताः ।
आयुर्वर्णादिभिर्विशेषैर्महान् ब्रह्मा एषामिति महाब्रह्माणः । परीत्तेषामभा
स्वभूमिमपेक्ष्येति परीत्ताभाः । नाभाप्रमाणमेषां शक्यं प्रभातुमित्यप्रमा-
णाभाः । कृत्स्नस्थानान्तरोद्भायनादाभास्वराः । मनोभूमिकं सुखं शुभ-
मित्यच्यते, तदेषां स्वभूमिमपेक्ष्य परीत्तमिति परीत्तशुभाः । अप्रमाणं
शुभमेषामप्रमाणशुभाः । शुभं कृत्स्नमेषामिति शुभकृत्स्नाः । न
तदुत्कृष्टतरमन्यत्रास्ति सुखमित्यभिप्रायः । अभ्रवदेषां भूमिसम्बन्धो नास्तीत्य-
नभ्रकाः । सह सत्त्वेन तद्विमानोदयव्ययादिति वचनान्नेषामुपरि भूम्यन्तर-
मस्तीत्यनभ्रकाः । अभ्रमिव ह्यपरि न भूमिसम्बन्ध इत्यपरे । आनिञ्ज्य-
कर्मसम्भूतत्वात् पुण्येभ्यः प्रसव एषामिति पुण्यप्रसवाः । स्थानान्तरप्रतिबद्धं
पार्थग्जनिकं सर्वोत्कृष्टं बृहदेषां फलमुद्भवति इति बृहत्फलाः । पृथग्जनामि-
श्रत्वाच्छुद्ध आवास एषामिति शुद्धावासाः । शुद्धावासान्तरेभ्योऽनुत्कृष्टत्वाद-
बृंहिता इत्यवृहाः । नाल्पेन वा कालेनात्मनः स्थानं वृंहन्ति जहतीत्यवृहाः ।
विशिष्टसमाधिलाभान्नात्र क्लेशास्तपन्तीत्यतपाः । कल्याणाशयत्वाद्वा न
परांस्तापयन्तीत्यतपाः । परिशुद्धदर्शनत्वात् सुष्ठु पश्यन्तोति सुदृशाः । शोभ-
दर्शनत्वात् सुदर्शनाः । तदुत्कृष्टतरभूम्यन्तराभावान्नेते कनिष्ठा इत्यकनिष्ठाः;
ज्येष्ठभूतत्वात् । स्थानिन एते निर्दिष्टाः, कथमिदमुच्यते—इत्येतानि सप्तदश
स्थानानीति ? स्थानिशब्देन स्थाननिर्देशाददोष एव । एवं बर्हिदेशकनयेन
सप्तदशस्थानान्येव रूपधातुः ।
षोडशेति काश्मीराः । षोडशस्थानानि रूपधातुरिति काश्मीराः । परिगण
इवेति । परिषण्ड इव । आटविककोट्ट इत्यपरे । न तु भूम्यन्तरमिति । न तु
भूम्यन्तरसम्बन्धमिति ॥ २ ॥

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३८३
आरूप्यधातुरस्थानः
न ह्यरूपिणां धर्माणां स्थानमस्ति । अतीतानागताविज्ञप्त्यरूपिणो हि धर्मा
अदेशस्था इति नियमः । स तु—
उपपत्त्या चतुर्विधः ।
उपपत्तिभेदेन चतुर्विध आरूप्यधातुः । यदुत आकाशानन्त्यायतनम् ,
विज्ञानानन्त्यायतनम् , आकिञ्चन्यायतनम् , नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमिति । न त्वेषां
देशकृतमौत्तराधर्यं विद्यते । यत्रैव हि देशे तत्सभापत्तिलाभिनश्च्यवन्ते तत्रै-
वोपपद्यन्ते इति । पुनश्च तस्माच्च्यवमानानां तत्रैवान्तरभवोऽभिनिर्वर्त्तते ॥
यथा रूपिणां सत्त्वानां रूपं निश्रित्य प्रवर्त्तते चित्तसन्ततिः, एवमारूप्येषु किं
निश्रित्य प्रवर्त्तते ?
निकायं जीवितं चात्र निःश्रिता चित्तसन्ततिः ॥ ३ ॥
(निकायसभागं जीवितेन्द्रियं च निश्रित्येत्यभिधार्मिकाः ।
रूपिणामपि तर्हि सत्त्वानां किमर्थं न तदेव द्वयं निश्रित्य प्रवर्त्तते चित्त-
सन्ततिः ? दुर्बलत्वात् ।
अतीतानागताविज्ञप्त्यरूपिणो हि धर्मा अदेशस्था इति । अतीतानागता-
रूपिणोऽप्यदेशस्थाः । अविज्ञप्तिः रूपिणी वर्त्तमानाप्यदेशस्था । अरूपिणो
वेदनादयस्तथैव वर्त्तमाना अप्यदेशस्थाः, किमङ्गातीतानागताः !
“उपपत्त्या चतुर्विधः” इति । कर्मनिवृत्ता जन्मान्तरे स्कन्धप्रवृत्तिः = उप-
पत्तिः, तया । आरूप्यधातुश्चतुर्विधः । चतुःप्रकारः । यदु[त आ]काशानन्त्यायतनमिति ।
विस्तरः—अनन्तमाकाशमिति समापत्तिप्रयोगकालाकारादाकाशानन्त्यम्, तस्य
तदेव चायतनम् । एवमनन्तं विज्ञानं नास्ति किञ्चिदिति तदाकाराद् विज्ञाना-
नन्त्यायतनम्, आकिञ्चन्यायतनं चोच्यते । संज्ञागण्डः = संज्ञाशल्यम्, आसंज्ञिकं
संमोह इति संज्ञामान्द्योत्पत्तेर्नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमित्युच्यते । न त्वेषां देशकृत-
मौत्तराधर्यमिति । अदेशस्थत्वात् ।
यथा रूपिणामिति विस्तरः । कि कृतेयमाशङ्का ? इह नैरात्म्ये सति चित्त-
चैत्तानां कामरूपधात्वो रूपनिश्रयाप्रवृत्तिः कल्प्येत, आरूप्येषु तु रूपं
नास्तीति तत्र चित्तचैत्तप्रवृत्त्या न भवितव्यमित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमिदमुच्यते—
“निकायं जीवितं चात्र निःश्रिता चित्तसन्ततिः” इति । च-शब्देन पृथग्जन-
त्वासमन्वागमप्राप्तिजात्यादयः संगृह्यन्ते । दुर्बलत्वादिति ! कस्यचित् सन्ततेः ।

तस्याः केन बलवत्त्वम् ? समापत्तिविशेषजत्वात् । सा हि समापत्ति-
र्विभूतरूपसंज्ञा ।
तत एव तर्हि बलवत्त्वात् प्रवर्त्तिष्यते, किं पुनर्निश्रयेण ? इदं चापि
वक्तव्यम्— यथा रूपिणां सत्त्वानां रूपं निश्रित्य प्रवर्त्तते निकायसभागः,
जीवितेन्द्रियं च; एवमरूपिणां सत्त्वानां किं निश्रित्य प्रवर्त्तते ? तदेतद् १ द्वय-
मन्योऽन्यम् । रूपिणामपि तर्हि किमर्थं न तदेव द्वयमन्योन्यम् ? दुर्बलत्वात्
तयोः । तत्रेदानीं केन बलवत्त्वम् ? समापत्तिविशेषजत्वात् । तदेतच्चित्तसन्ततौ
समानं चित्तचैत्तेषु वा । तस्मान्नास्त्यरूपिणां सत्त्वानां चित्तसन्ततेरन्योन्यं निश्रय
इति सौत्रान्तिकाः ।
अपि तु यस्याश्चित्तसन्ततेराक्षेपहेतुरवीततृष्णः, रूपे तस्याः सह रूपेण
रूपिणां सत्त्वानां दुर्बला चित्तसन्ततिर्विभूतरूपसंज्ञत्वाद् विना रूपेण न वर्त्तते,
ततो रूपं निश्रित्य वर्त्तते ।
तस्याः केन बलवत्त्वमिति। तस्या आरूप्यावचर्याः केन कारणेन बलवत्त्वम् ?
