अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२७८ भाष्यस्फुटार्थासहितोऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
एवमासंज्ञिकमपि द्रष्टव्यम्। चित्तमेवासौ तत्र चित्तप्रवृत्तिविरुद्धं लभते,
तच्चाप्रवृत्तिमात्रमासंज्ञिकं प्रज्ञप्यत इति तदेतन्न वर्णयन्ति ॥ ४४ ॥
व्याख्याते समापत्ती ॥
जीवितं कतमत् ?
आयुर्जीवितम्
एवं ह्युक्तमभिधर्मे—"जीवितेन्द्रियं कतमत् ? त्रैधातुकमायुः"
( ) इति । एतच्चैव न ज्ञायते—आयुर्नाम क एष धर्म इति ?
आधार ऊष्मविज्ञानयोर्हि यः ।
इदमुक्तं भगवता—
“आयुरूष्माथ विज्ञानं यदा कायं जहत्यमी ।
अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतनः” ॥ ( ) इति ।
तद् य ऊष्मणो विज्ञानस्य चाधारभूतो धर्मः स्थितिहेतुः, तद् ‘आयुः’।
तस्येदानीमायुषः क आधारभूतः ? ते एवोष्मविज्ञाने ।
एवं तर्हि परस्परापेक्ष्यवृत्तित्वादेषां कः पूर्वं निवर्तिष्यते, यद्भ्रंशादितरौ
निवर्तिष्येते इति नित्यानिवृत्तिप्रसङ्गः ? आयुषस्तर्हि कर्माधारभूतं यावदाक्षिप्तम्,
कर्मणा तावदनुवर्त्तनात् ।
ऊष्मविज्ञानयोरपि किमर्थं कर्मैवाधारभूतं नेष्यते ? मा भूत् सर्वं विज्ञान-
मामरणाद् विपाक इति ।
ऊष्मणस्तर्हि कर्माधारभूतं भविष्यति, ऊष्मा च विज्ञानस्य ? एवमप्या-
रूप्येष्वनाधारं विज्ञानं स्याद्; ऊष्माभावात् । तस्य पुनः कर्माधारो भविष्यति ?
संस्कृतावस्थाविशेषत्वादस्याः समापत्तेः संस्कृतत्वं सिध्यतीत्यर्थः । एवमासंज्ञिक-
मिति विस्तरः । चित्तमेवासौ योगी तत्रासंज्ञिषु चित्तप्रवृत्तिविरुद्धं लभते, तच्चा-
प्रवृत्तिमात्रम् । चित्तचेत्तानामिति वाक्यशेषः । असंज्ञिकमिति प्रज्ञप्यते, न
तु द्रव्यतोऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ ४४ ॥
य ऊष्मणः इति विस्तरः । ऊष्मणो विज्ञानस्य च जीवितप्रतिबद्धा प्रवृत्तिः ।
तस्माज्जीवितमूष्मणो विज्ञानस्य चाधार उच्यते स्थितिहेतुस्तयोरेव । नित्यानि-
वृत्तिप्रसङ्ग इति । नित्यमेषां स्रोतः प्रसज्येत ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २७९
न वै लभ्यते कामचारो यत् क्वचिदेवोष्मा विज्ञानस्याधारो भविष्यति, क्वचिदेव
कर्मेति । उक्तं चात्र । किमुक्तम् ? "मा भूत् सर्वं विज्ञानमामरणाद् विपाकः"
इति । तस्मादस्त्येव तयोराधारभूतमायुः ।
न हि नास्तीति ब्रूमः, न तु द्रव्यान्तरम् । किं तर्हि ? त्रैधातुकेन कर्मणा
निकायसभागस्य स्थितिकालावेधः । यावद्धि कर्मणा निकायसभागस्यावेधः कृतो
भवति—'एतावन्तं कालमवस्थातव्यम्' इति, तावत् सोऽवतिष्ठते, तद् 'आयुः'
इत्युच्यते । सस्यानां पाककालावधिवत्, क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधवच्च ।
यस्तु मन्यते—संस्कारो नाम कश्चिद् गुणविशेष इषौ जायते, यद्वशाद्
गमनमिषोरापतनाद् भवतीति ? तस्य तदेकत्वात् प्रतिबन्धाभावाच्च देशान्तरैः शीघ्र-
निकायसभागस्य स्थितिकालावेध इति । निकायसभागो व्याख्यातः । त
एव तथाभूताः संस्कारा रूपादिस्कन्धस्वभावा इति । तेषां स्थितिः, प्रबन्धः,
तस्या कालो यावत् तेन स्थातव्यम्, त एव तावन्तः संस्कारक्षणाः, तस्या-
वेधः प्रतिसन्धिक्षणे पूर्वजन्मकर्मणो हेतुभावव्यवस्थानम् । कः पुनरसौ हेतुः ?
सामर्थ्यविशेषः । स हि स्कन्धप्रबन्धलक्षणायाः स्थितेः क्षणपरम्परया कारणं
भवति । अत एव स्थितिकालावेध उच्यते; तावत्कालं प्रवाहाक्षेपलक्षणत्वात् ।
तावत् सोऽवतिष्ठत इति । स निकायसभागः । सस्यानां पाककालावधिवत् । यथा
सस्यानां पाककालावधः सामर्थ्यविशेषस्वभावो बीजेनाङ्कुर एवाधीयते, य
क्षणपरम्परया आ पाककालात् सस्यसन्तानहेतुर्भवति, तद्वदेतत् । क्षिप्तेषुस्थिति-
कालावधिवच्च । यथा क्षिप्तस्येषोः शरस्य स्थितिः = आकाशदेशान्तरोत्पत्तिः
सन्तानानुवृत्तिः, तस्याः कालः = मर्यादा यतः परेण सा न भवति, तस्यावेधो
हेतुव्यवस्थानम् । कः पुनरसौ हेतुः ? प्रयत्नभूतातिशयनिर्वृत्तवायुधातुजनित-
सामर्थ्यविशेषः । तद्यथा क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधो न द्रव्यान्तरम्, तद्वदयमायु-
र्लक्षणमावेधो द्रष्टव्यः ।
यस्तु मन्यत इति । वैशेषिकः । संस्कारो नाम गुणविशेष इति । पृथिव्यादीनां
वैशेषिको गुणः संस्कारो नाम कर्मजः कर्महेतुश्च वेगद्वितीयेनामा इषौ जायते ।
यद्वशात् यस्य गुणस्य वशात्, गमनमिषोरापतनाद् भवतीति तं प्रत्यदृष्टान्त एषः ।
यथा हि संस्कारो नाम भावान्तरमस्ति, एवमायुरपि स्यादिति, तेन तन्मतं
दूषयत्याचार्यः—तन्मतेति । विस्तरः—तस्य वैशेषिकस्य तदेकत्वात् संस्कारै-
कत्वात् । प्रतिबन्धाभावाच्च । प्रतिबन्धस्य काष्ठप्रघातादिलक्षणस्याभावाच्च ।
१ प्रतिपक्षाभावाच्च—का० ।

