अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

सा पुनरभिन्ना भिन्ना च। अभिन्ना सर्वसत्त्वानां सत्त्वसभागता; प्रतिसत्त्वं
सर्वेषु भावात्। भिन्ना पुनस्तेषामेव सत्त्वानां धातु-भूमि-गति-योनि-जाति-स्त्री-
पुरुषोपासक-भिक्षु-शैक्षाशैक्षादिभेदेन प्रतिनियता धर्मसभागता।
पुनः स्कन्धायतनधातुतः। यदि सत्त्वसभागता द्रव्यमविशिष्टं न स्यात्,
अन्योन्यविशेषभिन्नेषु सत्त्वेषु 'सत्त्वः सत्त्वः' इत्यभेदेन बुद्धिर्न स्यात्, प्रज्ञप्तिश्च।
एवं स्कन्धादिबुद्धिप्रज्ञप्तयोऽपि योज्याः।
स्याच्च्यवेत, उपपद्येत, न च सत्त्वसभागतां विजह्यात्, न च प्रतिलभेत—
इति चतुष्कोटिकः। प्रथमा कोटिः—यतश्च्यवते तत्रैवोपपद्यमानः। द्वितीया—
इत्यनया संज्ञायं चित्तविप्रयुक्तो निर्दिश्यते। इह तु श्लोकबन्धानुगुण्यात् सभा-
गतेत्यनया संज्ञयेत्यभिप्रायः।
सा पुनरभिन्ना भिन्ना चेति। या सर्वसत्त्ववर्त्तिनी। प्रतिसत्त्वमन्यान्याप्य-
भिन्नेत्युच्यते; सादृश्यात्। न हि सा यथा वैशेषिकाणामेका नित्या चेति।
भिन्ना—या क्वचिद् वर्तते, क्वचिन्न वर्तते। तत आह—भिन्ना पुनरिति विस्तरः।
धातवस्त्रयः कामादयः। गतयः पञ्च नरकादयः। योनयश्चतस्रोऽण्डजादयः।
जातयो ब्राह्मणादयः। आदिशब्देन उपासिका-भिक्षुणी-नैवशैक्षनाशैक्षादयः
संगृह्यन्ते। स्कन्धायतनधातुत इति। रूपस्कन्धसभागता यावद्धर्मधातुसभागता।
अविशिष्टमिति। सामान्यरूपम्। प्रज्ञप्तिश्चेति। अभिधानं चेत्यर्थः। एवं
स्कन्धादिबुद्धिप्रज्ञप्तयोऽपि योज्या इति। यदि स्कन्धसभागताद्रव्यमविशिष्टं न
स्याद्, अन्योन्यविशेषभिन्नेषु स्कन्धेषु 'स्कन्धः स्कन्धः' इत्यभेदेन बुद्धिर्न स्यात्,
प्रज्ञप्तिश्चेति।
एवं धात्वादिबुद्धिप्रज्ञप्तयोऽपि योज्या इत्येके पठन्ति। तेषामेवं वक्तव्यम्—
यदि सभागतेति विस्तरेण यावदन्योन्यविशेषभिन्नेषु धातुषु 'कामावचरः
'कामावचरः' इत्यभेदेन बुद्धिर्न स्यात्, प्रज्ञप्तिश्चेति।
चतुष्कोटिक इति। स्याच्च्यवेतोपपद्येत न च सत्त्वसभागतां विजह्यान्न च
प्रतिलभेतेति। सत्त्वसभागतामिति। सत्त्वानां सभागता सत्त्वसभागता मनुष्य-
त्वादिलक्षणा। सत्त्वग्रहणं हि धर्मविशेषणार्थम्। सत्त्वसभागता ह्यत्र चतुः-
कोटिके विवक्षिता, न धर्मसभागतेति। न तु 'सत्त्वस्सत्त्वः' इत्याकारसभागते-
हाभिप्रेता। यदि हि साभिप्रेता स्यात्, तृतीया कोटिर्न सिध्येत्; गतिसञ्चारेऽपि
तस्याः सत्त्वसभागतायास्तादवस्थ्यात्। तत्रैवोपपद्यमान इति। तद्यथा मनुष्य-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३१