अत आह—समापत्तिविशेषजत्वादिति विस्तरः । विभूतरूपसंज्ञेति । विगतरूप-
संज्ञेत्यर्थः । अतस्तज्जा आरूप्या चित्तसन्ततिरपि रूपनिरपेक्षा प्रवर्त्तते । तत
एव तर्हि बलवत्वात् समापत्तिविशेषजनितात् प्रवर्त्तयिष्यते । किञ्चिदनिश्रित्ये-
त्यभिप्रायः ।
यथा रूपिणामिति विस्तरः । यथा रूपिणां रूपनिश्रिते निकायसभाग-
जीवितेन्द्रिये, एवमरूपिणां किंनिश्रिते इति वाक्यार्थः ।
तदेतदेतद् द्वयमन्योन्यमिति । निकायसभागो जीवितेन्द्रियं निश्रित्य प्रवर्त्तते,
जीवितेन्द्रियं च निकायसभागमिति । किमर्थं न तदेव द्वयमन्योन्यमिति । किं
रूपनिश्रयेणेत्यभिप्रायः । तत्रेदानीमिति । तत्रारूप्यधातौ केन बलवत्त्वं तयो-
र्निकायसभागजीवितेन्द्रिययोः । तदेतत् चित्तसन्ततौ समानमिति । असावपि
चित्तसन्ततिः समापत्तिविशेषाज्जाता भवतीति न द्वयं निश्रित्य प्रवर्त्तयिष्यते ।
अनाश्रिते प्रवर्त्तयिष्यत इति चित्तचैत्तेषु वा समानमिति प्रकृतम् । किं पुनः
समानमन्योन्यनिश्रयत्वम् ? यथा निकायसभागो जीवितेन्द्रियं निश्रित्य प्रवर्त्तते,
जीवितेन्द्रियं च निकायसभागं निश्रित्य प्रवर्त्तते; तथा चित्तं निश्रित्य चैत्ताः
प्रवर्त्तयिष्यन्ते, चैत्तांश्च निश्रित्य चित्तं प्रवर्त्तयिष्यत इति । तदन्योन्याश्रयकल्पना
निष्प्रयोजनेति । यस्याश्चित्तसन्ततेरिति । विस्तरः—चित्तसन्ततेराक्षेपाय हेतुरा-

१. तदेव--का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३८५
सम्भवाद् रूपं निश्रित्य प्रवृत्तिः; यस्यास्तु हेतुर्वीततृष्णः, रूपे तस्या अनपेक्ष्य
रूपं प्रवृत्तिः; हेतोस्तद्विमुखत्वादिति ।
अथ कस्मादेते कामरूपारूप्यधातव इत्युच्यन्ते ? स्वलक्षणधारणाद् धातुः ।
कामप्रतिसंयुक्तो धातुः कामधातुः, रूपप्रतिसंयुक्तो धातू रूपधातुः; मध्यमपदलोपाद्
वज्रवालकवत्, मरिचपानकवच्च । नात्र रूपमस्तीत्यरूपः, अरूपस्य भाव
आरूप्यम्; रूपणीयो वा रूप्यः, न रूप्योऽरूप्यः, तद्भाव आरूप्यम्, तत्प्रति-
संयुक्तो धातुरारूप्यधातुः ।
कामानां वा¹ धातुः कामधातुः, कामान् यो दधाति । एवं रूपारूप्यधातू
वेदितव्यौ ॥
कोऽयं कामो नाम ?
समासतः कवडीकाराहारमैथुनोपसंहितो रागः ।
क्षेपहेतुः कर्मक्लेशलक्षणः । विगता तृष्णा अस्येति वीततृष्णः, न वीततृष्णोऽ-
वीततृष्णः । क्व ? रूपे । तस्याः चित्तसन्ततेः सह रूपेण सम्भवाद् रूपं निश्रित्य
प्रवृत्तिः । हेतोस्तद्विमुखत्वादिति । आक्षेपहेतो रूपविमुखत्वादित्यर्थः ।
वज्रवालकवदिति । वज्रेण प्रतिसंयुक्तो वालकोऽङ्गुलीयकः कटको वा
वज्रवालकः; मरिचपानकवच्च । यथा मरिचैः प्रतिसंयुक्तं पानकं मरिचपानकम्
मध्यमपदलोपात्, तद्वत् कामप्रतिसंयुक्तो धातुः कामधातुरित्यादिः । रूपणीयो
वेति । बाधनीय इत्यर्थः । रूपयोगाच्च स शक्यते बाधितुम् । तद्भाव आरूप्यमिति ।
यद्वा धातूत्तरपदमेतद्भवति तदारूप्यधातुरिति युज्यते । यदा तु निरुत्तरपद
आरूप्यशब्दप्रयोगः, तद्यथा—अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्या इति, तदा आरूपा
एवारूप्या इति स्वार्थे तद्धितात् परिग्रहः कार्यः । आरूप्ये वा साधव आरूप्या
इति पश्यामः ।
कामानां वा धातुरिति । षष्ठीसमासेनेव साध्यते विनापि प्रतिसंयुक्तशब्द-
लोपेन । कश्चासौ कामानां धातुः ? इत्याह—कामान् यो दधातीति । एवं रूपा-
रूप्यधातू वेदितव्याविति । रूपाणां धातु रूपधातुरिति, रूपाणि यो दधातीति ।
आरूप्यस्य धातुरारूप्यधातुः, आरूप्यं यो दधातीति ।
कवडीकाराहारमैथुनोपसंहितो राग इति । कवडीक्रियत इति कवडीकारः,
स एवाहारः कवडीकाराहारः । मिथुने भवः मैथुनम्=द्वन्द्वालिङ्गनादि । कवडी-
काराहारमैथुनाभ्यामुपसंहितः सम्बद्धो जनित इति वा कवडीकाराहारमैथु-
नोपसंहितो रागः । कामः, काम्यतेऽनेनेति काम इति कृत्वा ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

“न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागः पुरुषस्य कामः ।
तिष्ठन्ति चित्राणि तथैव लोके अथात्र धीरा विनयन्ति कामम्” ॥
( )
इति गाथाभिधानात् ।
आजीवक आर्यशारिपुत्रं प्रत्याह--
“न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागं वदसीह कामम् ।
भिक्षुर्भविष्यत्यपि कामभोगी संकल्पयन् सोऽकुशलान् वितर्कान्” ॥
( )
आर्यशारिपुत्र आह--
“ते चेत् कामा यानि चित्राणि लोके सङ्कल्परागो यदि ते न कामः ।