२५० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तरतमप्राप्तिकालभेदानुपपत्तिः, पतनानुपपत्तिश्च । वायुना तत्प्रतिबन्ध इति चेत् ?
अर्वाक्पतनप्रसङ्गो न वा कदाचिद् वायोरविशेषात् । एवं तु वर्णयन्ति—
द्रव्यान्तरमेवायुरस्तीति ।
अथ किमायुःक्षयादेव मरणं भवति ? आहोस्विदन्यथापि ? प्रज्ञाप्तावुक्तम्—
“आयुःक्षयान्मरणम्, न पुण्यक्षयात्” ( ) इति । चतुष्कोटिः ।
प्रथमा कोटिः—आयुर्विपाकस्य कर्मणः पर्यादानात् । द्वितीया—भोगविपाकस्य ।
तृतीया—उभयोः । चतुर्थी—विषमापरिहारेण ।
आयुरुत्सर्गाच्चेति वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । आयुःक्षयादेव तन्मरणम्;
प्रथमाकोट्यन्तर्गमात् । क्षीणे त्वायुषि पुण्यक्षयस्य मरणे नास्ति सामर्थ्यम् ।
तस्माद् ‘उभयक्षये सति मरणमायुःक्षयाद्’ इत्युक्तम् ।
ज्ञानप्रस्थानेऽप्युक्तम्—“आयुः सन्तत्युपनिबद्धं वर्तत इति वक्तव्यम् ।
सकृदुत्पन्नं तिष्ठतीति वक्तव्यम् ? आह—कामावचराणां सत्त्वानामसंज्ञिसमापत्तिं
निरोधसमापत्तिं च समापन्नानां सन्तत्युपनिबद्धं वर्तत इति वक्तव्यम् ।
समापन्नानां रूपारूप्यावचराणां च सत्त्वानां सकृदुत्पन्नं तिष्ठतीति वक्तव्यम्”
( ) ।
किम् ? देशान्तरे शीघ्रतरतमप्राप्तिकालभेदानुपपत्तिः । शीघ्रा, शीघ्रतरा, शीघ्रतमा
प्राप्तिः शीघ्रतरतमप्राप्तिः । कैः ? सह देशान्तरैराकाशदेशादिभिः, तस्याः कालः,
तस्य भेदः, तस्यानुपपत्तिः । शीघ्रा, शीघ्रतरा, शीघ्रतमा देशान्तरैः सह प्राप्तिर्नो-
पपद्यते । पूर्वोक्तादस्मात् कारणद्वयात् संस्कारस्याविशिष्टत्वात् पतनानुपपत्तिश्च ।
पतनं चेषोर्नोपपद्यते । सति संस्कारे न ह्येतदिष्टम्—सति कारणे कार्यं न भव-
तीति । वायुना तत्प्रतिबन्ध इति चेत् ? स्यान्मतम्—वायुरत्र प्रतिबन्धः, प्रति-
बन्धविशेषाच्छीघ्रतरतमप्राप्तिकालभेदः पतनं चोपपद्यत इति स्पर्शवद् द्रव्य-
संयोगादभावः कर्मणः इति वचनात् । अत्रोच्यते—अर्वाक्पतनप्रसङ्गः । ज्यावि-
भागानन्तरमेवार्वाग्वरत एव वायुसंयोगात् स इषुः पतेत् । अथ प्रतिबध्यमा-
नोऽपि वायुना नार्वाक् पतेत्, न वा कदाचित् पतेत्, न पश्चादपि पतेदित्यर्थः ।
किं कारणम् ? वायोरविशेषात् । यथा हि समीपे वायुः, एवं दूरेऽपीति ।
'चतुर्थी विषमापरिहारेणेति । अत्यशनादेर्विषमस्यापरिहारेण । क्षीणे त्वायुषि
पुण्यक्षयस्य मरणे नास्ति सामर्थ्यम् । तेन तृतीया कोटिर्न प्राप्नोति । तस्मादुभय-
क्षये सति मरणमुभयक्षयादिति । उभयक्षये सतीति योऽर्थः सोऽर्थ उभयक्षयादि-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५१
कोऽस्य भाषितस्यार्थः ? यस्याश्रयोपघाताद् उपघातस्तत्सन्तत्यधीनत्वात्
प्रथमम्। यस्य त्वाश्रयोपघात एव नास्ति तद्यथोत्पन्नावस्थानाद् द्वितीयम् ।
सान्तरायं प्रथमं, निरन्तरायं द्वितीयमिति काश्मीरगः ।
तस्मादस्त्यकालमृत्युः ।
सूत्रेऽप्युक्तम्— “चत्वार आत्मभावप्रतिलम्भाः । अस्त्यात्मभावप्रतिलम्भो
यत्रात्मसञ्चेतना क्रमते; न परसञ्चेतना” इति । चतुष्कोटिकः — १. आत्मसञ्चेतनैव
क्रमते कामधातौ क्रीडाप्रमोषकाणां देवानाम्, मनःप्रदूषकाणां च । तेषां हि
प्रहर्षमनःप्रदोषाभ्यां तस्मात् स्थानाच्च्युतिर्भवति, नान्यथा । बुद्धानां चेति वक्तव्यम् ;
स्वयम्मृत्युत्वात् । २. परसञ्चेतनैव क्रमते गर्भाण्डगतानाम् । ३. उभयमप्येषां
कामावचराणां प्रायेण । ४.

is there a 'v' in 'कचिद्'? Let's look at line 23:
"कचिदन्यत्राप्येवं" -> It is spelled "कचिद्" (without va) or "क्वचिद्"?
Wait, look at the letter 'क':
Does it have a 'va' below? No, it's just 'क'!
Wait, let's look at line 10:
"कचिदादिसम्प्रत्ययः, कचिदादिना पर्यन्तोऽपि"
Wait, look at line 21:
"कचिदादिसम्प्रत्यय इति" -> wait, line 20:
"पर्यन्तग्रहणात् तर्हीति । तदर्थान्तरविवक्षायां निपातः । तदादिसम्प्रत्यय इति ।"
Line 23:
"दिसम्प्रत्ययः । अस्ति कचिदन्यत्राप्येवं दृष्टमिति ? अस्तीत्याह-कचिदादिना पर्यन्त"
Wait, in line 23: "कचिदन्यत्राप्येवं" - look at the first letter: is it 'क' or 'क्व'?
It is 'क'! The typesetter consistently used 'कचिद्' or the 'v' is faint? No, it's 'कचिद्' (Prakritic/scribe spelling common in some Buddhist Sanskrit prints).
Wait, let's look at line 10 again:
"कचिदादिसम्

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५३
प्रतीयते, यदाह— “तद्यथा देवा ब्रह्मकायिकाः । इयं प्रथमा सुखोपपत्तिः”
इति । क्वचित् पर्यन्तेनादिरपि प्रतीयते, यदाह— “तद्यथा देवा आभास्वराः ।
इयं द्वितीया सुखोपपत्तिः” इति ।
अयमत्र 'तद्यथा' शब्दो दृष्टान्तवाचक इति युक्त एतस्माच्छेषसम्प्रत्ययः ।
एष हि दृष्टान्तधर्मो यदेकमपि तज्जातीयकं दृश्यते । स चेह तद्यथा-
शब्दो नास्तीत्यनुपसंहार एषः ।
यद्ययं तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचकः स्याद्, इह न प्राप्नुयात्—सन्ति
सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा मनुष्यस्तदेकत्याश्च देवा इति ? तस्मा-
दुपदर्शनार्थ एवायं द्रष्टव्य इत्यलमप्रसङ्गेन ॥
उक्तं जीवितम् ॥
लक्षणानि पुनर्जातिर्जरा स्थितिरनित्यता ॥ ४५ ॥
एतानि हि संस्कृतस्य चत्वारि लक्षणानि । यत्रैतानि भवन्ति स धर्मः-
संस्कृतो लक्ष्यते । विपर्ययादसंस्कृतः ।
इत्यादि । तद् यथा देवा ब्रह्मकायिका इति । देवा ब्रह्मकायिकाः, तत्पर्यन्तग्रहणाच्च
ब्रह्मपुरोहिता महाब्रह्माणश्च । प्रथमा सुखोपपत्तिः । तद्यथा देवा आभास्वरा इति ।
आभास्वराः, तदादिग्रहणाच्च परीत्ताभाः, अप्रमाणाभाश्च । द्वितीया सुखोप-
पत्तिरिति । तिस्र एव हि सुखोपपत्तय इष्यन्ते ।
“सुखोपपत्तयस्तिस्रो नव त्रिध्यानभूमयः” (अभि० को० ३.७१) इति वच-
नात् । एष हि दृष्टान्तधर्म इति । एतद्दृष्टान्तचरितं यदेकमपि तत्प्रकारं निर्दि-
शते, न सर्वम्, शेषसम्प्रत्ययश्च भवति । तद्यथा—'अनित्यः शब्दः कृतकत्वात्,
यथा घटः' इति घटादीन्यपि हि गृह्यन्ते, 'तद्यथा'शब्दस्य दृष्टान्तवाचकत्वात् ।
अनुपसंहार एष इति । अदृष्टान्त इत्यर्थः । मनुष्यस्तदेकत्याश्च देवा इति । तदेके
देवाः षट् कामावचरा देवाः, प्रथमाभिनिर्वृत्तवर्ज्याश्च प्रथमध्यानोपपन्ना
देवा इत्येतावन्त एव नानात्वकाया नानात्मसंज्ञिनः सत्त्वाः, नैतद्व्यतिरिक्ताः
सन्तीति । नायं तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचकः । तस्मादुपदर्शनार्थ एवायं द्रष्टव्यः ।
उपदर्शनार्थत्वे च सति तदेव स्थितमेतत्—पर्यन्तग्रहणात् तदादिसम्प्रत्यय इति ॥
विपर्ययादसंस्कृत इति । यत्रैतानि न भवन्ति सोऽसंस्कृत इति । ननु च
स्थितिरसंस्कृतलक्षणमस्ति, नासंस्कृतस्य स्थितिर्द्रव्यान्तररूपास्ति । द्रव्यान्तर-
रूपाणि चेह संस्कृतलक्षणानीष्यन्त इत्यचोद्यमेतत् ।

