अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५३
प्रतीयते, यदाह— “तद्यथा देवा ब्रह्मकायिकाः । इयं प्रथमा सुखोपपत्तिः”
इति । क्वचित् पर्यन्तेनादिरपि प्रतीयते, यदाह— “तद्यथा देवा आभास्वराः ।
इयं द्वितीया सुखोपपत्तिः” इति ।
अयमत्र 'तद्यथा' शब्दो दृष्टान्तवाचक इति युक्त एतस्माच्छेषसम्प्रत्ययः ।
एष हि दृष्टान्तधर्मो यदेकमपि तज्जातीयकं दृश्यते । स चेह तद्यथा-
शब्दो नास्तीत्यनुपसंहार एषः ।
यद्ययं तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचकः स्याद्, इह न प्राप्नुयात्—सन्ति
सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा मनुष्यस्तदेकत्याश्च देवा इति ? तस्मा-
दुपदर्शनार्थ एवायं द्रष्टव्य इत्यलमप्रसङ्गेन ॥
उक्तं जीवितम् ॥
लक्षणानि पुनर्जातिर्जरा स्थितिरनित्यता ॥ ४५ ॥
एतानि हि संस्कृतस्य चत्वारि लक्षणानि । यत्रैतानि भवन्ति स धर्मः-
संस्कृतो लक्ष्यते । विपर्ययादसंस्कृतः ।
इत्यादि । तद् यथा देवा ब्रह्मकायिका इति । देवा ब्रह्मकायिकाः, तत्पर्यन्तग्रहणाच्च
ब्रह्मपुरोहिता महाब्रह्माणश्च । प्रथमा सुखोपपत्तिः । तद्यथा देवा आभास्वरा इति ।
आभास्वराः, तदादिग्रहणाच्च परीत्ताभाः, अप्रमाणाभाश्च । द्वितीया सुखोप-
पत्तिरिति । तिस्र एव हि सुखोपपत्तय इष्यन्ते ।
“सुखोपपत्तयस्तिस्रो नव त्रिध्यानभूमयः” (अभि० को० ३.७१) इति वच-
नात् । एष हि दृष्टान्तधर्म इति । एतद्दृष्टान्तचरितं यदेकमपि तत्प्रकारं निर्दि-
शते, न सर्वम्, शेषसम्प्रत्ययश्च भवति । तद्यथा—'अनित्यः शब्दः कृतकत्वात्,
यथा घटः' इति घटादीन्यपि हि गृह्यन्ते, 'तद्यथा'शब्दस्य दृष्टान्तवाचकत्वात् ।
अनुपसंहार एष इति । अदृष्टान्त इत्यर्थः । मनुष्यस्तदेकत्याश्च देवा इति । तदेके
देवाः षट् कामावचरा देवाः, प्रथमाभिनिर्वृत्तवर्ज्याश्च प्रथमध्यानोपपन्ना
देवा इत्येतावन्त एव नानात्वकाया नानात्मसंज्ञिनः सत्त्वाः, नैतद्व्यतिरिक्ताः
सन्तीति । नायं तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचकः । तस्मादुपदर्शनार्थ एवायं द्रष्टव्यः ।
उपदर्शनार्थत्वे च सति तदेव स्थितमेतत्—पर्यन्तग्रहणात् तदादिसम्प्रत्यय इति ॥
विपर्ययादसंस्कृत इति । यत्रैतानि न भवन्ति सोऽसंस्कृत इति । ननु च
स्थितिरसंस्कृतलक्षणमस्ति, नासंस्कृतस्य स्थितिर्द्रव्यान्तररूपास्ति । द्रव्यान्तर-
रूपाणि चेह संस्कृतलक्षणानीष्यन्त इत्यचोद्यमेतत् ।