शास्ताऽपि ते भविता कामभोगी दृष्ट्वैव रूपाणि मनोरमाणि” ॥
किं पुनर्यै केचन धर्माः कामरूपारूप्यधातुषु समुदाचरन्ति, सर्वे ते
कामरूपारूप्यप्रतिसंयुक्ताः ? नेत्याह । किं तर्हि ? येषु कामरूपारूप्यरागा
कथमेवं गम्यत इति ? स्थविरशारिपुत्रभाषितया गाथया तमर्थं दर्शयति-
“न ते कामा यानीति” इति विस्तरः । आजीवकेन यदुक्तं गाथान्तरेण “भिक्षो
कामवितर्कं विकल्पयनः कामभोगित्वम्” इति, तदभ्युपगतं स्थविरेण । त्रिविधो
हि कामोपभोगः--कायेन, वाचा, मनसा च । तत्रावीतरागो मनसा कामोप-
भोगित्वेऽपि सति नाभिक्षुर्भवति । केवलं त्वस्य शीलमपरिशुद्धं वर्त्तते ।
यस्तु कायेन वाचा ताथागतीं शिक्षापदलेखां लङ्घयित्वा कामान् परिभुंक्ते,
स कामोपभोग्यभिक्षुर्भवतीति । तस्मात् स दोषान्तरमाह--
“ते चेत् कामाः” इति विस्तरः । यदि तव ‘चित्राः’ रूपादयो विषयाः
‘कामाः’ इति पक्षः, ‘शास्ता ते अवीतरागः’ इत्यभ्युपगतः । तेन ‘शास्तापि
ते भविता’ भविष्यति । ‘कामभोगी दृष्ट्वैव रूपाणि मनोरमाणि’ कायेनाप्युप-
भुंजानोऽपि तान् विषयान् इति प्रसक्तम् । न चैवमिष्यते, तस्मात् ‘सङ्कल्प-
रागः पुरुषस्य कामः’ इति सिद्धम् ।
केचनेति । केचिदित्यर्थः । नेत्याहेति । प्रतिषेधयति । यस्माद् धात्वन्तर-
धर्माः धात्वन्तरे समुदाचरन्त्यधातुपतिताश्च । कामधातौ हि त्रैधातुकानास्स्रवा
धर्माः समुदाचरन्ति, एवं रूपधातौ कामावचरं हि निर्माणचित्तं तत्र समुदा-
चरति, आरूप्यधातावारूप्यावचरा अनास्रवाश्च । तस्मात् प्रतिषेधयति--

अनुशेरते । के पुनरमी कामरूपारूप्यरागाः ? ये कामरूपारूप्यधातुष्वनुशेरते ।
इदमिदानीं तदश्वबन्धीयम्-- कस्यायमश्वबन्धः ? यस्यायमश्वः, कस्याय-
मश्वः ? यस्यायमश्वबन्धः-- इत्युभयमपि न ज्ञायते ?
नेदमश्वबन्धीयम् ; कृतनिर्देशानि हि स्थानानि कामधातौ, तेष्ववीत-
रागस्य यो रागः स कामरागः । यत्रानुशेते सोऽपि धर्मः कामप्रतिसंयुक्तः ।
एवं रूपारूप्यरागावधोवीतरागस्य यथायोगं वेदितव्यौ ।
असमाहितभूमिको वा रागः कामरागः । ध्यानारूप्येषु रागो रूपारूप्यरागः ।
नेति । किं तर्हि ? येषु कामरूपारूप्यरागा अनुशेरते । येषु कामरागोऽनुशेते
आलम्बनतः संप्रयोगतो वा यथासम्भवम्, ते कामप्रतिसंयुक्ताः । येषु रूपारूप्य-
रागावनुशयाते ते यथाक्रमं रूपारूप्यप्रतिसंयुक्ता इति । इदमिदानीं तदश्वबन्धीय-
मिति । १अश्वश्चाश्वबन्धश्चाश्वबन्धम्, अश्वबन्धमिवाश्वबन्धीयम् । अथवा-- अश्व-
बन्धस्येदमश्वबन्धीयमिति । कस्यायमश्वबन्ध इति कश्चित् पृच्छति । तस्येतरः
कथयति-- यस्यायमश्व इति । स पुनः पृच्छति-- कस्यायमश्व इति । इतर
पुनः कथयति-- यस्यायमश्वबन्ध इति । उभयमपि न ज्ञायते । अश्वबन्धः, अश्व
इति च । यथेदमुभयमसिद्धेनान्योन्येन न परिच्छिद्यते, तथेहापि न रागैर्धातवः
साध्यन्ते, धातुभिश्च रागा इत्युभयमप्येतन्न सिध्यति ।
कृतनिर्देशानि हि स्थानानि कामधाताविति ।
नरकप्रेततिर्यञ्चो मनुष्याः षड्दिवौकसः ।
कामधातुः स नरकद्वीपभेदेन विंशतिः ॥ ( अभि० ३.१ )
इति कामधातौ कृतनिर्देशानि स्थानानि ।
तेषु स्थानेष्ववीतरागस्य यो रागः स कामराग इति । एवं रूपारूप्य-
रागाविति । कृतनिर्देशानि हि स्थानानि, कामधातोः “ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूप-
धातुः” ( अभि० ३.२ ) इति । तेष्ववीतरागस्य यो रागः स रूपरागः । तथा
कृतनिर्देशोपपत्तिरारूप्यधातोः-- “आरूप्यधातुरस्थान उपपत्त्या चतुर्विधः”
( अभि० को० ३.२ ) इति । तेषु वीतरागस्य यो रागः स आरूप्यराग इति ।
यथायोगमिति । स्थाननिर्देशापेक्षम् ।
ध्यानारूप्येषु राग इति । समापत्ति-उपपत्तिध्यानेषु रागो रूपरागः ।
एवमारूप्यरागः ।
१. ०दमश्वबन्धीयमश्वबन्धीयमिति मुद्रितः पाठः ।

३८८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
निर्माणचित्ते कथं कामरागः ? श्रुत्वा परिहाय च तदास्वादनात् । निर्माण-
वशेन वा निर्माणकचित्तोऽपि^१ रागः । गन्धरसनिर्माणान् वा तस्य कामा-
वचरत्वम्; रूपावचरेण तयोर्निर्माणात् ।
किं पुनरेकमेव त्रैधातुकम् ? त्रैधातुकानामान्तो नास्ति। यावदाकाशं तावन्तो
धातवः । अत एव च नास्त्यपूर्वसत्त्वप्रादुर्भावः । प्रतिबुद्धोत्पादं चासंख्येय-
सत्त्वपरिनिर्वाणेऽपि नास्ति सत्त्वानां परिक्षयः, आकाशवत् ।
कथमवस्थानं लोकधातूनाम् ?