नियाममवक्रामन् स हि पृथग्जनसभागतां विजहाति¹, आर्यसभागतां प्रति-
लभते। तृतीया—गतिसञ्चारात्। चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा।
यदि पृथग्जनसभागता नाम द्रव्यमस्ति, किं पुनः पृथग्जनत्वेन। नहि
मनुष्यसभागताया अन्यन् मनुष्यत्वं कल्प्यते। नैव च लोकः सभागतां पश्यति;
अरूपिणीत्वात्। नचैनां प्रज्ञया परिच्छिनत्ति, प्रतिपद्यते च सत्त्वानां जात्य-
भेदमिति सत्या अपि तस्याः कथं तत्र व्यापारः।
गतेश्च्युत्वा मनुष्यगतावेवोपद्यमानो मनुष्यगतेश्च्यवते मरणादुपपद्यते च;
तस्यामेव प्रतिसन्धिबन्धात्। न चासौ मनुष्यसभागतां विजहाति, न च
प्रतिलभते; तस्या मनुष्यसभागतायास्तादवस्थ्यात्। द्वितीया नियाम-
मवक्रामन्निति। स सत्त्वसभागतां पृथग्जनत्वस्वभावां सभागतां विजहाति,
आर्यत्वस्वभावां सभागतामपरां प्रतिलभते। तृतीया गतिसञ्चारादिति। तद्यथा
मनुष्यगतेश्च्युत्वा देवगतावुपपद्यमानः च्यवते, तथैव मरणादुपपद्यते च;
प्रतिसन्धिवन्धात्। सत्त्वसभागतां मनुष्यसभागतालक्षणां विजहाति, प्रतिलभते
च देवसभागतालक्षणामपरामिति। चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वेति। पूर्वोक्त-
कोटिस्वभावप्रकारान् वर्जयित्वेत्यर्थः। तद्यथा जीवन् पृथग्जन आर्यो वा
किञ्चिदलभमानः।
यदि पृथग्जनसभागता नाम द्रव्यमस्ति किं पुनः पृथग्जनत्वेन। आर्यधर्मालाभ-
स्वभावेन कल्पितेन। प्रयोजनमिति वाक्यशेषः। पृथग्जनसभागतयैव पृथग्जन
इति परिच्छिद्येत, यथा मनुष्यसभागतयैव मनुष्य इति। न हि मनुष्यसभागताया
अन्यन्मनुष्यत्वं कल्प्यते। वैभाषिकाैरालाभवदन्यस्वभावम्। तत्र च साधनम्—
'न स्वसभागताया अन्यत् पृथग्जनत्वम्; स्वसभागताप्रत्ययाभिधेयत्वात्, मनुष्य-
त्ववत्'। नैव च लोकः सभागतां पश्यत्यरूपिणीत्वादिति। न लोकश्चक्षुषा सभा-
गतां पश्यति; अरूपिणीत्वादरूपवतीत्वाद्, अरूपस्वभावत्वाद्वा। यथा न पश्यति
एवं न शृणोति, यावन्न स्पृशतीति। अनेन प्रत्यक्षासिद्धतां दर्शयति। न चैनां
प्रज्ञया परिच्छिनत्तीति। अनेनानुमानेनापि न सिद्धयतीति दर्शयति। प्रतिपद्यते च
सत्त्वानां जात्यभेदमिति। सत्या अपि तस्याः कथं तत्र व्यापार इति। जात्यभेद-
प्रतिपत्तौ जात्यभेदप्रतिपत्तिरस्ति। सा तु न सभागतया द्रव्यान्र्तरकल्पितया
कृता; प्रमाणेनानुपलभ्यमानत्वेन तस्या व्यापारासम्भवात्।
ब्रूयास्त्वम्—न निर्निमित्ता सामान्यबुद्धिर्भवितुमर्हति, तेन यन्निमित्तं
तस्याः मामान्यबुद्धेः तत् सभागता नाम द्रव्यमिति ? वयमपि तां सामान्य-
१. विजह्याद्—का०।