२५४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तत्र जातिस्तं धर्मं जनयति, स्थितिः स्थापयति, जरा जरयति, अनित्यता
विनाशयति ।
ननु “त्रीणीमानि संस्कृतलक्षणानि” इति सूत्र उक्तम्, चतुर्थमप्यत्र
वक्तव्यं स्यात्, किं चात्र नोक्तम् ? आह—स्थितिः । यत् तर्हि “इदं स्थित्यन्य-
थात्वम्” इति ? जराया एष पर्यायः; तद्यथा जातेरुत्पाद इति, अनित्यतायाश्च
व्ययः इति ।
ये हि धर्माः संस्काराणामध्वसञ्चाराय प्रवृत्ताः, त एव सूत्रे लक्षणान्युक्तान्यु-
द्वेजनार्थम् । जातिर्हि या संस्कारानागतादध्वनः प्रत्युत्पन्नमध्वानं सञ्चारयति ।
जराऽनित्यते पुनः प्रत्युत्पन्नादतीतं दुर्बलीकृत्य विघातात्¹ । तद्यथा किल गहन-
प्रविष्टस्य पुरुषस्य त्रयः शत्रवः—तत एक एनं गहनादाकर्षेत्, द्वौ पुनर्जीवि-
ताद् व्यपरोपयेताम्, तद्वदिति । स्थितिस्तु तान् संस्कारानुपगुह्य तिष्ठत्यवियोगमि-
ननु च त्रीणीमानीति विस्तरः । कथम् ? सूत्रे—“त्रीणीमानि भिक्षवः
संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि । कतमानि त्रीणि ? संस्कृतस्य भिक्षवः उत्पादोऽपि
प्रज्ञायते, व्ययोऽपि प्रज्ञायते, स्थित्यन्यथात्वमपि” ( ) इति ।
चतुर्थमप्यत्र वक्तव्यं स्यादिति वैभाषिकाः । किञ्चात्र नोक्तमिति चोदकः । स्थिति-
रिति वैभाषिकाः। यत्तर्हीदं स्थित्यन्यथात्वमपीति । स्थितिशब्दोऽत्र श्रूयते कथमिव-
मुच्यते—स्थितिनोक्तेति चोदकाभिप्रायः । जराया एष पर्याय इति । जरेयमुक्ता,
स्थितेरन्यथात्वं स्थित्यन्यथात्वमिति । तद् यथा जातेरुत्पाद इति पर्यायः ।
अनित्यतायाश्च व्ययः । तथा जरायाः स्थित्यन्यथात्वं पर्याय इति ।
कस्मात् पुनर्लक्षणचतुष्ट्वे सति भगवता त्रीण्येवोक्तानीति ? अत आह—ये
हि धर्मा इति । विस्तरः--उद्वेजनार्थं विनेयानाम् । जातिजरानित्यता इति धर्माणां
लक्षणान्युक्तानि । आभिप्रायिको हि सूत्रनिर्देशः, न लाक्षणिकः, यथाभिधर्मः ।
जरानित्यते पुनः प्रत्युत्पन्नादतीतमिति । सञ्चारयत इत्यधिकारोऽनुवर्त्तते । जरा-
नित्यते प्रत्युत्पन्नादध्वनोऽतीतमध्वानं सञ्चारयतः । कस्मात् ? दुर्बलीकृत्य
विघातात् । जरा दुर्बलीकरोति । अनित्यता निहन्तीति कृत्वा । ननु चानित्यतैव
धर्मं प्रत्युत्पन्नादध्वनोऽतीतमध्वानं सञ्चारयति; न जरा; जरा हि केवलं धर्मं
दुर्बलीकरोति, कस्मादेवमुच्यते—जरानित्यते प्रत्युत्पन्नादतीतं सञ्चारयत इति ?
आह—दुर्बलीकरणमपि तदध्वसञ्चारायैव वर्त्तते । न ह्यदुर्बलीकृतस्याध्वसञ्चा-
१. प्रतिघातात्—का० ।

निर्देश: ] द्वितीय कोशस्थानम् २५५

वेच्छन्ती। अतोऽसौ संस्कृतलक्षणं न व्यवस्थापिता। असंस्कृतस्यापि च
स्वलक्षणस्थितिभावात्¹ ।
अन्ये पुनः कल्पयन्ति—स्थितिं जरां चाभिसमस्य स्थित्यन्यथात्वमित्येकं
लक्षणमुक्तं सूत्रे । किं प्रयोजनम् ? एषा ह्येषु सङ्गास्पदम्, अतः श्रियमिवैनां
कालकर्णीसहितां दर्शयामास तस्यामनासङ्गार्थमिति ।
अतश्चत्वार्येव संस्कृतलक्षणानि ॥ ४५ ॥
तेषामपि नामजात्यादीनां संस्कृतत्वादन्त्यैर्जात्यादिभिर्भवितव्यम् ? भवन्त्येव ।
जातिजात्यादयस्तेषां
रोऽस्तीति जरापि तत्सञ्चारे व्यवस्थाप्यते । असंस्कृतस्यापि च स्वलक्षणस्थिति-
भावादिति । स्वलक्षणे स्थितिः, स्थित्या भावः, तस्मात् स्थितिभावात् । असौ
स्थितिः संस्कृतलक्षणं न व्यवस्थापिता । स्थितिर्ह्यसंस्कृतावस्थाविशेषलक्षणया
स्थित्या सदृशीति तस्यासंस्कृतस्य संस्कृतत्वप्रसङ्गपरिजिहीर्षया न लक्षणमुक्त-
मित्यभिप्रायो भगवतो धर्मस्वामिनः ।
अन्ये पुनः कल्पयन्तीति । सूत्रेऽपि स्थितिरुक्तेति कथयन्ति । स्थिति जरां
चाभिसमस्य । स्थितिश्च स्थित्यन्यथात्वं च स्थित्यन्यथात्वमित्यभिसमस्यैकं
लक्षणमुक्तं सूत्रे, न विभागशः । कस्मात् ? “त्रीणीमानि संस्कृतलक्षणानि”
इति वचनविरोधप्रसङ्गात् । किमत्र प्रयोजनम् ? इत्यत आह—एषा ह्येषु सङ्ग-
स्पदमिति । विस्तरः-एषा हि स्थितिरेषु जात्यादिषु सङ्गास्पदं सङ्गस्थानम्,
धर्मोऽनया तिष्ठतीति । अतः श्रियमिवैनां स्थितिं कालकर्णीसहितामलक्ष्मीसहितां
दर्शयामास भगवान् तस्यां स्थित्यामनासङ्गार्थम् । 'नास्यामासङ्गः कर्त्तव्यः, यस्मा-
दियमनित्यतयानुबद्धा लक्ष्मीरिवालक्ष्म्या' इति तदेकीयं व्याख्यानम् । अपरे तु
व्याचक्षते—'नास्यामासंक्तव्यम्, यस्मादियं जरयानुबद्धा लक्ष्मीरिवालक्ष्म्या'
इति । जरया ह्यन्यथात्वलक्षणयास्या एकीकरणम्, नानित्यतयेति ।
अतश्चत्वार्येव संस्कृतलक्षणानीति । उभयोरपि पक्षयोरयमुपसंहारः ॥ ४५ ॥
अन्त्यैर्जात्यादिभिर्भवितव्यमिति । जातिसामर्थ्यात् कश्चित् संस्कृतो धर्मा
जायते, जातिरपि संस्कृता, तस्मात् तस्या अप्यन्यया जात्या भवितव्यम्,
स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । "सर्वं संस्कृतलक्षणैः" ( अभि० को० २.२४ ) इति
च सिद्धान्तात् । एवं जरादयोऽपि योज्याः ।
“जातिजात्यादयस्तेषाम्” इति । जातिजात्यादयश्च तेषामिति चशब्दो
लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः ।
१. स्वलक्षणे स्थिति०-का० ।

२५६ भाष्यस्फुटार्थसहितोऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तेषामपि चत्वार्यनुलक्षणानि भवन्ति—जातिजातिः, स्थितिस्थितिः,
जराजरा, अनित्यताऽनित्यता इति ।
ननु चैकस्यैकस्य चतुलक्षणी प्राप्नोति अपर्यवसानदोषश्च, तेषां पुनरन्य-
जात्यादिप्रसङ्गात् ? न प्राप्नोति; यस्मात्
तेऽष्टधर्मैकवृत्तयः ।
तेषां जात्यादीनामष्टासु धर्मेषु वृत्तिः । किमिदं वृत्तिरिति ? कारित्रं
पुरुषकारः । जातिजात्यादीनां चैकत्र धर्मे कथं कृत्वा आत्मना नवमो हि धर्म
उत्पद्यते ? सार्धं लक्षणानुलक्षणैरष्टाभिः । तत्र जातिरात्मानं विरहय्यान्यानष्टौ
धर्मान् जनयति । जातिजातिस्तु तामेव जातिम् । तद्यथा किल काचित् कुक्कुटी
बहून्यपत्यानि प्रजायते, काचिदल्पानि; तद्वत् स्थितिरप्यात्मानं वर्जयित्वाऽन्यानष्टौ
धर्म