तिर्यक्सूत्र उक्तम्, तद्यथा—“ईषाधारे देवे वर्षति नास्ति वीचिर्वा
अन्तरिका वा अन्तरिक्षाद्^२ वारिधाराणां प्रपतन्तीनाम्; एवं पूर्वस्यां दिशि नास्ति
वीचिर्वा अन्तरिका वा लोकधातूनां संवर्तमानानां विवर्तमानानां च । यथा
पूर्वस्यां दिशि, एवं दक्षिणस्याम्, पश्चिमायाम्, उत्तरस्याम्” ( ) इति ।
निर्माणचित्ते कथं कामराग इति । कामावचरे निर्माणचित्ते ध्यानफले
कथं कामवीतरागाणां कामरागः, यतस्तस्य न कामावचरत्वम्; यदा
ह्यसाववीतरागस्तदा निर्माणचित्तं न समुदाचरन्ति, यदा निर्माणचित्तं
समुदाचरति तदा न तस्य राग उत्पद्यते, कथमस्य कामरागेण विना कामा-
वचरत्वं व्यवस्थाप्यत इत्यर्थः । श्रुत्वा परिहाय च तदास्वादनादिति । श्रुत्वा
तत्परतो निर्माणचित्तेऽस्य राग उत्पद्यते, परिहाय वा आत्मीयान्निर्माण-
चित्तात्, तस्यास्वादनादिति । एवं ध्यायिनः कामावचरेण निर्माणचित्तेन
कामावचरं निर्माणं निर्मिण्वन्तीति श्रुत्वा तदालम्बनो राग उत्पद्यते । अनुस्मृत्य
चात्मीयं तत्र राग उत्पद्यते । निर्माणवशेनेति । मनोहरं निर्माणं दृष्ट्वा निर्माणके
चित्ते निर्माणकस्य वा चित्ते रागः, दर्शयतीत्यं निर्माणचित्तं यस्येदृशं निर्माण-
मिति । गन्धरसनिर्माणाद्वेति । यत् कामावचरनिर्माणनिर्माणकं कामावचरं
तच्चित्तम्; कामावचरधर्महेतुत्वाद्, घटहेतुचित्तवत् । यत्तु न कामावचरं
न तत् कामावचरधर्महेतुः, तद्यथा रूपावचरं चित्तम् । अत एवाह—रूपावचरेण
तयोर्निर्माणादिति । कस्मात् पुना रूपावचरेण चित्तेन तयोर्गन्धरसयोर-
निर्माणम् ? तयोर्गन्धरसयोः कवड्डीकाराहारस्वभावत्वात् । रूपधातूपपन्नं च
तद्वीतरागत्वादिति ।
ईषाधार इति । ईषाप्रमाणवर्षधारः । नास्ति वीचिर्वा अन्तरिका वेति ।
१. निर्माणक०—का० । २. अन्तरिक्षाद्—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३८९
न तूक्तम्—ऊर्ध्वमधश्चेति ।
ऊर्ध्वमप्यधोऽपीत्यपरे; निकायान्तरपाठाद् । अकनिष्ठादूर्ध्वं पुनः
कामधातुः । कामधातोश्चाधः पुनरकनिष्ठाः । यश्चैकस्मात् कामधातोर्वीतरागः
स सर्वेभ्यः । एवं रूपारूप्येभ्यः ।
यश्च प्रथमध्यानसंनिश्रयाद्धि उत्पादयति, स यत्र लोकधातौ जात उत्पादयति
तत्रत्यमेव ब्रह्मलोकमुपागच्छति, नान्यम् ॥ ३ ॥
य एते त्रयो धातव उक्ताः—
नरकादिस्वनामोक्ता गतयः पञ्च तेषु,
नरकाः, तिर्यञ्चः, प्रेताः, देवाः, मनुष्याः—इति स्वैरेव नामभिस्तेषु पञ्च
गतयः प्रोक्ताः । कामधातौ चतस्रो गतयः, पञ्चम्याश्च प्रदेशः । रूपारूप्य-
धात्वोरेकस्या देवगतेः प्रदेशः ।
किं पुनर्गतिनिर्मुक्ताः सन्ति धातवो यत एता धातुष्वित्युच्यन्ते ? सन्ति
कुशलक्लिष्टभाजनान्तराभवस्वभावा अपि धातवः ।
यास्तु पञ्च गतयः—
ताः।
अक्लिष्टाव्याकृता एव सत्त्वाख्या नान्तराभवः ॥ ४ ॥
अनिवृताव्याकृता एव गतयः । अन्यथा हि गतिसम्भेदः स्यात् ।
नैरन्तर्यं दर्शयति— न तूक्तमूर्ध्वमधश्चेति । अतो लोकधातूनां तिर्यगेवास्थानमिति
दर्शयति ॥ ३ ॥
पञ्चम्याश्च प्रदेश इति । देवगतेः षट् कामावचरा देवा उक्ताः । शेषा
रूपारूप्यावचराः ।
अन्यथा हि गतिसम्भेदः स्यादिति । गतिमिश्रिता । यदि कुशलक्लिष्टा
अपि स्युर्गतिसम्भेदः स्यात् । मनुष्यो नरकसंवर्तनीयं कर्म करोति, यावद्
देवोपपत्तिसंवर्तनीयम्—इत्यतो मनुष्यगतिर्नरकगतिरपि स्यात्, यावद् देव-
गतिरपि; तेषां कर्मणां तद्गतिपर्यापन्नत्वात् । कामधातूपपन्नश्चोर्ध्वभूमिकैः क्लेशैः
समन्वागतः कामावचरेण च सार्वगतिकेन क्लिष्टेन समन्वागत इति स एव
मनुष्यो नारको यावद् देव इति स्यात् ।

सत्त्वाख्या एव च, न चान्तराभवस्वभावाः । प्रज्ञप्त्युक्तम्—"चतसृ-
भिर्योनिभिः पञ्च गतयः संगृहीताः, न तु पञ्चाभिर्गतिभिश्चतस्रो योनयः । किम-
संगृहीतम् ? अन्तराभवः" ( ) इति ।
धर्मस्कन्धेऽपि चोक्तम्—"चक्षुर्धातुः कतमः ? चत्वारि महाभूतान्यु-
पादाय यो रूपप्रसादश्चक्षुश्चक्षुरिन्द्रियं चक्षुरायतनं चक्षुर्धातुर्नारकस्तैर्यग्योनिकः
पैतृविषयको देव्यो मानुष्यको भावनामयोऽन्तराभविकश्च" ( ) इति ।
सूत्रेऽपि च बहिष्कृतोऽन्तराभवो गतिभ्यः । कस्मिन् सूत्रे ? "सप्त
भवाः—नरकभवस्तिर्यग्भवः प्रेतभवो देवभवो मनुष्यभवः कर्मभवोऽन्तराभवः"
( ) इति । अत्र हि पञ्च गतयः सहेतुकाः सगमनाश्चोक्ताः¹ । अत एव
चानिवृताव्याकृताः सिध्यन्ति; तद्धेतोः कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात् ।