२३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अपि च—असत्त्वसभागतापि किं नेष्यते। शालियवमुद्गमाषाम्रपनस-
लोहकाञ्चनादीनां स्वजातिसादृश्यात्, तासां च सभागतानामन्योन्यभिन्नानां कथम-
भेदेन सभागता प्रज्ञप्तिः क्रियते। वैशेषिकाश्चैवं द्योतिता भवन्ति। तेषामपि
ह्येष सिद्धान्तः–'सामान्यपदार्थो नामास्ति, यतः समानप्रत्ययोत्पत्तिरतुल्यप्रकारेष्व-
पि' इति। अयं तु तेषां विशेषः–स एकोऽप्यनेकस्मिन् वर्तते यदि द्योतिताः,
यदि न द्योतिताः।
अस्त्येषा तु सभागता; सूत्रे वचनाद्—इति वैभाषिकाः। उक्तं हि
भगवता—"स चेदित्थन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागताम्" इति।
उक्तमेतत्, न तूक्तं द्रव्यान्तरमिति ?
का तर्हि सा ? त एव हि तथाभूताः संस्कारा येषु मनुष्यादिप्रज्ञप्तिः
शल्यादिषु सभागतावत्। तत्त्वेतन्न वर्णयन्ति ॥
बुद्धिं सनिमित्तां ब्रूमः। सादृश्यकृता हि सा बुद्धिः। तच्च सादृश्यं न द्रव्यान्तर-
मिति ब्रूमः। तेनोच्यते—अपि चासत्त्वसभागतापि किं नेष्यत इति। विस्तरः—
न द्रव्यान्तरसभागतानिमित्ता 'सत्त्वः सत्त्वः' इति सामान्यबुद्धिः; सामान्या-
कारप्रवृत्तत्वात्। शालियवमुद्गमाषादिसामान्यबुद्धिवत्। शालियवस्वजाति-
सादृश्यकृता ह्येषा सामान्यबुद्धिः। न च तेषां स्वजातिसादृश्यं स्वतोऽर्थान्तरं
भवति। तासाञ्च सभागतानामिति। विस्तरः—अन्या सत्त्वसभागता, अन्या
धातुसभागता, अन्या गतिसभागतेत्यन्योन्यभिन्नाः सभागता इष्यन्ते। तासां
सभागतेति प्रज्ञप्तिः 'इयं सभागतेयं सभागता' इत्यभेदेन कथं भवद्भिः क्रियते,
व्यवहारः प्रत्ययश्च कथं जायते ? यद्यत्रापि सभागतान्तरं प्रतिज्ञायेत येन
सभागता सामान्यबुद्धिर्भवेत्, भवेत् सोऽयमपक्षः; प्राक्पक्षविरोधात्। वैशे-
षिकाश्चैवं द्योतिता इति। ज्वलिताः, समर्थिता इत्यभिप्रायः। तेऽपि हि सामा-
न्यपदार्थवादिनः, भवन्तोऽपीति। अयं तु तेषां वैशेषिकाणां विशेषः—एकोऽप्यने-
कस्मिन् वर्तते स्रक्सूत्रवत्, भूतकण्ठे गुणवच्चेति। यदि द्योतिताः सामान्यपदार्थ-
वादित्वात्। यदि न द्योतिता एकानेकनित्यानित्यत्वादिविशेषवादित्वात्। न हि
परलोकास्तित्वादीनि वैशेषिकैः कल्पितानीति न व्यवस्थाप्यन्ते।
स चेदित्थन्त्वमागच्छतीति। प्राणातिपातेनासेवितेन भावितेन बहुलीकृतेन
नरकेषूपपद्यते, स चेदित्यन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागतां प्राप्नोति प्राणाति-
पातेनाल्पायुर्भवतीति विस्तरः। इदं प्रकार इत्थम्, तद्भावः इत्थन्त्वमिति।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३३
अथ किमिदमासंज्ञिकं नाम ?
