अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२५४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तत्र जातिस्तं धर्मं जनयति, स्थितिः स्थापयति, जरा जरयति, अनित्यता
विनाशयति ।
ननु “त्रीणीमानि संस्कृतलक्षणानि” इति सूत्र उक्तम्, चतुर्थमप्यत्र
वक्तव्यं स्यात्, किं चात्र नोक्तम् ? आह—स्थितिः । यत् तर्हि “इदं स्थित्यन्य-
थात्वम्” इति ? जराया एष पर्यायः; तद्यथा जातेरुत्पाद इति, अनित्यतायाश्च
व्ययः इति ।
ये हि धर्माः संस्काराणामध्वसञ्चाराय प्रवृत्ताः, त एव सूत्रे लक्षणान्युक्तान्यु-
द्वेजनार्थम् । जातिर्हि या संस्कारानागतादध्वनः प्रत्युत्पन्नमध्वानं सञ्चारयति ।
जराऽनित्यते पुनः प्रत्युत्पन्नादतीतं दुर्बलीकृत्य विघातात्¹ । तद्यथा किल गहन-
प्रविष्टस्य पुरुषस्य त्रयः शत्रवः—तत एक एनं गहनादाकर्षेत्, द्वौ पुनर्जीवि-
ताद् व्यपरोपयेताम्, तद्वदिति । स्थितिस्तु तान् संस्कारानुपगुह्य तिष्ठत्यवियोगमि-
ननु च त्रीणीमानीति विस्तरः । कथम् ? सूत्रे—“त्रीणीमानि भिक्षवः
संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि । कतमानि त्रीणि ? संस्कृतस्य भिक्षवः उत्पादोऽपि
प्रज्ञायते, व्ययोऽपि प्रज्ञायते, स्थित्यन्यथात्वमपि” ( ) इति ।
चतुर्थमप्यत्र वक्तव्यं स्यादिति वैभाषिकाः । किञ्चात्र नोक्तमिति चोदकः । स्थिति-
रिति वैभाषिकाः। यत्तर्हीदं स्थित्यन्यथात्वमपीति । स्थितिशब्दोऽत्र श्रूयते कथमिव-
मुच्यते—स्थितिनोक्तेति चोदकाभिप्रायः । जराया एष पर्याय इति । जरेयमुक्ता,
स्थितेरन्यथात्वं स्थित्यन्यथात्वमिति । तद् यथा जातेरुत्पाद इति पर्यायः ।
अनित्यतायाश्च व्ययः । तथा जरायाः स्थित्यन्यथात्वं पर्याय इति ।
कस्मात् पुनर्लक्षणचतुष्ट्वे सति भगवता त्रीण्येवोक्तानीति ? अत आह—ये
हि धर्मा इति । विस्तरः--उद्वेजनार्थं विनेयानाम् । जातिजरानित्यता इति धर्माणां
लक्षणान्युक्तानि । आभिप्रायिको हि सूत्रनिर्देशः, न लाक्षणिकः, यथाभिधर्मः ।
जरानित्यते पुनः प्रत्युत्पन्नादतीतमिति । सञ्चारयत इत्यधिकारोऽनुवर्त्तते । जरा-
नित्यते प्रत्युत्पन्नादध्वनोऽतीतमध्वानं सञ्चारयतः । कस्मात् ? दुर्बलीकृत्य
विघातात् । जरा दुर्बलीकरोति । अनित्यता निहन्तीति कृत्वा । ननु चानित्यतैव
धर्मं प्रत्युत्पन्नादध्वनोऽतीतमध्वानं सञ्चारयति; न जरा; जरा हि केवलं धर्मं
दुर्बलीकरोति, कस्मादेवमुच्यते—जरानित्यते प्रत्युत्पन्नादतीतं सञ्चारयत इति ?
आह—दुर्बलीकरणमपि तदध्वसञ्चारायैव वर्त्तते । न ह्यदुर्बलीकृतस्याध्वसञ्चा-
१. प्रतिघातात्—का० ।