काश्मीरकाश्च² सूत्रं पठन्ति—"स्थविरशारिपुत्रेणोक्तम्—नारका-
णामायुष्मन्नास्रवाणां सम्मुखीभावान्नारकवेदनीयानि कर्माणि करोत्युपचि-
नोति । तेषामायुष्मन् कायवाङ्मनोवङ्कानां कायवाङ्मनोदोषकषायाणां नरकेषु
रूपं संज्ञा वेदना संस्कारो विज्ञानं विपाको विपच्यते । निर्वृत्ते विपाके
नारक इति संख्यां गच्छति । तत्रायुष्मन् नारको नोपलभ्यते, अन्यत्र तेभ्यो
धर्मेभ्यः" इति । अतोऽप्यनिवृताव्याकृता एव गतयः ।
सत्त्वाख्या एवेति । कर्मानुरूपेणात्मभावतस्तद्गमनात् । अत एवोक्तम्—
"यथाकर्म गमिष्यन्ति पुण्यपापफलोपगाः" ( ) इति । न भाजन-
स्वभावा इति ।
न चान्तराभवस्वभावा इति । अस्य प्रतिपादनार्थं ज्ञापकमानयन्ति ।
प्रज्ञप्तिसूक्तमिति विस्तरः ।
सहेतुकाः सगमना इति । हेतुः कर्मभवः, गमनमन्तराभवः, गम्यतेऽनेनेति
कृत्वा । गतिस्तु गम्यत इति गतिः । तद्धेतोः कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात् ।
कुशलाकुशलस्य कर्मभवस्य ताभ्यो गतिभ्यो बहिष्करणात् ।
कश्मीरे भवाः काश्मीरकाश्च सूत्रं पठन्तीति । मुक्तकं तत्सूत्रं त एव पठन्ति,
नान्ये इत्यभिप्रायः । नारकाणामिति विस्तरः । नरकानुकूला नारकाः,
तेषामिति विस्तरः। कायवाङ्मनोवङ्कानां शाठ्यसमुत्थितानां कर्मणां दोषकषायाणां
१. सहागमनाः--का० । २ काश्मीराश्च--का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९१
प्रकरणग्रन्थस्तर्हि परिहार्यः—"गतिषु सर्वेऽनुशया अनुशेरते” इति ?
सन्धिचित्तानि¹ हि गतीनां पञ्चप्रकाराणि सन्ति, अतः सप्रवेशगतिमहणाददोष
एव ग्रामग्रहणे ग्रामोपविचारग्रहणवत्² ।
कुशलक्लिष्टा अपीत्यपरे ।
यत्तूक्तम्—"कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात्” ( ) इति ?
नावश्यं पृथग्वचनाद् बहिष्कृतो भवति । तद्यथा—पञ्चसु कषायेषु
क्लेशदृष्टिकषायौ पृथगुक्तौ, न च दृष्टयो न क्लेशाः । एवं कर्मभवोऽपि गतिश्च
स्यात् । पृथक् चास्य वचनं स्याद् गतिहेतुज्ञापनार्थम् ।
अन्तराभवेऽप्येष प्रसङ्गः ? नायोगात् । गच्छन्ति तामिति गतिः ।
न चान्तराभवो मन्तव्यः, च्युतिदेश एवोत्पादनात् ।
द्वेषरागसमुत्थितानाम् । अतोऽप्यनिवृताव्याकृता एव गतय इति । यस्मादुक्तम्—
'निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां गच्छति' इति ।
गतिषु सर्वेऽनुशया अनुशेरत इति प्रकरणग्रन्थः परिहार्यः । वक्तव्यः परिहार
इत्यर्थः; विरोधप्रसङ्गात् । यदि हि पञ्चप्रकारा धर्माः गतिस्वभावा भवेयुः,
सर्वेऽनुशया अनुशीयुरन् । यदि त्वव्याकृता एव गतयः स्युः, एवं वक्तव्यं स्यात्—
भावना प्रहातव्याः सर्वत्रगाश्चेति । अनिवृताव्याकृता हि संस्कृता धर्मा
भावनाप्रहातव्या एव । तेषु च भावनाप्रहातव्या एव सर्वत्रगाश्चानुशया
अनुशेरते आलम्बनतः प्रयोगतो वा, नान्ये । तेन ज्ञायते—नानिवृताव्याकृता
एव गतय इति । सन्धिचित्तानि हि गतीनां पञ्चप्रकाराणीति । सन्धिचित्तानि
गतीनां प्रवेशाः; तेषां पञ्चप्रकारत्वात् । दुःखदर्शनप्रहातव्यं यावद् भावना-
प्रहातव्यमिति । तत्र सर्वेऽनुशया अनुशेरत इति युक्तम् । ग्रामोपविचारग्रहण-
वदिति । ग्रामपरिसामन्तकग्रहणवदित्यर्थः¹ ।
पञ्चसु कषायेष्विति । पञ्चकषायाः—आयुःकषायः, क्लेशकषायः, दृष्टिकषायः,
कल्पकषायः, सत्त्वकषायश्च, तेषु । क्लेशदृष्टिकषायौ पृथगुक्तौ । क्लेशकषायाद्
दृष्टिकषायः पृथगुक्त इत्यर्थः । अनयो पृथग्वचनं गृहस्थप्रव्रजितपक्षाधिकारात् ।
गतिहेतुज्ञापनार्थमिति । गतीनां कर्मोद्भवो हेतुरिति ।
अन्तराभवेऽप्येष प्रसङ्ग इति । एवमन्तराभवोऽपि गतिश्च स्यात् । पृथक्
चास्य वचनं स्यात्—गतिगमनज्ञापनार्थमिति । गच्छन्ति तामिति । कर्मसाधन-
परिग्रहः । न चान्तराभव एवं युज्यत इति न गतिः ।
१. प्रतिसन्धि०—का० । २. ग्रामोपचार०--का० ।

३९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
आरूप्या अपि गतिर्न भविष्यन्ति; च्युतिदेश एवोत्पादात् ? एवं
तर्ह्यन्तराभवत्वादेवान्तराभवो न गतिः; गत्यन्तरालत्वात् । यदि हि गतिः
स्याद्, अन्तराभव इत्येव न स्यात् ।
यत्तर्हि स्थविरशारिपुत्रेणोक्तम्—“निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां
गच्छति” इति ? निर्वृत्ते विपाक इत्युक्तम्, न तु^१ विपाक एवेति ।
यत्त्वर्हदुक्तम्—“तत्रायुष्मन्नारको नोपलभ्यतेऽन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्यः” इति ?
