अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

न हि शक्यं जात्यादिजन्यं वर्त्तमानतामानीतं पुनरानेतुम् । शक्यं तु खलु
स्थित्या स्थाप्यमत्यन्तं¹ स्थापयितुम् । अतो न युक्तं यन्नोत्सहते ।
को वाऽत्र प्रतिबन्धः ? ते एव जराऽनित्यते । यदि हि ते बलीयस्यौ
स्याताम्, पूर्वमेव स्याताम् । निवृत्तकारित्रायां खल्वपि स्थितौ ते अपि² न
तिष्ठतः, स चापि धर्म इति, कथं³ कुत्र वा कारित्रं कर्तुमुत्सहिष्येते, किं वा
पुनस्ताभ्यां कर्त्तव्यम् !
स्थितिपरिग्रहाद्धि स धर्म उत्पन्नमात्रो न व्यनश्यत् । स तु तयाऽप्युपेक्ष्य-
माणो⁴ नियतं न स्थास्यति—अयमेवास्य विनाशः ।
स्याच्च तावदेकस्य धर्मस्योत्पन्नस्याविनाशः स्थितिः, विनाशोऽनित्यता ।
जरा तु खलु सर्वथात्वेन न तथा; पूर्वापरविशेषात्, विपरिणामाच्च । अतस्तद-
न्यथात्वेऽन्य एव । उक्तं हि—
“तथात्वेन जराऽसिद्धिरन्यथात्वेऽन्य एव सः ।
तस्मान्नैकस्य भावस्य जरा नामोपपद्यते” ॥ ( )
पयतीति । न हि शक्यमिति विस्तरः । न वर्त्तमानतामानीतं जन्यं पुनरानेतुं
शक्यते; अनवस्थाप्रसङ्गात् । शक्यं तु खलु स्थित्या स्थाप्यमत्यन्तं स्थापयितुम्;
स्थितेर्विनाशप्रतिबन्धलक्षणत्वात् ।
ते एव जरानित्यते इति । ते एव जरानित्यते प्रतिबन्धः, येन स्थितिः स्था-
प्यमत्यन्तं स्थापयितुं न शक्नोति । जरा हि स्थिति दुर्बलीकरोति, दुर्बलामनि-
त्यता निहन्तीति ।
आचार्य आह—यदीति सर्वम् । यदि हि ते जरानित्यते बलीयस्यौ स्यातां
पूर्वमेव स्यातां स्थितिकारित्रकाले । यतः सा स्थितिर्न लभते कारित्रं कर्तुम् ।
निवृत्तकारित्रायामिति । विस्तरः—यदा निवृत्तिकारित्रा स्थितिः, तदा ते अपि
जरानित्यते न तिष्ठतः, स चापि धर्मः । स्थितिकारित्राद्धि तेषां स्थितिः कल्पते ।
तस्मात्ते अपि न तिष्ठतः । कथमतिष्ठन्त्यौ जरानित्यते कुत्र वा धर्मिण्यतिष्ठति
कारित्रं कर्तुम् उत्सहिष्येते । किं वा पुनस्ताभ्यां जरानित्यताभ्यां कर्त्तव्यम् ।
स्थितिसामर्थ्याद्धि स धर्म उत्पन्नमात्रो न विनष्टोऽभूत् । स तया उपरतकारित्रया
स्थित्याप्युपेक्ष्यमाणोऽस्थाप्यमानो ध्रुवं न स्थास्यतीति अयमेवास्य विनाशो यदि-
दमनवस्थानम् । किं पुनर्जरानित्यताभ्यां कार्यमित्यभिप्रायः । न च तस्मादेव
१. ०त्यन्तमपि—का० ।
२. चापि—का० ।
३. का० पुस्तके नास्ति ।
४. व्युपेक्ष्यमाणो—का० ।