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५७
तदेतदाकाशं पाट्यत इति सौत्रान्तिकाः । न ह्येते जात्यादयो धर्मा
द्रव्यतः संविद्यन्ते यथा विभज्यन्ते१ । किं कारणम् ? प्रमाणाभावात् । न ह्येषां
द्रव्यतोऽस्तित्वे किञ्चिदपि प्रमाणमस्ति—प्रत्यक्षमनुमानमाप्तगमो वा, यथा
रूपादीनां धर्माणामिति ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"संस्कृतस्योत्पादोऽपि प्रज्ञायते, व्ययोऽपि, स्थित्य-
न्यथात्वमपि” ( ) इति ?
ग्रन्थज्ञो देवानां प्रियो न त्वर्थज्ञः । अर्थश्च प्रतिसरणमुक्तं२ भगवता ।
अनित्यतात्मानं विरहय्याष्टौ धर्मान् विनाशयति, अनित्यता:नित्यता पुनस्ता-
मेवानित्यतामिति ।
तदेतदाकाशं पाट्यत इति । विभिद्यत इत्यभिप्रायः । सप्रतिघद्रव्याभावमात्र-
माकाशम् । नाकाशं नाम किञ्चिदस्ति । तद् विभक्तं यथा न शक्यते न युज्यते
वा, एवमिमे जात्यादयोऽसन्तो धर्मा विभक्तुं न शक्यन्ते, न युज्यन्ते वा । तत
आह—न ह्येत इति । विस्तरः—नह्येते द्रव्यतः स्वलक्षणतः संविद्यन्ते यथा विभ-
ज्यन्ते, जातिरात्मानं विरहय्याष्टौ धर्मान् जनयतीत्येवं विस्तरेण विभज्यन्ते । यथा
रूपादीनां धर्माणामिति । अत्रादिशब्देन शब्दादिवेदनादिचक्षुरादीनां ग्रहणम् ।
तत्र रूपशब्दादि तावत् प्रत्यक्षेण चक्षुर्विज्ञानादिलक्षणेन प्रमाणेनोपलभ्यते ।
वेदनाद्यपि प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यते; स्वसंवेद्यत्वात् । चक्षुरादि तु चक्षुर्विज्ञानादिना-
नुमानेनानुमीयते । चक्षुर्विज्ञानादिसन्निश्चयो रूपप्रसादश्चक्षुरादीनि, तद्भावा-
भावयोस्तद्भावाभावात् । आगमोऽपि चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वेति विस्तरः । एवं
श्रोत्रेण शब्दाञ्छ्रुत्वेति विस्तरेण । एवं गन्धादिष्वपि योज्यम् । तथा यत्किञ्चिद्
रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमिति विस्तरः । एवं वेदनादिष्वपि योज्यम् । पारसा-
न्तानिकानां त्वरूपिणां वेदनादीनामस्तित्वानुमानमात्मीयवच्छरीरविकारं दृष्ट्वा
तत्सम्प्रतिपत्तेः । आगमोऽपि—चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यन्ते चक्षुर्विज्ञानं सह-
जाता वेदना संज्ञा चेतनेति विस्तरः । जात्यादयस्तु न चक्षुरिन्द्रियादिप्रत्यक्षा
भवन्ति । न चैषामस्तित्वे समर्थमनुमानमस्ति, न चाप्यागमो द्रव्यतोऽस्तित्वे ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तमिति विस्तरः । ननु चायमागमोऽस्ति—संस्कृतस्योत्पादोऽपि
प्रज्ञायत इति विस्तरः । अर्थश्च प्रतिसरणमुक्तं भगवतेति । "चत्वारीमानि
भिक्षवः प्रतिसरणानि । कतमानि चत्वारि ? धर्मं प्रतिसरणं न पुद्गलः, अर्थः
प्रतिसरणं न व्यञ्जनम्, नीतार्थसूत्रं प्रतिसरणं न नेयार्थम्, ज्ञानं प्रतिसरणं न
विज्ञानम्” ( ) इति । तथार्थप्रतिसरणो भवति न व्यञ्जनप्रतिसरण इति ।
१. अभिव्यज्यन्ते—का० । २. प्रतिशरण०—का० ।
अभि० को० १७

कः पुनरस्यार्थः ? अविद्यान्धा हि बालाः संस्कारप्रबन्धमात्मत¹ आत्मीयत-
श्चाधिमुक्ताः कृतरुचयोऽभिष्वजन्ते² । तस्य मिथ्याधिमोक्षस्य व्यावर्तनार्थं
भगवांस्तस्य संस्कारप्रवाहस्य संस्कृतत्वं प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वं³ द्योतयितुकाम
इदमाह— “त्रीणीमानि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि” । न तु क्षणस्य । न हि
क्षणस्योत्पादादयः प्रज्ञायन्ते । न चाप्रज्ञायमाना एते लक्षणं भवितुमर्हन्ति । अत
एवात्र सूत्रे— “संस्कृतस्योत्पादोऽपि प्रज्ञायते” इत्युक्तम् ।
पुनः संस्कृतग्रहणं संस्कृतत्वे लक्षणानीति यथा विज्ञायेत ? मैवं विज्ञायि;
संस्कृतस्य वस्तुनोऽस्तित्वे लक्षणानि जलबलाकावत्, साध्वसाधुत्वे वा कन्या-
लक्षणवदिति ।
कः पुनरस्यार्थ इति । अन्योपन्यस्तस्य संस्कृतलक्षणसूत्रस्य । तमर्थमाह—
अविद्यान्धा हि बाला इति । विस्तरः—संस्कारप्रबन्धमात्मत आत्मीयतश्चाधिमुक्तः
कृतरुचयोऽभिष्वजन्त इत्यर्थः । संस्कृतत्वं प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वमिति पर्यायावेतौ ।
समेत्य सम्भूय प्रत्ययैः कृतम् संस्कृतम्, तं तं प्रत्ययं प्रतीत्य समुत्पन्नं प्रतीत्य-
समुत्पन्नमिति । न तु क्षणस्येति । प्रवाहस्यैव संस्कृतत्वं द्योतयितुकाम इदमाह-
न तु क्षणस्य संस्कृतत्वम् । न हि क्षणस्योत्पादादय उत्पादव्ययस्थित्यन्यथात्व-
लक्षणा धर्माः प्रज्ञायन्ते; क्षणस्य दुरवधारत्वात् । ब्रूयास्त्वम्—अप्रज्ञायमाना
अप्येते लक्षणं भवितुमर्हन्तीति ? अत आह—न चाप्रज्ञायमाना एते लक्षणं
भवितुमर्हन्तीति । प्रज्ञायमानमेव हि लक्षणं भवति, तद्यथा—जलस्य बलाकेति ।
अत एवात्रेति । अत एवात्र सूत्रे 'प्रज्ञायते' इति पदग्रहणम् ; अन्यथा हि
'संस्कृतस्योत्पादोऽपि व्ययोऽपि स्थित्यन्यथात्वमपि' इत्येवावक्ष्यत् ।
संस्कृतत्वे लक्षणानीति । संस्कृतमिति लक्षणानीत्यर्थप्रतिग्रहार्थं पुनः संस्कृत-
ग्रहणम् । जलबलाकावदिति । वैधर्म्यदृष्टान्तोऽयम् । यथा बलाका जलास्तित्वे
लक्षणम्, न पुनर्जलस्य जलत्वे लक्षणम् । मैवं विज्ञायि । किम् ? संस्कृतस्य
वस्तुनोऽस्तित्वेऽमूनि लक्षणानि । साध्वसाधुत्वे वा कन्यालक्षणवदिति । यथा
कन्यायाः शुभाशुभानि लक्षणानि यथाक्रमं साध्वसाधुत्वे लक्षणानीति । यदि
ह्यमूनि तथा संस्कृतस्य वस्तुनोऽस्तित्वे साध्वसाधुत्वे लक्षणानीष्येरन्, 'त्रीणीमानि
संस्कृतलक्षणानि' इत्युच्येत, संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानीति न क्रियेत, कृतं च,
तेन ज्ञायते—संस्कृतत्वे लक्षणानीति । कथं पुनरविद्यमाना जात्यादयः प्रवाहे
१. ॰प्रवाहमा०—का० । २. श्चाधिमुक्ता अभि०—का० ।
३. ॰समुत्पन्नतां—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५९
तत्र प्रवाहस्यादिरुत्पादः, निवृत्तिर्व्ययः, स एव प्रवाहोऽनुवर्त्तमानः
स्थितिः, तस्याः१ पूर्व्वापरविशेषः स्थित्यन्यथात्वम्। एवं च कृत्वोक्तम्—“विदिता
एव नन्दस्य कुलपुत्रस्य वेदना उत्पद्यन्ते, विदिता इव२ तिष्ठन्ति, विदिता इव
अस्तं परिक्षयं पर्य्यादानं गच्छन्ति” इति। आह चात्र—
“जातिरादिः प्रवाहस्य व्ययच्छेदः स्थितिस्तु सः।
स्थित्यन्यथात्वं तस्यैव पूर्व्वापरविशिष्टता॥
“जातिर्पूर्वो भावः स्थितिः प्रबन्धो व्ययस्तदुच्छेदः।
स्थित्यन्यथात्वमिष्टं प्रबन्धपूर्वापरविशेषः” इति।
“क्षणिकस्य हि धर्मस्य विना स्थित्या व्ययो भवेत् '
न च व्येत्येव तेनास्य वृथा तत्परिकल्पना॥”
व्यवस्थाप्यन्ते, प्रज्ञायन्ते वा? न ब्रूमः—जात्यादयो न संविद्यन्त इति, यथा
तु द्रव्यरूपेण विभज्यन्ते तथा न संविद्यन्त इति ब्रूमः।
यथा तर्हि भवतां संविद्यन्ते तथा कथ्यताम्? अत आह—प्रवाहस्यादिरुत्पाद
इति विस्तरः। निवृत्तिर्व्यय इति। प्रवाहस्योपरतिः=व्ययः। स एव प्रवाहो-
ऽनुवर्त्तमान इति। सदृशक्षणानुवृत्तेरनुवर्त्तमानः प्रवाहः स्थितिरित्युच्यते।
तस्याः पूर्व्वापरविशेष इति। पूर्व्वस्मादपरस्य क्षणस्य विशेषः, पूर्व्वापरयोः क्षणयोर्वा
विशेषः पूर्व्वापरविशेषः। एवञ्च कृत्वोक्तमिति। प्रवाहरूपानेवोत्पादादीन् कृत्वा-
नित्योपस्थितस्मृतितामायुष्मतः सुन्दरनन्दस्यारभ्योक्तम्। प्रवाहगता हि वेदना-
स्तस्य विदिता इवोत्पद्यन्ते विदिता इव तिष्ठन्ते। विदिता इव अस्तं परिक्षयं
पर्य्यादानं गच्छन्ति, न क्षणगताः, क्षणस्य दुरवधारत्वादिति। विदितस्य च
क्षणस्यावस्थानासम्भवात्।
एतमेवार्थं श्लोकद्वयेन संगृह्णन्नाह—जातिरादिः प्रवाहस्येति सर्व्वम्। स्थितिस्तु
स इति। स एव प्रवाहः स्थितिः। तस्यैवेति। तस्यैव प्रवाहस्य।
तदुच्छेद इति। प्रबन्धोच्छेदः।
क्षणिकस्य हि धर्मस्येति श्लोकः। क्षणिको हि धर्मः, स्थितिमन्तरेण विनश्ये-
दित्यर्थः। स्थितिरस्तीति मन्यसे चेत् : स च धर्मो व्येत्येव सत्यामपि स्थितौ,
विनश्यत्येव क्षणिकत्वात्। विनाशहेत्वभावात्। तस्माद् वृथा तत्परिकल्पना।
निष्प्रयोजना स्थितिपरिकल्पनेत्यर्थः। द्वितीयादिक्षणावस्थानेन हि स्थिति-
१. तस्य—का०। २. अवतिष्ठन्ते—का०।