गतिगामिनः पुद्गलद्रव्यस्य प्रतिषेधं करोति—नान्यत्र स्कन्धेभ्य उपलभ्यते नारक
इति, न तु स्कन्धान्तरप्रतिषेधम् ।
अव्याकृता एव तु गतयो वर्ण्यन्ते वैभाषिकैः । ताश्च विपाकस्वभावा
एवेत्येके । औपचयिकस्वभावा अपीत्यपरे ॥ ४ ॥
अत्रैव पञ्चगतिके धातुत्रये यथाक्रमं वेदितव्याः—
नानात्वकायसंज्ञाश्च नानाकायैकसंज्ञिनः ।
विपर्ययाच्चैककायसंज्ञाश्चारूपिणस्त्रयः ॥ ५ ॥
आरूप्या अपीति । विस्तरः आरूप्या न गतिः स्युः; च्युतिदेश एवोत्पा-
दात् । आरूप्यगा हि यत्र च्यवन्ते—विहारे वा वृक्षमूले वा यावच्चतुर्थ्यां ध्यान-
भूमौ, तत्रैवोत्पद्यन्त इति । अन्तराभववन्न गतिः स्यात् । एवं तर्हीति । पूर्व-
पक्षं परित्यज्य पक्षान्तरमाश्रीयते । गत्योरन्तरा अन्तराले भवतीति अन्तराभव
इत्यन्वर्थसंज्ञाकरणाद्वान्तराभवो गतिरिति ।
वैभाषिका आहुः—यत्तर्हीति । विस्तरः—निर्वृत्ते विपाक इति । विपाक-
शब्दवचनाद्विपाकस्वभावा गतिरिति तदभिप्रायः । इतर आह—निर्वृत्ते विपाके
नारक इति नारको व्यवस्थाप्यते । न तूक्तं विपाक एवेति । न तूक्तं विपाक-
स्वभावैव गतिरिति । किं तर्हि ? विपाकाविपाकस्वभावा गतिः । तस्मात्
कुशलक्लिष्टा अपि गतयो भवन्तीत्यभिप्रायः । वैभाषिकः पुनराह—यत्तर्ह्युक्तं
तत्रेति विस्तरः । अन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्य इति । विपाकजेभ्यः । न तु स्कन्धान्तर-
प्रतिषेधम् । करोतीत्यधिकृतम् । ताश्चेति विस्तरः । अव्याकृतत्वपक्षेऽपि द्वैविध्यम् ।
औपचयिकस्वभावा अपीति । अपिशब्दाद्विपाकस्वभावा अपीति । यथोक्तम्—
“विपाको जीवितं द्वेधा द्वादश” ( अभि० २।१० ) इति । नैष्यन्दिकास्तु
न गृह्यन्ते । विपाकस्वभावा एवेत्याचार्यसङ्घभद्रः पूर्वमेव पक्षमिच्छति ॥ ४ ॥
१. तूक्तम्—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९३
विज्ञानस्थितयः सप्त,
सूत्रे उक्तम्—“रूपिणः सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा
मनुष्यास्तदेकत्याश्च देवाः । इयं प्रथमा विज्ञानस्थितिः । कतमे पुनस्ते
तदेकत्या देवाः ? कामावचराः षट् प्रथमध्यानिकाश्च¹ प्रथमाभिनिर्वृत्तवर्ज्याः” ।
नानात्वेन काय एषामिति नानात्वकायाः, अनेकवर्णलिङ्गसंस्थानत्वात् । नानात्वेन
संज्ञा नानात्वसंज्ञा, सैषामस्तीति नानात्वसंज्ञिनः; सुखदुःखादुःखासुखसंज्ञित्वात् ।
“रूपिणः सन्ति नानात्वकाया एकत्वसंज्ञिनः, तद्यथा—देवा ब्रह्म-
कायिका ये तत्प्रथमाभिनिर्वृत्ताः । इयं द्वितीया विज्ञानस्थितिः ।”
ते हि प्रथमाभिनिर्वृत्ताः सर्व एकैकसंज्ञिनो भवन्ति—‘अनेन वयं ब्रह्मणा
सृष्टाः’ इति, ब्रह्मणोऽप्येवं भवति—‘मयैते सृष्टाः’ इत्यभिन्नकारणसंज्ञानादेकत्व-
संज्ञिनः । अन्यथैव तु महाब्रह्मण आरोहपरिणाहौ², आकृतिविग्रहः, वाग्भाषा,
चीवरधारणं च; अन्यथा तत्पर्षद इति नानात्वकायाः ।
यदिदमुक्तं सूत्रे—‘तेषामेवं भवति—इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं यावदहो बतान्येऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन्मम सभागतायामिति ।
अस्य च सत्त्वस्यैवं चेतः प्रणिधिर्वयं चोपपन्नाः³” इति ।
कथं तमद्राक्षुः ? आभास्वरस्था इत्येके ।
ततो हि ते प्रच्युताः कथमिदानीमलब्धायां द्वितीयध्यानसमापत्तौ तद्भूमिकां

कामावचराः षट् प्रथमध्यानिकाश्च । कतमे ते ? वहिर्देशकनयेन ब्रह्मकायिकाः
ब्रह्मपुरोहिता महाब्रह्माणश्च प्रथमाभिनिवृत्तवर्ज्याः । काश्मीरनयेन पुनर्ब्रह्म-
कायिका ब्रह्मपुरोहिताश्च प्रथमाभिनिवृत्तवर्ज्याः । ब्रह्मपुरोहितेष्वेव हि तेषां
नयेन महाब्रह्माणो न स्थानान्तरनयाः । अनेकवर्णलिङ्गसंस्थानत्वादिति । वर्णो
नीलत्वादिः, लिङ्गम् वस्त्राभरणादि, संस्थानं दैर्ध्यादि । आरोह उच्चतता,
परिणाहस्तिर्यक्प्रमाणम् । आकृतिविग्रहः । आकृतिलक्षणो विग्रह आकृति-
विग्रहः । एवं विशेषिते वेदनादीनां विग्रहः पर्युदस्तो भवति; नासावाकृति-
लक्षण इति । विग्रहः पुनः शरीरम् । वाग्भाषा वागुच्चारणम् ।
कथमिदानीमिति विस्तरः । प्रथमध्यानप्रत्यागमनेन तद्द्वितीयं व्यक्तम् ।
तद्भूमिकां द्वितीयध्यानभूमिकम् । पूर्वनिवासं कथमन्वस्माषुः ? न तावत्
१. ॰ध्यानभूमिकाश्च—का० । २. आरोहपरिणाहः—का० ।
३. चेहोपन्नाः—का० ।

३९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
पूर्वनिवासमन्वस्मार्षुः', लब्धायां च^२ कथं महाब्रह्मालम्बनां शीलव्रतपरामर्शदृष्टिं
निविष्टाः ?