आसंज्ञिकमसंज्ञिषु ।
निरोधश्चित्तचैत्तानां
असंज्ञिसत्त्वेषु देवेषूपपन्नानां यश्चित्तचैत्तानां निरोधस्तदासज्ञिकं नाम
द्रव्यम्। येन चित्तचैत्ता अनागतेऽध्वनि कालान्तरं सन्निरुध्यन्ते, नोत्पत्तुं लभन्ते;
नदीतोयसन्निरोधवत् ।
तत् पुनरेकान्तेन
विपाकः
कस्य विपाकः ? असंज्ञिसमापत्तेः ॥
कतमे ते सत्त्वा येष्वसंज्ञिसत्त्वाः ?
ते बृहत्फलाः ॥ ४१ ॥
बृहत्फला नाम देवा येषां केचिदसंज्ञिसत्त्वाः प्रदेशे भवन्ति ध्यानान्तरिकावत् ।
किं पुनस्तेनैव कदाचित् संज्ञिनो भवन्ति ? भवन्त्युपपत्तिकाल च्युतिकाले च ।
"प्रकृष्टमपि कालं स्थित्वा सह संज्ञोत्पादात् तेषां सत्त्वानां तत्स्थानात् च्युति-
र्भवति" इति सूत्रे पाठः । ते च ततो दीर्घस्वप्नव्युत्थिता इव च्युता कामधातावु-
"शरीरेन्द्रियसंस्थानचेष्टाहारादिसौभाग्यकारणम् अन्योन्याभिरभिसम्बन्ध-
निमित्तं च सभागता" इत्याचार्यसङ्घभद्रः । तदेतदेतेनैव प्रत्युक्तम् । वयमपि
ह्येवमिच्छामः । न तु सा सभागता द्रव्यान्तरम् । त एव हि संस्कारास्तथा-
कारणभावं प्रतिपद्यन्त इति ॥
“आसंज्ञिकमसंज्ञिषु निरोधश्चित्तचैत्तानाम्" इति । विस्तरः—असंज्ञिनामिद-
मासज्ञिकम्, असंज्ञिषु वा भवमासंज्ञिकम् । निरुध्यन्तेऽनेन चित्तचेत्ताः,
चित्तचैत्तान् वा निरुणद्धीति निरोधः । येनानागतेऽध्वन्यवस्थिताश्चित्तचैत्ताः
कालान्तरं तावत्कालं सन्निरुध्यन्ते, नोत्पत्तुं लभन्त इत्यर्थः । तदासज्ञिकं
नाम द्रव्यम् । नदीतोयसन्निरोधवत् । सेतुवदित्यर्थः ।
ध्यानान्तरिकावदिति । यथा ब्रह्मपुरोहिता नाम ते देवा येषां केचिन्महा-
ब्रह्माणः प्रदेशे भवन्ति ध्यानान्तरिकायाम्, तथा बृहत्फला नाम ते देवा येषा-
मसंज्ञिसत्त्वाः प्रदेशे भवन्ति, न भूम्यन्तरे । भवन्ति उपपत्तिकाल च्युतिकाले च ।
संज्ञिन इति सम्बन्धनीयम्; क्लिष्टेन मनसा प्रतिसन्धिबन्धात् । "उपेक्षायां

पपद्यन्ते, नान्यत्र । पूर्वसमापत्तिसंस्कारपरिक्षयात् अपूर्वानुपचयाच्च क्षिप्ता इव
क्षीणवेगा इषवः पृथिवीं पतन्ति । येन च तत्रोपपत्तव्यम्, तस्यावश्यं कामावचरं
कर्मापरपर्यायवेदनीयं भवति । यथा उत्तरकौरवाणां देवोपपत्तिवेदनीयम् ॥ ४१ ॥
अथ 'समापत्ती' इति यदुक्तम्, कतमे ते समापत्ती ? असंज्ञिसमापत्तिः,
निरोधसमापत्तिश्च ।
केयमसंज्ञिसमापत्तिः ? यथैवासंज्ञिकमुक्तम्- "निरोधश्चित्तचैत्तानाम्" इति ।
तथाऽसंज्ञिसमापत्तिः
असंज्ञिनां सत्त्वानां समापत्तिः, असंज्ञा वा¹ समापत्तिरित्यसंज्ञिसमा-