तस्मात् प्रवाह एव स्थितिः । एवं च कृत्वायमप्यभिधर्मनिर्देश उपपन्नो
भवति—"स्थितिः कतमा ? उत्पन्नानां संस्काराणामविनाशः" इति । न हि
क्षणस्योत्पन्नस्याविनाशोऽस्तीति ।
यदपि च ज्ञानप्रस्थान उक्तम्—"एकस्मिंश्चित्ते क उत्पादः ? आह—
जातिः । को व्ययः ? मरणम् । किं स्थित्यन्यथात्वम् ? जरा" ( )
इति । तत्रापि निकायसभागचित्तं युज्यते ।
प्रतिक्षणं चापि संस्कृतस्यैतानि लक्षणानि युज्यन्ते, विनापि द्रव्यान्तर-
कल्पनया । कथमिति ? प्रतिक्षणमभूत्वाभाव उत्पादः, भूत्वाऽभावो व्ययः, पूर्वस्य
पूर्वस्योत्तरोत्तरक्षणानुबन्ध स्थितिः, तस्याविसदृशत्वं स्थित्यन्यथात्वमिति ।
यदा तर्हि सदृशा उत्पद्यन्ते, न ते निर्विशेषा भवन्ति । कथमिदं ज्ञायते ?
परिकल्पना न वृथा भवेत् । तस्मात् प्रवाह एव स्थितिः; यस्मात् क्षणिकस्य हि
धर्मस्य स्थितिपरिकल्पना व्यर्थेति ।
एवं च कृत्वायमपीति । प्रवाह एव स्थितिरिति कृत्वेत्यर्थः । न हि क्षणस्यो-
त्पन्नस्याविनाशोऽस्तीति । अत्र कस्यचिदेवमभिप्रायो भवेत्—स्थितिसद्भावा-
देवं क्षणमविनाशो धर्मस्योत्पन्नस्य । यदि हि स्थितिर्न स्यात्, सोऽप्येकः
क्षणो न स्यादिति ? न; हेतुप्रत्ययपूर्वकत्वात् तदस्तित्वस्य; "अस्मिन् सतीदं
भवति" इति वचनात् । स्थितिरुपगृह्णातीति चेत् ? स्यान्मतं हेतुप्रत्ययेभ्य
उत्पद्यमानं धर्मं स्थितिरुपगृह्णातीति । यदि स्थितिर्नोपगृह्णीयात्, किं स्यात् ?
आत्मसत्ता धर्मस्य न भवेत् । जनिका तर्हि स्थितिः प्राप्नोति, न स्थापिका ।
सन्तानमवस्थापयतीति चेत् ? हेतुप्रत्ययेषु स्थित्याख्या प्रसज्यते; हेतुप्रत्ययानां
सन्तानहेतुत्वात् ।
निकायसभागचित्तं युज्यत इति । एकस्मिन् निकायसभागेऽनेकमपि चित्त-
मेकमित्युच्यते, तन्निरात्मकसन्तानत्वादित्यभिप्रायः । तच्चित्तं युज्यत
एकस्मिंश्चित्त इति वक्तुम्, अन्यथा हि कथमेकस्यैव चित्तक्षणस्य जातिश्च मरणं
चान्यथात्वं च स्यात् ।
उत्तरोत्तरक्षणानुबन्धः स्थितिरिति । पूर्वस्य क्षणस्योत्तरः क्षणः प्रतिनिधि
भूतः; सादृश्यात् । अतः स पूर्वः क्षणोऽद्याप्यवतिष्ठत इवेति कृत्वोत्तरः क्षणः
स्थितिरुच्यते ।
यदा तर्हि सदृशा उत्पद्यन्त इति । यदा सदृशा उत्पद्यन्ते, तदा विसदृशत्वं
नास्ति । विसदृशत्वं च स्थित्यन्यथात्वमुक्तम् । अतः सदृशोत्पत्तौ स्थित्यन्यथात्वं