अन्तराभवस्था अद्राक्षुरित्यपरे ।
तत्रापि न दीर्घमध्वानमवस्थातुं सम्भवः; प्रतिबन्धाभावादिति ।
कथं तेषामियं^३ बुद्धिर्भवति स्म—"इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तम्” इति ?
तस्मात्तत्रस्था एव ते तस्य पूर्ववृत्तान्तं समनुस्मरन्त एव दीर्घमध्वानं
तिष्ठन्तं दृष्टवन्तः, दृष्ट्वा च पश्चाद् 'अद्राक्ष्म' इत्येषां बभूव ।
“रूपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा देवा आभास्वराः ।
इयं तृतीया विज्ञानास्थितिः ।”
प्रथमध्यानभूमिकेन चित्तेन, तदविषयत्वात् । न द्वितीयध्यानभूमिकेन, तस्या-
लब्धत्वात् । पुनर्लब्धमिति चेत् ? अत आह—लब्धायां चेति विस्तरः ।
शीलव्रतपरामर्शदृष्टिर्महाब्रह्मालम्बना प्रथमध्यानभूमिकेव युज्यते । सा च
द्वितीयध्यानलाभात् प्रहीणा न समुदाचरति । द्वितीय ध्यानभूमिकेति चेत् ? न;
अधरालम्बनत्वायोगात् । न ह्यधरभूम्यालम्बनः कश्चिदपि क्लेश इष्यते ।
अन्तराभवस्था अद्राक्षुरिति । अन्तराभवस्थास्ते तं महाब्रह्माणं दृष्ट्वैवमृचुः-
इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्मेति । अयमपि पक्षो न घटते । तथा हि—तत्राप्यन्तराभावे
दीर्घमध्वानमवस्थातुं न सम्भवः, ह्युपपत्तौ प्रतिबन्धाभावात्, शुक्रशोणितानपेक्षत्वात् ।
तेषां कथं भवतीयं बुद्धिरिमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तमिति ।
दीर्घाध्वावस्थानावबोधो न प्राप्नोतीत्यर्थः ।
तस्मात्तत्रस्था एवेति विस्तरः । प्रथमध्यानभूमिष्ठा एव तस्य महाब्रह्मणः
पूर्ववृत्तान्तं समनुस्मरन्तः । उत्पद्यमानावस्थायामेव ते तं महाब्रह्माणं पूर्वोत्पन्नं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं दृष्टवन्तः, दृष्ट्वा च पश्चात् उत्तरकालमद्राक्ष्मेत्येषां बभूव ।
बुद्धिरिति वाक्यशेषः । एवं तु सतीदमपरिहृतं भवेत् । अस्य च सत्त्वस्यैवं चेतः-
प्रणिधिः—वयं चोपपन्ना इति । उपपत्तिप्रतिलम्भिकेन प्रथमध्यानभूमिकेन तस्य
महाब्रह्मण एवं चेतः प्रणिधिमन्वस्मार्षुः; समानभूमिकत्वादित्यदोष एव ।
उत्सत्काशं श्रवणाद्वा ।
. १. ०मास्माषुः—का० । २. वा—का० ।
३. मेवं—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९५
अत्र पुनः पर्यन्तग्रहणात् सकलद्वितीयध्यानग्रहणं वेदितव्यम् । अन्यथा हि
परीत्ताभा अप्रमाणाभाश्च कस्यां विज्ञानस्थितौ व्यवस्थाप्येरन् !
तत्राभिन्नवर्णलिङ्गसंस्थानत्वादेकत्वकायाः । सुखसंज्ञित्वाददुःखासुखसंज्ञित्वाच्च
नानात्वसंज्ञिनः ।
ते किल मौल्यां भूमौ सौमनस्येन्द्रियपरिखिन्नाः सामन्तकादुपेक्षेन्द्रियं
सम्मुखीभवन्ति । सामन्तके चोपेक्षेन्द्रियपरिखिन्नाः पुनर्मौल्या भूमेः सौमनस्ये-
न्द्रियं सम्मुखीकुर्वन्ति । यथा—कामरतिपरिखिन्ना ईश्वरा धर्मरतिं प्रत्यनुभवन्ति,
धर्मरतिपरिखिन्नाः कामरतिमिति ।
ननु च शुभकृत्स्नेष्वप्येष प्रसङ्गः ? न तेषां तेन सुखेनास्ति परिखेदः ।
किं कारणम् ? शान्तं हि तत्सुखम्, अशान्तं च सौमनस्यम् ; चेतस उत्प्लावकत्वादिति
सौत्रान्तिका व्याचक्षते । सूत्र उक्तम्—"यथा ते नानात्वसंज्ञिनः । तत्र
ये सत्त्वा आभास्वरे देवनिकायेऽचिरोपपन्ना भवन्ति नैव संवर्तनीकुशलाः, अस्य
लोकस्य ते तामर्चिषं दृष्ट्वा भीताः सन्तः उद्विजन्ते, संवेगमापद्यन्ते—
सहैवैषाऽर्चिः शून्यं ब्राह्मं विमानं दग्ध्वाऽर्वागागमिष्यतीति । तत्र ये सत्त्वा
आभास्वरे देवनिकाये चिरोपपन्नाः संवर्तनीकुशला विवर्तनीकुशलाश्चास्य
लोकस्य, ते तान् सत्त्वान् भीतानाश्वासयन्ति—मा भैष्ट मार्षाः, मा भैष्ट मार्षाः,
पूर्वमप्येषाऽर्चिः शून्यं ब्राह्मं विमानं दग्ध्वाऽत्रैवान्तर्हिता" ( ) इति ।
अतोऽर्चिष आगमव्यपगमसंज्ञित्वाद्, भीताभीतसंज्ञित्वाच्च ते नानात्वसंज्ञिनः,
न सुखादुःखासुखसंज्ञित्वादिति ।
ननु च शुभकृत्स्नेष्वप्येष प्रसङ्गः । एकत्वकाया नानात्वसंज्ञिन इति । कथम् ?
