अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश: ] द्वितीय कोशस्थानम् २५५

वेच्छन्ती। अतोऽसौ संस्कृतलक्षणं न व्यवस्थापिता। असंस्कृतस्यापि च
स्वलक्षणस्थितिभावात्¹ ।
अन्ये पुनः कल्पयन्ति—स्थितिं जरां चाभिसमस्य स्थित्यन्यथात्वमित्येकं
लक्षणमुक्तं सूत्रे । किं प्रयोजनम् ? एषा ह्येषु सङ्गास्पदम्, अतः श्रियमिवैनां
कालकर्णीसहितां दर्शयामास तस्यामनासङ्गार्थमिति ।
अतश्चत्वार्येव संस्कृतलक्षणानि ॥ ४५ ॥
तेषामपि नामजात्यादीनां संस्कृतत्वादन्त्यैर्जात्यादिभिर्भवितव्यम् ? भवन्त्येव ।
जातिजात्यादयस्तेषां
रोऽस्तीति जरापि तत्सञ्चारे व्यवस्थाप्यते । असंस्कृतस्यापि च स्वलक्षणस्थिति-
भावादिति । स्वलक्षणे स्थितिः, स्थित्या भावः, तस्मात् स्थितिभावात् । असौ
स्थितिः संस्कृतलक्षणं न व्यवस्थापिता । स्थितिर्ह्यसंस्कृतावस्थाविशेषलक्षणया
स्थित्या सदृशीति तस्यासंस्कृतस्य संस्कृतत्वप्रसङ्गपरिजिहीर्षया न लक्षणमुक्त-
मित्यभिप्रायो भगवतो धर्मस्वामिनः ।
अन्ये पुनः कल्पयन्तीति । सूत्रेऽपि स्थितिरुक्तेति कथयन्ति । स्थिति जरां
चाभिसमस्य । स्थितिश्च स्थित्यन्यथात्वं च स्थित्यन्यथात्वमित्यभिसमस्यैकं
लक्षणमुक्तं सूत्रे, न विभागशः । कस्मात् ? “त्रीणीमानि संस्कृतलक्षणानि”
इति वचनविरोधप्रसङ्गात् । किमत्र प्रयोजनम् ? इत्यत आह—एषा ह्येषु सङ्ग-
स्पदमिति । विस्तरः-एषा हि स्थितिरेषु जात्यादिषु सङ्गास्पदं सङ्गस्थानम्,
धर्मोऽनया तिष्ठतीति । अतः श्रियमिवैनां स्थितिं कालकर्णीसहितामलक्ष्मीसहितां
दर्शयामास भगवान् तस्यां स्थित्यामनासङ्गार्थम् । 'नास्यामासङ्गः कर्त्तव्यः, यस्मा-
दियमनित्यतयानुबद्धा लक्ष्मीरिवालक्ष्म्या' इति तदेकीयं व्याख्यानम् । अपरे तु
व्याचक्षते—'नास्यामासंक्तव्यम्, यस्मादियं जरयानुबद्धा लक्ष्मीरिवालक्ष्म्या'
इति । जरया ह्यन्यथात्वलक्षणयास्या एकीकरणम्, नानित्यतयेति ।
अतश्चत्वार्येव संस्कृतलक्षणानीति । उभयोरपि पक्षयोरयमुपसंहारः ॥ ४५ ॥
अन्त्यैर्जात्यादिभिर्भवितव्यमिति । जातिसामर्थ्यात् कश्चित् संस्कृतो धर्मा
जायते, जातिरपि संस्कृता, तस्मात् तस्या अप्यन्यया जात्या भवितव्यम्,
स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । "सर्वं संस्कृतलक्षणैः" ( अभि० को० २.२४ ) इति
च सिद्धान्तात् । एवं जरादयोऽपि योज्याः ।
“जातिजात्यादयस्तेषाम्” इति । जातिजात्यादयश्च तेषामिति चशब्दो
लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः ।
१. स्वलक्षणे स्थिति०-का० ।