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २६१
क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तस्य वज्रादेश्चिराशुतरपातकालभेदात् तन्महाभूतानां
परिणामविशेषसिद्धेः । नातिबहुविशेषभिन्नास्तु संस्काराः सत्यप्यन्यथात्वे सदृशा
एव दृश्यन्ते ।
अन्तिमस्य तर्हि शब्दार्चिःक्षणस्य परिनिर्वाणकाले च षडायतनस्योत्तरक्षणा-
भावात् स्थित्यन्यथात्वं नास्तीत्यव्यापिनी लक्षणव्यवस्था प्राप्नोति ? न वै
संस्कृतस्य स्थितिरेवोच्यते, लक्षणम्, अपि तु स्थित्यन्यथात्वम् । अतो यस्यास्ति
स्थितिस्तस्यावश्यमन्यथात्वं भवतीति नास्ति लक्षणव्यवस्थाभेदः ।
समासतस्त्वत्र सूत्रे संस्कृतस्येदं लक्षणमिति द्योतितं भगवता---“संस्कृतं
नाम यद्भूत्वा भवति, भूत्वा च पुनर्न भवति, यस्यास्य स्थितिसंज्ञकः प्रबन्धः
नास्तीत्यव्यापिलक्षणं स्यादित्यभिप्रायः । क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तस्येति ।
विस्तरः---क्षिप्तं च तदक्षिप्तं च क्षिप्ताक्षिप्तम्, बलिदुर्बलाभ्यां क्षिप्तं बलिदुर्बल-
क्षिप्तम् । क्षिप्ताक्षिप्तं च तद् बलिदुर्बलक्षिप्तं च क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तम् ।
किं तत् ? वज्रादि । आदिग्रहणेन लोहपाषाणादेर्ग्रहणम् ।
अपरे पुनरेवं विग्रहं कुर्वन्ति---क्षिप्तश्चाक्षिप्तश्च क्षिप्ताक्षिप्तौ, बलिदुर्बलाभ्यां
क्षिप्तौ बलिदुर्बलक्षिप्तौ । क्षिप्तस्यैवायं द्विधाभेदः । क्षिप्ताक्षिप्तौ च बलिदुर्बलक्षिप्तौ
च क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तम् । वज्रमादिरस्य वज्रादिः । अस्मिन् विग्रहे
वज्रादि विशेषणम्, क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तं विशेष्यम् ।
तस्य वज्रादेरेवंविधस्य यथासम्भवं चिराशुतरपातः; क्षिप्तस्य चिरं पातः,
अक्षिप्तस्य चिरतरः पातः; दुर्बलक्षिप्तस्याशुपातः, बलिक्षिप्तस्याशुतरः पातः,
तस्य कालः, कालस्य भेदः, चिराशुतरपातकालभेदात् । तद्गतानां वज्रादिमहाभूता-
नाम् । परिणामविशेषः क्षिप्तस्यान्यथापरिणामो येन चिरं पातः । एवं यावद्
बलिक्षिप्तस्यान्यथापरिणामो येनाशुतरः पातः, तस्य परिणामविशेषस्य सिद्धिः,
तस्याः परिणामविशेषसिद्धेः । न ते निर्विशेषा भवन्तीत्यधिकृतम् ।
अन्तिमस्य तर्हीति । शब्दस्यार्चिषश्च, दीपादेर्याऽन्त्यः क्षणः सन्तानोपरति-
काले, निरुपधिशेषनिर्वाणकाले वा अर्हतः । तस्य षडायतनस्योत्तरक्षणाभावात्
स्थितिर्नास्ति । स्थितेरभावात् स्थित्यन्यथात्वं नास्तीत्यव्यापिनी लक्षणव्यवस्था
प्राप्नोति, येयमुक्ता तस्याविसदृशत्वं स्थित्यन्यथात्वमिति । यस्यास्ति स्थितिस्तस्या-
वश्यमन्यथात्वं भवति । यस्य नास्ति स्थितिस्तस्य नास्ति स्थित्यन्यथात्वमित्युक्तं
भवति । सम्भवं हि प्रत्येवमुक्तं सूत्रे---'त्रीणीमानि संस्कृतलक्षणानि' इति ।
तस्मादन्त्यशब्दार्चिःक्षणप्रभृतीनामुत्पादव्ययावेव द्वे लक्षणे---इत्यभिप्रेयते,

२६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय--
सोऽन्यथा चान्यथा च भवति" ( ) इति । किमत्र द्रव्यान्तरै-
र्जात्यादिभिः ?
कथमिदानीं स एव धर्मो लक्ष्यस्तस्यैव च १ लक्षणं योक्ष्यते ? कथं ताव-
न्महापुरुषलक्षणानि महापुरुषान्नान्यानि, सास्नालाङ्गूलककुदशफविषाणादीनि च
गोत्वलक्षणानि गोर्नान्यानि ? काठिन्यादीनि च पृथिवीधात्वादीनां लक्षणानि
तेभ्यो नान्यॉनि, यथा चोर्ध्वगमनेन दूराद् धूमस्य धूमत्वं लक्ष्यते, न च तत्
तस्मादन्यत्, स एवात्र न्यायः स्यात् ।
तदन्येषां तु स्थित्यन्यथात्वमपीति । अपर आह—अन्त्यानामपि शब्दाचिः-
क्षणप्रभृतीनां स्थितिरस्ति यत् स्वावस्थानम्, तस्याश्चान्यथात्वं पूर्वक्षणापेक्ष-
मिति, तेषामपि त्रीणि संस्कृतलक्षणानि व्यवस्थाप्यन्त इति ।
कथमिदानीं स एव धर्मो लक्ष्यः । तस्यैव च लक्षणमिति । लक्ष्यलक्षणयो-
र्जलबालकावदन्यत्वं पश्यन्तश्चोदयन्ति । तद् व्यभिचारयन्तः सौत्रान्तिका
आहुः—कथं तावन्महापुरुषलक्षणानीत्यादि । महापुरुषलक्षणानि महापुरुषसंगृ-
हीतत्त्वान्नातोऽन्यानि । ब्रूयात्—न महापुरुषलक्षणमात्रं महापुरुषः, धर्ममात्रं
त्वभूत्वा भवति भूत्वा च न भवतीत्यदृष्टान्त एषः ?
अत्र ब्रूमः—सममेवैतत् । यथा हि महापुरुषलक्षणानि महापुरुषाख्यानि
महापुरुषलक्षणाख्यानि च भवन्ति, एवं संस्कृतो धर्मः संस्कृतश्चोच्यते संस्कृत-
लक्षणं च । उत्पादादिलक्षणेन ह्यवस्थाविशेषेण स धर्मो लक्ष्यते । यदा च
प्रवाहलक्षणव्यवस्था क्रियते, तदा समुदायिभिः समुदायो लक्ष्यते, यथा—
महापुरुषसंज्ञः समुदायो महापुरुषलक्षणैः समुदायिभिरिति । एतेन सास्नादीनि
लक्षणानि व्याख्यातानि । काठिन्यादीनि चेति विस्तरः । उभयसिद्धोऽयं दृष्टान्तः;
प्रवचनसिद्धत्वात् । कठिनलक्षणो हि पृथिवीधातुरुच्यते, न च पृथिवीधातोरन्यत्
काठिन्यम् । एवं सर्वत्र योज्यम् । स एव हि पृथिवीधातुः कठिनो लक्ष्यमाणः
कठिनलक्षण उच्यते । एतदेव संस्कृतमभूत्वाभवद्भूत्वाचाभवल्लक्ष्यमाणं
संस्कृतलक्षणमुच्यते, लक्ष्यत इति लक्षणमिति कृत्वा । न च तत् तस्मादन्यत् ।
यथा चोर्ध्वगमनेनेति । विस्तरः—क्षणिकवादिनो वैभाषिकस्य धूमस्योर्ध्वगमनं
नान्यदस्ति । स एवोर्ध्वदेशान्तरेषु निरन्तरमुत्पद्यमानं ऊर्ध्वगमनावस्थां लभते ।
तदूर्ध्वगमनं ततो भिन्नमिव लक्ष्यते, न च धूमस्योर्ध्वगमनत्वमन्यदिष्यते ।
न च तत् तस्मादन्यत् । न च तदूर्ध्वगमनं तस्माद् धूमादन्यत् । स एवात्र न्याय
इति । एवमुत्पादो विनाशोऽन्यथात्वं च ततो भिन्नमिव लक्ष्यते, न च
संस्कृतस्य संस्कृतमन्यद् भवतीति ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २६३
न च संस्कृतानां रूपादीनां तावत् संस्कृतत्वं लक्ष्यते, गृह्यतापि स्वभावम्,
यावत् प्राग्भावो न ज्ञायते पश्चाच्च सन्ततेश्च विशेषः । तस्मान्न तेनैव
तल्लक्षितं भवति । न च तेभ्यो द्रव्यान्तराण्येव जात्यादीनि विद्यन्ते ।
अथापि नाम द्रव्यान्तराण्येव जात्यादीनि भवेयुः ? किमयुक्तं स्यात् ?
एको धर्मः एकस्मिन्नेव काले जातः स्थितो जीर्णो नष्टः स्यादेषां सहभूतत्वात् १ ?
न; कारित्रकालभेदात् । अनागता हि जातिः कारित्रं २ करोति । यस्मान्न जातं
जन्यते । जनिते तु धर्मे वर्त्तमानाः स्थित्यादयः कारित्रं कुर्वन्तीति न यदा जायते
तदा तिष्ठति, विनश्यति वा ।
इदं तावदिह सम्प्रधार्यं भवेत्—किमनागतं द्रव्यतोऽस्ति नास्तीति पश्चा-
ज्जनयति वा न वेति सिद्ध्येत् । सत्यपि तु तस्मिन् जातिः कारित्रं कुर्वती कथ-
मनागता सिध्यतीत्यनागतलक्षणं वक्तव्यम् । उपरतकारित्रा चोत्पन्ना कथं वर्त्तमाना
न च संस्कृतानां रूपादीनां तावत् संस्कृतत्वं लक्ष्यते गृह्यतापि स्वभावम् ।
गृह्यतापि रूपादीनां स्वभावम् । यावत् प्राग्भावो न ज्ञायते । यावत् तेषां
रूपादीनां प्रागुत्पत्त्यभावो न ज्ञायते । पश्चाच्च । किम् ? अभावः, प्रागभावश्च
प्रध्वंसाभावश्च यावन्न ज्ञायते । सन्ततेश्च विशेषः । यावन्न ज्ञायत इति वर्त्तते ।
तस्मान्न तेनैव तल्लक्षितं भवति । न तेनैव संस्कृतत्वेन संस्कृतत्वं लक्ष्यते । किं
तर्हि ? प्रागभावादिभिस्तत् संस्कृतत्वं लक्ष्यते । यदि हि रूपादीनां स्वभावम्
गृह्णन् संस्कृतमिति गृह्णीयात्, प्राग्भावं पश्चादभावं न सन्ततेश्च विशेषमज्ञात्वा
तेनैव तल्लक्षितं स्यात् । न त्वेवं जानीत इति । न तेनैव तल्लक्षितं भवति ।
न च तेभ्योऽपि रूपादिभ्यो द्रव्यान्तराण्येव जात्यादीनि विद्यन्ते । 'जातिरादिः
प्रवाहस्य' इति विस्तरेण वचनात् ।
एषां सहभूतत्वात् । जात्यादीनां समानकालोत्पादत्वात् । न; कारित्रकाल-
भेदादिति । नैतदेवम्; कस्मात् ? कारित्रकालभेदात्, पुरुषकारकालभेदादि-
त्यर्थः । तत् प्रतिपादयन्नाह—अनागता हि जातिः कारित्रं करोतीति विस्तरः ।
किमनागतं द्रव्यतोऽस्ति नास्तीति । अनागतमेव तावद् द्रव्यतो नास्तीति
प्रतिपादयिष्यते । कुतोऽनागता जातिः कारित्रं करोतीत्यभिप्रायः । सत्यपि
तु तस्मिन्निति । सत्यपि तु द्रव्यतोऽनागते जातिरनागतावस्थाया कारित्रं
कुर्वती कथमनागता सिध्यति । अप्राप्तकारित्रं ह्यनागतमिति सिद्धान्तः, स
१. सहभूतत्वात्—का० ।
२. कारित्रं हि—का० ।

