अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २७९
न वै लभ्यते कामचारो यत् क्वचिदेवोष्मा विज्ञानस्याधारो भविष्यति, क्वचिदेव
कर्मेति । उक्तं चात्र । किमुक्तम् ? "मा भूत् सर्वं विज्ञानमामरणाद् विपाकः"
इति । तस्मादस्त्येव तयोराधारभूतमायुः ।
न हि नास्तीति ब्रूमः, न तु द्रव्यान्तरम् । किं तर्हि ? त्रैधातुकेन कर्मणा
निकायसभागस्य स्थितिकालावेधः । यावद्धि कर्मणा निकायसभागस्यावेधः कृतो
भवति—'एतावन्तं कालमवस्थातव्यम्' इति, तावत् सोऽवतिष्ठते, तद् 'आयुः'
इत्युच्यते । सस्यानां पाककालावधिवत्, क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधवच्च ।
यस्तु मन्यते—संस्कारो नाम कश्चिद् गुणविशेष इषौ जायते, यद्वशाद्
गमनमिषोरापतनाद् भवतीति ? तस्य तदेकत्वात् प्रतिबन्धाभावाच्च देशान्तरैः शीघ्र-
निकायसभागस्य स्थितिकालावेध इति । निकायसभागो व्याख्यातः । त
एव तथाभूताः संस्कारा रूपादिस्कन्धस्वभावा इति । तेषां स्थितिः, प्रबन्धः,
तस्या कालो यावत् तेन स्थातव्यम्, त एव तावन्तः संस्कारक्षणाः, तस्या-
वेधः प्रतिसन्धिक्षणे पूर्वजन्मकर्मणो हेतुभावव्यवस्थानम् । कः पुनरसौ हेतुः ?
सामर्थ्यविशेषः । स हि स्कन्धप्रबन्धलक्षणायाः स्थितेः क्षणपरम्परया कारणं
भवति । अत एव स्थितिकालावेध उच्यते; तावत्कालं प्रवाहाक्षेपलक्षणत्वात् ।
तावत् सोऽवतिष्ठत इति । स निकायसभागः । सस्यानां पाककालावधिवत् । यथा
सस्यानां पाककालावधः सामर्थ्यविशेषस्वभावो बीजेनाङ्कुर एवाधीयते, य
क्षणपरम्परया आ पाककालात् सस्यसन्तानहेतुर्भवति, तद्वदेतत् । क्षिप्तेषुस्थिति-
कालावधिवच्च । यथा क्षिप्तस्येषोः शरस्य स्थितिः = आकाशदेशान्तरोत्पत्तिः
सन्तानानुवृत्तिः, तस्याः कालः = मर्यादा यतः परेण सा न भवति, तस्यावेधो
हेतुव्यवस्थानम् । कः पुनरसौ हेतुः ? प्रयत्नभूतातिशयनिर्वृत्तवायुधातुजनित-
सामर्थ्यविशेषः । तद्यथा क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधो न द्रव्यान्तरम्, तद्वदयमायु-
र्लक्षणमावेधो द्रष्टव्यः ।
यस्तु मन्यत इति । वैशेषिकः । संस्कारो नाम गुणविशेष इति । पृथिव्यादीनां
वैशेषिको गुणः संस्कारो नाम कर्मजः कर्महेतुश्च वेगद्वितीयेनामा इषौ जायते ।
यद्वशात् यस्य गुणस्य वशात्, गमनमिषोरापतनाद् भवतीति तं प्रत्यदृष्टान्त एषः ।
यथा हि संस्कारो नाम भावान्तरमस्ति, एवमायुरपि स्यादिति, तेन तन्मतं
दूषयत्याचार्यः—तन्मतेति । विस्तरः—तस्य वैशेषिकस्य तदेकत्वात् संस्कारै-
कत्वात् । प्रतिबन्धाभावाच्च । प्रतिबन्धस्य काष्ठप्रघातादिलक्षणस्याभावाच्च ।
१ प्रतिपक्षाभावाच्च—का० ।