अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २६१
क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तस्य वज्रादेश्चिराशुतरपातकालभेदात् तन्महाभूतानां
परिणामविशेषसिद्धेः । नातिबहुविशेषभिन्नास्तु संस्काराः सत्यप्यन्यथात्वे सदृशा
एव दृश्यन्ते ।
अन्तिमस्य तर्हि शब्दार्चिःक्षणस्य परिनिर्वाणकाले च षडायतनस्योत्तरक्षणा-
भावात् स्थित्यन्यथात्वं नास्तीत्यव्यापिनी लक्षणव्यवस्था प्राप्नोति ? न वै
संस्कृतस्य स्थितिरेवोच्यते, लक्षणम्, अपि तु स्थित्यन्यथात्वम् । अतो यस्यास्ति
स्थितिस्तस्यावश्यमन्यथात्वं भवतीति नास्ति लक्षणव्यवस्थाभेदः ।
समासतस्त्वत्र सूत्रे संस्कृतस्येदं लक्षणमिति द्योतितं भगवता---“संस्कृतं
नाम यद्भूत्वा भवति, भूत्वा च पुनर्न भवति, यस्यास्य स्थितिसंज्ञकः प्रबन्धः
नास्तीत्यव्यापिलक्षणं स्यादित्यभिप्रायः । क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तस्येति ।
विस्तरः---क्षिप्तं च तदक्षिप्तं च क्षिप्ताक्षिप्तम्, बलिदुर्बलाभ्यां क्षिप्तं बलिदुर्बल-
क्षिप्तम् । क्षिप्ताक्षिप्तं च तद् बलिदुर्बलक्षिप्तं च क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तम् ।
किं तत् ? वज्रादि । आदिग्रहणेन लोहपाषाणादेर्ग्रहणम् ।
अपरे पुनरेवं विग्रहं कुर्वन्ति---क्षिप्तश्चाक्षिप्तश्च क्षिप्ताक्षिप्तौ, बलिदुर्बलाभ्यां
क्षिप्तौ बलिदुर्बलक्षिप्तौ । क्षिप्तस्यैवायं द्विधाभेदः । क्षिप्ताक्षिप्तौ च बलिदुर्बलक्षिप्तौ
च क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तम् । वज्रमादिरस्य वज्रादिः । अस्मिन् विग्रहे
वज्रादि विशेषणम्, क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तं विशेष्यम् ।
तस्य वज्रादेरेवंविधस्य यथासम्भवं चिराशुतरपातः; क्षिप्तस्य चिरं पातः,
अक्षिप्तस्य चिरतरः पातः; दुर्बलक्षिप्तस्याशुपातः, बलिक्षिप्तस्याशुतरः पातः,
तस्य कालः, कालस्य भेदः, चिराशुतरपातकालभेदात् । तद्गतानां वज्रादिमहाभूता-
नाम् । परिणामविशेषः क्षिप्तस्यान्यथापरिणामो येन चिरं पातः । एवं यावद्
बलिक्षिप्तस्यान्यथापरिणामो येनाशुतरः पातः, तस्य परिणामविशेषस्य सिद्धिः,
तस्याः परिणामविशेषसिद्धेः । न ते निर्विशेषा भवन्तीत्यधिकृतम् ।
अन्तिमस्य तर्हीति । शब्दस्यार्चिषश्च, दीपादेर्याऽन्त्यः क्षणः सन्तानोपरति-
काले, निरुपधिशेषनिर्वाणकाले वा अर्हतः । तस्य षडायतनस्योत्तरक्षणाभावात्
स्थितिर्नास्ति । स्थितेरभावात् स्थित्यन्यथात्वं नास्तीत्यव्यापिनी लक्षणव्यवस्था
प्राप्नोति, येयमुक्ता तस्याविसदृशत्वं स्थित्यन्यथात्वमिति । यस्यास्ति स्थितिस्तस्या-
वश्यमन्यथात्वं भवति । यस्य नास्ति स्थितिस्तस्य नास्ति स्थित्यन्यथात्वमित्युक्तं
भवति । सम्भवं हि प्रत्येवमुक्तं सूत्रे---'त्रीणीमानि संस्कृतलक्षणानि' इति ।
तस्मादन्त्यशब्दार्चिःक्षणप्रभृतीनामुत्पादव्ययावेव द्वे लक्षणे---इत्यभिप्रेयते,