२६४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सिद्धयतीति वर्तमानलक्षणं वक्तव्यम् ।
स्थित्यादयोऽपि च युगपत् कारित्रे वर्तमाना एकक्षण एव धर्मस्य स्थित-
जीर्णविनष्टतां प्रसञ्जेयुः । यदैव ह्येनं स्थितिः स्थापयति तदैव जरा जरयति अनि-
त्यता विनाशयतीति । किमयं तत्र काले तिष्ठतु, आहोस्विज्जीर्यतु विनश्यतु वा ।
योऽपि हि ब्रूयात्—स्थित्यादीनामपि कारित्रं क्रमेणेति ? तस्य क्षणिकत्वं
बाध्यते ।
अथाप्येवं ब्रूयात्—एष एव हि नः क्षणो यावतैतत् सर्वं समाप्यत इति ?
एवमपि ताभ्यां सहोत्पन्ना स्थितिस्तावत् स्थापयति, न तु जरा जरयति,
अनित्यता वा विनाशयतीति । कुत एतत् ? स्थितेर्बलीयस्त्वात् । पुनः केना-
बलीयस्त्वम् ? यदेनां¹ सह धर्मेणानित्यता निहन्ति² ।
कृतकृत्या पुनः कर्तुं नोत्सहते जातिवत् । स्थातुर्युक्तमनुसोढुम् ।
विरुध्येत, तस्माद् तद् वक्तव्यम् । कथं वर्तमाना सिध्यतीति । उपरतकारित्रोऽतीत
इष्यते, जातिश्चानागतेव । उपरतकारित्रे हि वर्तमानावस्थायामेवातीता
प्राप्नोतीति न वर्तमाना भवेदिति वर्तमानलक्षणं वक्तव्यमिति । अपरिसमाप्त-
कारित्रो वर्तमान इति चेत् ? अतीतो वर्तमानः स्यात्, अतीतस्यापि हि फल-
दानकारित्रमिष्यते । यदैव ह्येनं स्थितिरिति । विस्तरः—स्थितिजराविनाशवृत्तयो
ऽन्योन्यविप्रतिषिद्धाः । न हि स एव धर्मस्तिष्ठति च जीर्यति च विनश्यति चेति
युक्तो व्यवस्थापयितुम् । तस्य क्षणिकत्वं बाध्यत इति । प्रथमं स्थितिः स्थापयति,
ततो जरा जरयति, ततोऽनित्यता विनाशयति । क्षणत्रयावस्थानात् क्षणिकत्वं
बाध्यत इति ।
एष एव हि नः क्षण इति । कार्यपरिसमाप्तिः क्षणः, न तूत्पत्त्यनन्तरविनाश-
लक्षण इत्यर्थः । एवमपीति विस्तरः । सहोत्पन्नानां क्रमेण कारित्रं न युज्यते ।
कुत एतत् ? स्थितिस्तावत् स्थापयति । न तु तस्मिन् काले जरा जरयति, नाप्य-
नित्यता विनाशयतीति । पुनः केनाबलीयस्त्वम् । पश्चात् केनाबलीयस्त्वम् ।
यदेनां यस्मादेनां स्थितिं सह धर्मेण यस्यासौ स्थितिः । तेन धर्मेण सहानित्यता
निहन्ति ।
कृतकृत्या पुनः कर्तुं नोत्सहते जातिवदिति । यथा जातिः कृतकृत्या जन्यं
जनयित्वा परिक्षीणशक्तिर्न पुनर्जनयति, तथा स्थितिरपि तद्वदेव न पुनः स्था-
१. यदैनां—का० । २. हन्ति—का० ।

न हि शक्यं जात्यादिजन्यं वर्त्तमानतामानीतं पुनरानेतुम् । शक्यं तु खलु
स्थित्या स्थाप्यमत्यन्तं¹ स्थापयितुम् । अतो न युक्तं यन्नोत्सहते ।
को वाऽत्र प्रतिबन्धः ? ते एव जराऽनित्यते । यदि हि ते बलीयस्यौ
स्याताम्, पूर्वमेव स्याताम् । निवृत्तकारित्रायां खल्वपि स्थितौ ते अपि² न
तिष्ठतः, स चापि धर्म इति, कथं³ कुत्र वा कारित्रं कर्तुमुत्सहिष्येते, किं वा
पुनस्ताभ्यां कर्त्तव्यम् !
स्थितिपरिग्रहाद्धि स धर्म उत्पन्नमात्रो न व्यनश्यत् । स तु तयाऽप्युपेक्ष्य-
माणो⁴ नियतं न स्थास्यति—अयमेवास्य विनाशः ।
स्याच्च तावदेकस्य धर्मस्योत्पन्नस्याविनाशः स्थितिः, विनाशोऽनित्यता ।
जरा तु खलु सर्वथात्वेन न तथा; पूर्वापरविशेषात्, विपरिणामाच्च । अतस्तद-
न्यथात्वेऽन्य एव । उक्तं हि—
“तथात्वेन जराऽसिद्धिरन्यथात्वेऽन्य एव सः ।
तस्मान्नैकस्य भावस्य जरा नामोपपद्यते” ॥ ( )
पयतीति । न हि शक्यमिति विस्तरः । न वर्त्तमानतामानीतं जन्यं पुनरानेतुं
शक्यते; अनवस्थाप्रसङ्गात् । शक्यं तु खलु स्थित्या स्थाप्यमत्यन्तं स्थापयितुम्;
स्थितेर्विनाशप्रतिबन्धलक्षणत्वात् ।
ते एव जरानित्यते इति । ते एव जरानित्यते प्रतिबन्धः, येन स्थितिः स्था-
प्यमत्यन्तं स्थापयितुं न शक्नोति । जरा हि स्थिति दुर्बलीकरोति, दुर्बलामनि-
त्यता निहन्तीति ।
आचार्य आह—यदीति सर्वम् । यदि हि ते जरानित्यते बलीयस्यौ स्यातां
पूर्वमेव स्यातां स्थितिकारित्रकाले । यतः सा स्थितिर्न लभते कारित्रं कर्तुम् ।
निवृत्तकारित्रायामिति । विस्तरः—यदा निवृत्तिकारित्रा स्थितिः, तदा ते अपि
जरानित्यते न तिष्ठतः, स चापि धर्मः । स्थितिकारित्राद्धि तेषां स्थितिः कल्पते ।
तस्मात्ते अपि न तिष्ठतः । कथमतिष्ठन्त्यौ जरानित्यते कुत्र वा धर्मिण्यतिष्ठति
कारित्रं कर्तुम् उत्सहिष्येते । किं वा पुनस्ताभ्यां जरानित्यताभ्यां कर्त्तव्यम् ।
स्थितिसामर्थ्याद्धि स धर्म उत्पन्नमात्रो न विनष्टोऽभूत् । स तया उपरतकारित्रया
स्थित्याप्युपेक्ष्यमाणोऽस्थाप्यमानो ध्रुवं न स्थास्यतीति अयमेवास्य विनाशो यदि-
दमनवस्थानम् । किं पुनर्जरानित्यताभ्यां कार्यमित्यभिप्रायः । न च तस्मादेव
१. ०त्यन्तमपि—का० ।
२. चापि—का० ।
३. का० पुस्तके नास्ति ।
४. व्युपेक्ष्यमाणो—का० ।