पत्तिः¹ । सापि चित्तचैत्तानां निरोधः । एतावत् तथाशब्देनान्वाकृष्यते ।
सा तु समापत्तिः
ध्यानेऽन्त्ये
अन्त्यध्यानं चतुर्थम्, तत्पर्यपन्नाऽसौ, नान्यभूमिका ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३५
कुशलैवासंज्ञिसमापत्तिः । तस्या असंज्ञिसत्त्वेषु पञ्चस्कन्धको विपाकः ।
कुशला सती
उपपद्यवेद्यैव
उपपद्यवेदनीयैव । न दृष्टधर्मपर्यायवेदनीया, नापि अनियता ।
योऽप्येनामुत्पाद्य परिहीयते, सोऽपि किलावश्यं पुनरुत्पाद्यासंज्ञिसत्त्वेषूपपद्यत
इति । तत¹ एव तल्लाभी नियामं नावक्रामति ।
सेयं पृथग्जनस्यैवेष्यते,
नार्यस्य
न ह्यार्या असंज्ञिसमापत्तिं समापद्यन्ते, विनिपातस्थानमिवैनां² पश्यन्ति² ।
निःसरणसंज्ञिनो हि तां समापद्यन्ते ।
अथ किमेनामार्याश्चतुर्थध्यानलाभादतीतानागतां प्रतिलभन्ते ध्यानवत् ?
अन्येऽपि तावन्न प्रतिलभन्ते । किं कारणम् ? एषा ह्युचितापि सती महा-
भिसंस्कारसाध्यत्वाद्, अचित्तकत्वाच्च ।
पञ्चस्कन्धको विपाक इति । च्युत्युत्पत्तिकाले चित्तचैत्तानां विपाकत्वसद्भा-
वात् । तत एव तल्लाभीति । यत एव परिहीणोऽपि पुनरुत्पाद्यासंज्ञिसत्त्वेषूप-
पद्यते तत एव तल्लाभी नियामं नावक्रामति । नियामावक्रान्त्येव ह्यार्योऽपाय-
गत्यासंज्ञिकमहाब्रह्माकौरवोपपत्त्यष्टमभवादीनामप्रतिसंख्यानिरोधं प्रतिलभते ।
विनिपातस्थानमिवैनां पश्यन्तीति । अपायस्थानमिवैनां पश्यन्तीत्यर्थः । गिरि-
तटादिविनिपातस्थानमिवेत्यपरे । निःसरणसंज्ञिनो हि तां समापद्यन्ते । पृथग्जना
मोक्षसंज्ञिन इत्यर्थः । न चैवमार्या विपरीतसंज्ञिनः प्रतिलभन्ते ।
ध्यानवदिति । चतुर्थध्यानलाभादतीतानागतमनादिमति संसारे लब्धपूर्वं
चतुर्थध्यानं प्रतिलभन्ते योगिनः । तस्मात् किं तद्वदेवातीतानागता तां प्रति-
लभन्त इति पृच्छति । अन्येऽपि तावन्न प्रतिलभन्त इति । पृथग्जना अपि
तावन्नातीतानागतां प्रतिलभन्ते येषां तावदियमात्मीया समापत्तिः, किं
पुनरार्या येषामियमनात्मीयेति । उचितापि सती. इति । अनादिमति संसारे
लब्धपूर्वापि महाभिसंस्कारसाध्यत्वान्महायत्नाभिनिष्पाद्यत्वादित्यर्थः । अचित्त-
कत्वाच्च ।
१. अतः-का० ।
२-२. मिवैतां पश्यन्तः-का० ।

२६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
एकाध्विकाप्यते ॥ ४२ ॥
एककालिकेत्यर्थः । वर्त्तमानकालिकैव लभ्यते । यथा प्रातिमोक्षसंवरः ।
लब्धया तु द्वितीयादिषु क्षणेष्वतीतयाऽपि समन्वागतो भवति यावन्न त्यजति ।
अचैत्तकत्वान्नानागता भाव्यते ॥ ४२ ॥
निरोधसमापत्तिरिदानीं कतमा ?