यथोक्तम् । 'ते हि मौल्यां भूमौ सुखेन्द्रियपरिखिन्नाः सामन्तकोपेक्षेन्द्रियं सम्मुखी-
कुर्वन्ति' इति विस्तरेण वक्तव्यं स्यात् । ते चैकत्वकाया एकत्वसंज्ञिन इति पश्चाद्
वक्ष्यते। तेन सुखेनेति तृतीयध्यानभूमिकेन । चेतस उत्प्लावकत्वादिति । औद्धत्य-
करत्वात् । इन्द्रसुखेनेति । द्वितीयध्यान । अचिरोपप-
न्नानामागमसंज्ञित्वाच्चिरोपपन्नानां व्यपगमसंज्ञित्वात् । अथ वा—अचिरोपपन्ना-
नामागमसंज्ञित्वाच्चिरोपपन्नानामागमव्यपगमसंज्ञित्वात् । भीताभीतसंज्ञित्वात् ।
यथाक्रममचिरचिरोपपन्नत्वात् ते नानात्वसंज्ञिनो न सुखादुःखासुखसंज्ञित्वात्,
यथोक्तं वैभाषिकैरिति ।
अभि० को० २ : २

३९६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
"रूपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया एकत्वसंज्ञिनः, तद्यथा-देवाः शुभ-
कृत्स्नाः । इयं चतुर्थी विज्ञानस्थितिः।"
तत्राभिन्नवर्णसंस्थानलिङ्गत्वादेकत्वकायाः । एकत्वसंज्ञिनः सुखसंज्ञित्वात् ।
तत्र प्रथमे ध्याने क्लिष्टया संज्ञया एकत्वसंज्ञिनः, द्वितीये कुशलया
संज्ञया नानात्वसंज्ञिनः, तृतीये विपाकजया संज्ञया एकत्वसंज्ञिनः ।
आरूप्यास्त्रयो यथासूत्रमिति । एताः सप्त विज्ञानस्थितयः ।
काऽत्र विज्ञानस्थितिः ? तत्प्रतिसंयुक्ताः पञ्च स्कन्धाश्चत्वारश्च
यथायोगम् ।
शेषं कस्मान्न विज्ञानस्थितिः ? यस्मात् -
शेषं तत्परिभेदवत् ।
किं पुनः शेषम् ? दुर्गतयः, चतुर्थं ध्यानम्, भवाग्रं च ।
अत्र हि विज्ञानपरिभेदाः सन्ति, अत एव न विज्ञानस्थितिः ।
कः पुनः परिभेदः, येन विज्ञानं परिभिद्यते ? तत्रापायेषु दुःखा वेदना,
प्रथमे ध्याने क्लिष्टया संज्ञयेति । शीलव्रतपरामर्शसम्प्रयुक्तया, अकारणे
कारणाभिनिविष्टत्वात् । द्वितीये कुशलया संज्ञयेति । सामन्तकभौलसंगृहीत-
त्वात् । तृतीये विपाकजया संज्ञयेति । विपाकजसुखसम्प्रयोगात् ।
आरूप्यास्त्रयो यथासूत्रमिति । "अरूपिणः सन्ति सत्त्वा ये सर्वशो रूपसंज्ञानां
समतिक्रमादनन्तमाकाशमित्याकाशानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-
देवा आकाशानन्त्यायतनोपगाः । इयं पञ्चमी विज्ञानस्थितिः। अरूपिणः सन्ति
सत्त्वा ये सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्त्यं विज्ञानमिति विज्ञाना-
नन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-विज्ञानानन्त्यायतनोपगा देवाः । इयं
षष्ठी विज्ञानस्थितिः । अरूपिणः सन्ति सत्त्वा ये सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं
समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-
आकिञ्चन्यायतनोपगाः देवाः । इयं सप्तमी विज्ञानस्थितिः" ( )
इति ।
पञ्चस्कन्धाश्चत्वारश्च यथायोगमिति । आकाशानन्त्यायतनादित्रयप्रतिसंयुक्ता-
श्चतुःस्कन्धाः, अन्यप्रतिसंयुक्ताः पञ्चस्कन्धाः ।
"शेषं तत्परिभेदवद्" इति । परिभिद्यतेऽनेनेति परिभेदः, तस्य विज्ञानस्य
परिभेदस्तत्परिभेदः, सोऽस्मिन् विद्यत इति तत्परिभेदवत् । शेषं दुर्गत्यादि ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९७

परिभेदः, उपघातकत्वात् । चतुर्थे ध्याने आसंज्ञिकमसंज्ञिसमापत्तिश्च । भवाग्रे
निरोधसमापत्तिः, चित्तसन्ततिच्छेदात् ।
पुनराह—यत्रेहस्थानां गन्तुकामता तत्रस्थानां चाप्युच्चलितुकामता,
असौ विज्ञानस्थितिरुक्ता । अपायेषु चोभयं नास्ति । चतुर्थे ध्याने सत्त्वा
उच्चलितमानसाः पृथग्जना आसंज्ञिकं प्रवेष्टुकामाः, आर्याः शुद्धावासान्
भवाग्रानपटुप्रचारत्वाच्च विज्ञानस्थितिरिति ।
एताश्च सप्त विज्ञानस्थितयो यथोक्ताः ।
भवाग्रासंज्ञिसत्त्वाश्च सत्त्वावासा नव स्मृताः ॥ ६ ॥
एषु हि सत्त्वा आवसन्ति स्वेच्छया ॥ ६ ॥
अनिच्छावसनान्यन्ये,
के पुनरन्ये ? अपायाः । तेषु हि सत्त्वा अकामकाः कर्मराक्षसैरावास्यन्ते,
न स्वेच्छया वसन्ति । अतस्तेन सत्त्वावासाः, बन्धनस्थानवत् ।

अपायेषु चोभयं नास्तीति । नेहस्थानां गन्तुकामता, न तत्रस्थानां व्युच्चलितु-
कामता । अपटुप्रचारत्वादिति । चित्तचैत्तानामत्र मन्दप्रचारत्वात् । अन्धवद्
विज्ञानं न तिष्ठतीति युक्तं वक्तुम् ।
“भवाग्रासंज्ञिसत्त्वाश्च सत्त्वावासा नव” इति । सूत्र उक्तम्—“नव सत्त्वावासाः।
कतमे नव ? रूपिणः सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनः । तद्यथा—
मनुष्याः, तदेकत्याश्च देवाः । अयं प्रथमः सत्त्वावासः” । द्वितीयतृतीयचतुर्था
अपि यथा विज्ञानस्थितिषु तथा वक्तव्याः । अयं तु विशेषः—“रूपिणः सन्ति
सत्त्वा असंज्ञिनोऽप्रतिसंज्ञिनः । तद्यथा—देवा असंज्ञिसत्त्वाः । अयं पञ्चमः
सत्त्वावासः” । आरूप्याणाञ्च सत्त्वावासानां त्रयो विज्ञानस्थितिवद् वक्तव्याः ।
चतुर्थस्त्वावरूप्यः । “अरूपिणः सन्ति सत्त्वा सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति । तद्यथा--देवा नैवसंज्ञानासंज्ञा-
यतनोपगाः, अयं नवमः सत्त्वावासः” इति ॥ ६ ॥
असंज्ञिसत्त्वेभ्यो येऽन्ये चतुर्थध्यानोपगाः किं ते सत्त्वावासाः, उत नेति ?
नेत्याहुः । कस्मादेवमुक्तमाचार्येण -- के पुनरन्ये ? अपाया इति ? मुखमात्रमेत-
दुक्तम् । असंज्ञिसत्त्वाः सत्त्वावासासंगृहीताश्चतुर्थध्यानोपगा इत्यपि वक्तव्यम् ।
इहापि तदेव कारणं वक्तव्यम् यद्विज्ञानस्थितिरुक्तम् । इहस्थानां ह्यपायगमन-
प्रार्थना नास्ति, तत्रस्थानाञ्च न वस्तुकामतेति नापायाः सत्त्वावासाः ।