अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २५९
तत्र प्रवाहस्यादिरुत्पादः, निवृत्तिर्व्ययः, स एव प्रवाहोऽनुवर्त्तमानः
स्थितिः, तस्याः१ पूर्व्वापरविशेषः स्थित्यन्यथात्वम्। एवं च कृत्वोक्तम्—“विदिता
एव नन्दस्य कुलपुत्रस्य वेदना उत्पद्यन्ते, विदिता इव२ तिष्ठन्ति, विदिता इव
अस्तं परिक्षयं पर्य्यादानं गच्छन्ति” इति। आह चात्र—
“जातिरादिः प्रवाहस्य व्ययच्छेदः स्थितिस्तु सः।
स्थित्यन्यथात्वं तस्यैव पूर्व्वापरविशिष्टता॥
“जातिर्पूर्वो भावः स्थितिः प्रबन्धो व्ययस्तदुच्छेदः।
स्थित्यन्यथात्वमिष्टं प्रबन्धपूर्वापरविशेषः” इति।
“क्षणिकस्य हि धर्मस्य विना स्थित्या व्ययो भवेत् '
न च व्येत्येव तेनास्य वृथा तत्परिकल्पना॥”
व्यवस्थाप्यन्ते, प्रज्ञायन्ते वा? न ब्रूमः—जात्यादयो न संविद्यन्त इति, यथा
तु द्रव्यरूपेण विभज्यन्ते तथा न संविद्यन्त इति ब्रूमः।
यथा तर्हि भवतां संविद्यन्ते तथा कथ्यताम्? अत आह—प्रवाहस्यादिरुत्पाद
इति विस्तरः। निवृत्तिर्व्यय इति। प्रवाहस्योपरतिः=व्ययः। स एव प्रवाहो-
ऽनुवर्त्तमान इति। सदृशक्षणानुवृत्तेरनुवर्त्तमानः प्रवाहः स्थितिरित्युच्यते।
तस्याः पूर्व्वापरविशेष इति। पूर्व्वस्मादपरस्य क्षणस्य विशेषः, पूर्व्वापरयोः क्षणयोर्वा
विशेषः पूर्व्वापरविशेषः। एवञ्च कृत्वोक्तमिति। प्रवाहरूपानेवोत्पादादीन् कृत्वा-
नित्योपस्थितस्मृतितामायुष्मतः सुन्दरनन्दस्यारभ्योक्तम्। प्रवाहगता हि वेदना-
स्तस्य विदिता इवोत्पद्यन्ते विदिता इव तिष्ठन्ते। विदिता इव अस्तं परिक्षयं
पर्य्यादानं गच्छन्ति, न क्षणगताः, क्षणस्य दुरवधारत्वादिति। विदितस्य च
क्षणस्यावस्थानासम्भवात्।
एतमेवार्थं श्लोकद्वयेन संगृह्णन्नाह—जातिरादिः प्रवाहस्येति सर्व्वम्। स्थितिस्तु
स इति। स एव प्रवाहः स्थितिः। तस्यैवेति। तस्यैव प्रवाहस्य।
तदुच्छेद इति। प्रबन्धोच्छेदः।
क्षणिकस्य हि धर्मस्येति श्लोकः। क्षणिको हि धर्मः, स्थितिमन्तरेण विनश्ये-
दित्यर्थः। स्थितिरस्तीति मन्यसे चेत् : स च धर्मो व्येत्येव सत्यामपि स्थितौ,
विनश्यत्येव क्षणिकत्वात्। विनाशहेत्वभावात्। तस्माद् वृथा तत्परिकल्पना।
निष्प्रयोजना स्थितिपरिकल्पनेत्यर्थः। द्वितीयादिक्षणावस्थानेन हि स्थिति-
१. तस्य—का०। २. अवतिष्ठन्ते—का०।