निरोधाख्या तथैवेयं
यथैवासंज्ञिसमापत्तिः । तथाशब्देन कः प्रकारो गृह्यते ? “निरोधश्चित्तचैत्ता-
नाम्” इति । अयं त्वस्या विशेषः—इयं
विहारार्थं
शान्तविहारसंज्ञापूर्वकेण मनसिकारेण एनां समापद्यन्ते । तां तु निःसरण-
संज्ञापूर्वकेण । सा खल्वपि चतुर्थध्यानभूमिका । इयं तु
भवाग्रजा ।
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनभूमिकैव । सा चेयम्—
“एकाध्विकाप्यते” । समानाध्विका लभ्यत इत्यर्थः । यथा प्रातिमोक्षसंवर
इति । प्रातिमोक्षसंवरोऽष्टविधोऽपि यदा समादीयते तदा स प्राप्यते । प्राप्तिश्च
तस्य तस्मिन्नेव क्षण उत्पद्यते । लब्धया तु तया समापत्त्या द्वितीयादिषु क्षणेषु
प्रातिमोक्षसंवरवदेव समन्वागतो भवति यावन्न त्यजति तां समापत्तिम् । तत्त्याग-
॰स्तु परिहाण्याः, भूमिसञ्चाराद्वा । अचेत्तिकत्वान्नानागता भाव्यते । कुशलं हि
चित्तमानगतं भाव्यते । न त्वियमचित्तकेति न तद्वदनागता भाव्यते ॥ ४२ ॥
“निरोधाख्या तथैव” इति । समापत्तिरिति वर्त्तते । एवशब्दोऽवधारणे ।
यथाऽसंज्ञिसमापत्तिनिर्देशे तथाशब्देन ‘निरोधश्चित्तचैत्तानाम्’ इत्यतिदिश्यते,
तथैवेहापि निरोधसमापत्तिनिर्देशे स एवम्प्रकारोऽतिदिश्यत इति ।
शान्तविहारसंज्ञापूर्वकैण मनसिकारेणेति । बिहारः = क्रीडा, विहार इव
बिहारः, समाधिविशेषः । शान्तो विहारः शान्तविहारः, शान्तविहारे संज्ञा
शान्तविहारसंज्ञा, सा पूर्वा अस्येति शान्तविहारसंज्ञापूर्वकः । मनसिकारो
मनस्कार इति योऽर्थः, अलुक्समासात् स मनसिकार इति भवति । संज्ञावेदित-
समुचारपरिश्रान्ता हि तत्र शान्तविहारसंज्ञिनस्तथाविधेन मनसिकारेणैनां
निरोधसमापत्तिं समापद्यन्ते । तां त्वसंज्ञिसमापत्तिं निःसरणसंज्ञापूर्वकेण । मोक्ष-
संज्ञापूर्वकेणेत्यर्थः ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३७
शुभा
कुशलैव, न क्लिष्टा नाव्‍याकृता । कुशला सती
द्विवेद्याऽनियता च
द्वयोः कालयोर्वेद्या उपपद्यवेदनीया च, अपरपर्यायवेदनीया च । अनियता
च विपाकं प्रति कदाचिन्न विपच्यते । यदीह परिनिर्वायात् , तस्या हि भवाग्रे
चतुःस्कन्धको विपाकः ।