२६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [इन्द्रिय-
योऽप्याह निकायान्तरीयः- "विनाशकारणं प्राप्यानित्यता बिना-
शयति" इति ? तस्य 'हरीतकीं प्राप्य देवता विरेचयति' इत्यापन्नं भवति, किं
पुनस्तां कल्पयित्वा ! तत एवास्तु विनाशकारणाद् विनाशः, चित्तचैत्तानां च
क्षणिकत्वाभ्युपगमात् तदनित्यताया विनाशकारणानपेक्षत्वात् स्थित्यनित्यते कारित्रम-
भिन्नकालं कुर्यातामित्येकस्यैकत्र काले स्थितिविनष्टता सम्प्रसज्यते¹ । तस्मात्
प्रवाहं प्रत्येतानि संस्कृतलक्षणान्युक्तानीति, एवमेतत् सूत्रं सुनीतं भवति ।
अपि च-यद्यनागता जातिर्जन्यस्य जनिका, किमर्थं सर्वमनागतं युग-
पत्नोत्पद्यते ? यस्मात्
जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्विना ॥ ४६ ॥
न हि विना हेतुप्रत्ययसामग्र्या जातिर्जनिका भवति ।
हेतुप्रत्ययानामेव तर्हि सामर्थ्यं पश्यामः; सति सामग्र्ये भावाद्, असति
चाभावात् । न जातेरिति हेतुप्रत्यया एव जनकाः सन्तः ।
तस्यान्यप्रकारता युज्यत इति ? यदि स एव नासावन्यथा, अथान्यथा न स
एव । ययोर्ह्यन्यथात्वं तयोरन्यत्वं दृष्टम्, तद्यथा-देवदत्तयज्ञदत्तयोः ।
योऽप्याह निकायान्तरीय इति । आर्यसम्मतीयः । स घटादेर्मुद्गरादिकृतो
विनाश इति मन्यते । कालान्तरावस्थायि हि तस्य रूपम् । चित्तचैत्तानां च
क्षणिकत्वम् । अत उच्यते-चित्तचैत्तानां च क्षणिकत्वाभ्युपगमात् तदनित्यताया-
श्चित्तचैत्तानित्यताया विनाशकारणानपेक्षत्वात् स्वयं विनश्वरत्वात् स्थित्यनित्यते
कारित्रं युगपत् कुर्याताम् । अत एकस्य चित्तस्य चैत्तस्य वा युगपत् स्थितिविन-
ष्टता अन्योन्यविरुद्धापि सम्प्रसज्यते । एवमेतत् सूत्रं सुनीतमिति । यदेतत्-
"त्रीणीमानि भिक्षवः संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि" इति ।
सति सामग्र्ये भावात्, असति चाभावात् इति । सति हेतुप्रत्ययानां सामग्र्ये
भावात् जन्यस्य, असति चाभावात् । न जातेः । किम् ? 'सामर्थ्यम् पश्यामः'
इत्यधिकृतम् । न हि हेतुप्रत्ययसामग्र्येऽपि तज्जन्यं कदाचिद् भवति, कदाचिन्न
भवति ।
अत्र भदन्तानन्तवर्माऽऽह-यथा चक्षुन विनालोकादिभिश्चक्षुर्विज्ञानं जन-
यति, न चातस्तदुत्पत्तौ न कारणम्, एवं जातिर्न विना हेतुप्रत्ययैर्धर्मं जनयति;
न चातस्तदुत्पत्तौ न कारणमिति ?
१. सम्प्रसज्येत-का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २६७
किं च भोः सर्वं विद्यमानमुपलभ्यते, सूक्ष्मा अपि हि¹ धर्मप्रकृतयः
संविद्यन्ते । जातमित्येव तु न स्याद्, असत्यां जातौ षष्ठीवचनं च—रूपस्यो-
त्पादः इति, यथा—रूपस्य रूपमिति । एवं यावदनित्यता यथायोगं वक्तव्या ।
तेन तर्ह्यानात्मत्वमप्येष्टव्यमनात्मबुद्धिसिद्ध्यर्थम् । संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोग-
विभागपरत्वापरत्वसत्तादयोऽपि तीर्थकरपरिकल्पिता अभ्युपगन्तव्या एकद्विमहदणु-
अत्रोच्यते—असमानमेतत् । चक्षुर्हि दृष्टसामर्थ्यं सत्त्वालोकादिप्रबन्धान-
सूक्ष्मा अपि हि धर्मप्रकृतय इति । तद्यथा स्पर्शादीनां चैतसिकानां प्रकृतयः
स्वभावाः दुःपरिच्छेद्यत्वात् सूक्ष्माः । अस्त्येतदेवम्; अदृश्यमानोऽपि कश्चिद्धर्मः
कारित्रेण निर्धार्यते, न त्वेवं जातिः कारित्रेण निर्धार्यते । स्पर्शस्य हि कारित्रं
भगवतैव निर्धारितम्—'यः कश्चिद् वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धः
सर्वः स स्पर्शं प्रतीत्य' इति विस्तरः ।
जातमित्येव तु न स्यादसत्यां जाताविति । स्वलक्षणापेक्षा रूपे रूपबुद्धिः ।
न तु जातमिति स्वलक्षणापेक्षा जातबुद्धिः, वेदनादिष्वपि भावात्। तस्माद-
र्थान्तरभूतजातिद्रव्यापेक्षेयं जातबुद्धिरिति निर्धार्यते । षष्ठीवचनं च न स्याद्-
रूपस्योत्पाद इति । वैयधिकरण्ये हि षष्ठीनिर्देशः, न सामानाधिकरण्ये, तेनाह—
यथा रूपस्य रूपमिति । वैधर्म्यदृष्टान्त एषः । यथा रूपं रूपादन्यदिति कृत्वा
षष्ठीनिर्देशो न भवति—रूपस्य रूपमिति, तथा रूपस्योत्पाद इति न स्यात् ।
तस्माज्जातिनिमित्तोऽयं षष्ठीनिर्देश इति गम्यते । एवं यावदनित्यता यथायोगं
वक्तव्येति । स्थितमेव तु न स्यादसत्यां स्थितौ । षष्ठीवचनं च—रूपस्य स्थिति-
रिति, यथा—रूपस्य रूपम् इति । जीर्णमित्येव तु न स्यात् रूपस्य जरायाम् ।
षष्ठीवचनं च—रूपस्य जरेति, यथा रूपस्य रूपमिति । तथा विनष्टमित्येव
तु न स्यादसत्यामनित्यतायाम् । षष्ठीवचनं च—रूपस्य विनाश इति, यथा
रूपस्य रूपमिति ।
तेन तर्हीति विस्तरः । यदि जातमित्येवमादिबुद्धिसिद्ध्यर्थं षष्ठीविधा-
नार्थं च जात्यादयः कल्प्यन्ते, . . . . न हि निर्निमित्तानात्म-
बुद्धिर्भवितुमर्हति । अथानात्मत्वं प्रज्ञप्तिसदिष्यते, तन्निमित्ता नात्मबुद्धिः ?
जात्याद्यपि प्रज्ञप्तिसदिष्टव्यम् । तन्निमित्ता च आत्मबुद्धिरिति । साधनं चात्र
"प्रज्ञप्तिसज्जात्यादि, द्रव्यसदपेक्ष्य गृह्यमाणत्वादनारमत्ववत्” इति । सत्तादयो-
ऽपीति । आदिशब्देन द्रव्यत्वरूपघटत्वादि गृह्यते । एकं रूपं द्वे रूपे महदणु
१. का० पुस्तके नास्ति ।