अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय--
सोऽन्यथा चान्यथा च भवति" ( ) इति । किमत्र द्रव्यान्तरै-
र्जात्यादिभिः ?
कथमिदानीं स एव धर्मो लक्ष्यस्तस्यैव च १ लक्षणं योक्ष्यते ? कथं ताव-
न्महापुरुषलक्षणानि महापुरुषान्नान्यानि, सास्नालाङ्गूलककुदशफविषाणादीनि च
गोत्वलक्षणानि गोर्नान्यानि ? काठिन्यादीनि च पृथिवीधात्वादीनां लक्षणानि
तेभ्यो नान्यॉनि, यथा चोर्ध्वगमनेन दूराद् धूमस्य धूमत्वं लक्ष्यते, न च तत्
तस्मादन्यत्, स एवात्र न्यायः स्यात् ।
तदन्येषां तु स्थित्यन्यथात्वमपीति । अपर आह—अन्त्यानामपि शब्दाचिः-
क्षणप्रभृतीनां स्थितिरस्ति यत् स्वावस्थानम्, तस्याश्चान्यथात्वं पूर्वक्षणापेक्ष-
मिति, तेषामपि त्रीणि संस्कृतलक्षणानि व्यवस्थाप्यन्त इति ।
कथमिदानीं स एव धर्मो लक्ष्यः । तस्यैव च लक्षणमिति । लक्ष्यलक्षणयो-
र्जलबालकावदन्यत्वं पश्यन्तश्चोदयन्ति । तद् व्यभिचारयन्तः सौत्रान्तिका
आहुः—कथं तावन्महापुरुषलक्षणानीत्यादि । महापुरुषलक्षणानि महापुरुषसंगृ-
हीतत्त्वान्नातोऽन्यानि । ब्रूयात्—न महापुरुषलक्षणमात्रं महापुरुषः, धर्ममात्रं
त्वभूत्वा भवति भूत्वा च न भवतीत्यदृष्टान्त एषः ?
अत्र ब्रूमः—सममेवैतत् । यथा हि महापुरुषलक्षणानि महापुरुषाख्यानि
महापुरुषलक्षणाख्यानि च भवन्ति, एवं संस्कृतो धर्मः संस्कृतश्चोच्यते संस्कृत-
लक्षणं च । उत्पादादिलक्षणेन ह्यवस्थाविशेषेण स धर्मो लक्ष्यते । यदा च
प्रवाहलक्षणव्यवस्था क्रियते, तदा समुदायिभिः समुदायो लक्ष्यते, यथा—
महापुरुषसंज्ञः समुदायो महापुरुषलक्षणैः समुदायिभिरिति । एतेन सास्नादीनि
लक्षणानि व्याख्यातानि । काठिन्यादीनि चेति विस्तरः । उभयसिद्धोऽयं दृष्टान्तः;
प्रवचनसिद्धत्वात् । कठिनलक्षणो हि पृथिवीधातुरुच्यते, न च पृथिवीधातोरन्यत्
काठिन्यम् । एवं सर्वत्र योज्यम् । स एव हि पृथिवीधातुः कठिनो लक्ष्यमाणः
कठिनलक्षण उच्यते । एतदेव संस्कृतमभूत्वाभवद्भूत्वाचाभवल्लक्ष्यमाणं
संस्कृतलक्षणमुच्यते, लक्ष्यत इति लक्षणमिति कृत्वा । न च तत् तस्मादन्यत् ।
यथा चोर्ध्वगमनेनेति । विस्तरः—क्षणिकवादिनो वैभाषिकस्य धूमस्योर्ध्वगमनं
नान्यदस्ति । स एवोर्ध्वदेशान्तरेषु निरन्तरमुत्पद्यमानं ऊर्ध्वगमनावस्थां लभते ।
तदूर्ध्वगमनं ततो भिन्नमिव लक्ष्यते, न च धूमस्योर्ध्वगमनत्वमन्यदिष्यते ।
न च तत् तस्मादन्यत् । न च तदूर्ध्वगमनं तस्माद् धूमादन्यत् । स एवात्र न्याय
इति । एवमुत्पादो विनाशोऽन्यथात्वं च ततो भिन्नमिव लक्ष्यते, न च
संस्कृतस्य संस्कृतमन्यद् भवतीति ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।