सा चेयमेकान्तेन
आर्यस्य
न हि पृथग्जना निरोधसमापत्तिमुत्पादयितुं शक्नुवन्ति; उच्छेदभीरुत्वाद् ,
आर्यमार्गबलेन चोत्पादनाद्, दृष्टधर्मनिर्वाणस्य तदधिमुक्तितः ।
अपरपर्यायवेदनीया चेति । अपरः पर्यायस्तृतीयादिजन्म, तत्र वेदनीया ।
कथम् ? यः आर्यः कामधातौ निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य भवाग्र उत्पद्येत, तस्य सा
परिपूरिका उपपद्यवेदनीया । यस्तु ततः परिहीयते तद्भावात्पुनश्च कालान्तरेण
च पुनरपि भवाग्रं लब्ध्वा निरोधसमापत्तिमुत्पाद्यानुत्पाद्य वा भवाग्र उपप-
द्यते, तस्य सापरपर्यायवेदनीया भवति । यस्त्विह परिनिर्वायात्, तस्यानियतेति ।
उच्छेदभीरुत्वादिति । सर्वात्मभावोच्छेदभीरुत्वात् ।
“व्यथन्ते ह्यपुनर्भवात् प्रपातादिव बालिशाः” ।
असंज्ञिसमापत्तौ कस्मादुच्छेदभयं न भवति ? तत्र रूपसद्भावात् । रूपे
ह्यात्मसंज्ञामभिनिवेश्य तां समापद्यन्ते । निरोधसमापत्तौ त्वारूप्यभूमिकत्वाद्
रूपमपि नास्तीति सर्वात्मभावाभावं पश्यन्तो न तां गन्तुमुत्सहन्ते । ननु
चारूप्येषु निकायभागजीवितेन्द्रियादयश्चित्तविप्रयुक्ताः सन्ति, कस्मात् तत्रा-
त्मसंज्ञामभिनिवेश्य तां न समापद्यन्ते ? विप्रयुक्तानामदृश्यत्वात्, आर्यमार्गबलेन
चोत्पादनात् । कथं पुनर्गम्यत आर्यमार्गबलेन तदुत्पादनम् ? इत्यत आह—
दृष्टधर्मनिर्वाणस्य तदधिमुक्तित इति । दृष्टे जन्मनि निर्वाणं दृष्टधर्मनिर्वाणम्,
तस्य । तदधिमुक्तितः–तदित्यधिमुक्तिस्तदधिमुक्तिः, तेन वाधिमुक्तिस्तदधिमुक्तिः,
तदधिमुक्तेस्तदधिमुक्तिः । दृष्टे जन्मन्येतन्निर्वाणमित्यधिमुच्यते ।
केचित् पुनरेवं पठन्ति—दृष्टनिर्वाणस्य तदधिमुक्तितः। एवं तु व्याचक्षते—
दृष्टं निर्वाणमनेनेति दृष्टनिर्वाणस्तस्यार्यस्य तस्यामधिमुक्तिस्तदधिमुक्तिः, तदधि-
मुक्तेस्तदधिमुक्तिः । एतदुक्तं भवति—दृष्टनिर्वाणस्य आर्यस्तामधिमुच्यते,
नान्य इति । ननु च पृथग्जनोऽपि लौकिकेन मार्गेण दृष्टनिर्वाणः ? न पृथग्जनो

२३८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
आर्यस्यापि चेयं न वैराग्यलभ्या । किं तर्हि ?
आप्या प्रयोगतः ॥ ४३ ॥
प्रयोगलभ्यैवेयम् । न चातीता लभ्यते, नाप्यनागता भाव्यते; चित्तबलेन
तद्भावनात् ॥ ४३ ॥
किं भगवतोऽपि प्रायोगिकी ? नेत्याह ।
बोधिलभ्या मुनेः
क्षयज्ञानसमकालं¹ बुद्धा भगवन्त एतां² प्रतिलभन्ते² । नास्ति किञ्चिद्
बुद्धानां प्रायोगिकं नाम । इच्छामात्रप्रतिबद्धो हि तेषां सर्वगुणसम्पत्सम्मुखी-
भावः । तस्मादेषां सर्ववैराग्यलाभिकम् ।
कथं खल्विदानीमनुत्पादितायां निरोधसमापत्तौ क्षयज्ञानकाले भगवानुभयतो-
भागविमुक्तः सिध्यति ? सिध्यति; उत्पादितायामिव तस्यां वशित्वलाभात्³ प्रागेव तां
दृष्टनिर्वाणः, प्राप्तिनिर्वाणस्तु भवेत्, तदुत्तरां हि भूमिं पृथग्जनः शान्ततः पश्यन्
वैराग्यं लभते न निर्वाणमित्यचोद्यमेतत् ।
प्रयोगलभ्यैवेयमिति । इयमपि समापत्तिरसंज्ञिसमापत्तिवदेव महाभि-
संस्कारसाध्येति तथैव एकाधिकाऽऽप्यते । कथम् ? इत्याह—न चातीता लभ्यत
इति । यदा परिहीणः पुनस्तामुत्पादयति, तदा प्रयोगेणापूर्वैव लभ्यते, प्राति-
मोक्षसंवरवदिति विस्तरेण व्याख्येया । चित्तबलेन तद्भावनादिति । चित्तबलेना-
नागतभावनादित्यर्थः ॥ ४३ ॥
“बोधिलभ्या मुनेः” । 'प्रयोगलभ्यैवेयम्' इत्युत्सर्गस्यायमपवादः । श्रावक-
प्रत्येकबुद्धानां स विधिरिति कृत्वा, क्षयानुत्पादज्ञाने बोधिरिति वक्ष्यति
(अभि० को० ६.७०) । तेनाह—क्षयज्ञानसमकालमिति । विस्तरः—सास्रवाश्च
क्षयज्ञान इति । बुद्धा भगवन्त एतां प्रतिलभन्ते । नास्ति बुद्धानां किञ्चित् प्रायोगिकं
नामेति । यथोक्तं स्तोत्रकारेण—
'न ते प्रायोगिकं किञ्चित् कुशलं कुशलान्तग !
इच्छामात्रवबद्धा ते यत्र कामावसायिता ॥ इति ।
कथं पुनर्भगवानुभयतोभागविमुक्त इति । क्लेशावरणं समापत्त्यावरणं चोभ-
यतो भागः, ततो विमुक्तः । सिध्यत्युत्पादितायामिवेति । सिध्यत्युभयतो भाग-
१ ०समानकालं-का० । २-२. एनां लभन्ते-का० ।
३. वशित्वात्-का० ।

निर्देशः ]        द्वितीयं कोशस्थानम्        २३९
बोधिसत्त्वः शैक्षावस्थायामुत्पादयतीति पाश्चात्त्याः ।
अथ कस्मादेवं नेष्यते, एवं च स्थविरोपगुप्तस्यापीदं नेत्रीपदं प्रामाणिकं
भविष्यति— “निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य क्षयज्ञानमुत्पादयतीति वक्तव्यं तथागत”
इति ?
न प्राक्
न हि पूर्वं तस्या उत्पादनं युज्यत इति काश्मीरकाः । किं कारणम् ?
चतुस्त्रिंशत्क्षणाश्रितः ।
चतुस्त्रिंशता किल चित्तक्षणैर्बोधिसत्त्वो बोधिमनुप्राप्तः । सत्याभिसमये षोड-
शभिः, भवाग्रवैराग्ये चाष्टादशभिर्नवप्रकाराणां क्लेशानां प्रहाणाय; नवानन्तर्यविमुक्ति-
मार्गोत्पादनात् । त एते चतुस्त्रिंशत् भवन्ति । आकिञ्चन्यायतनवीतरागस्यास्य
नियमावक्रमणादधोभूमिका न पुनः प्रहेया भवन्ति । अत एतस्मिन्नन्तरे विस-
भागचित्ता सम्भवान्निरोधसमापत्तेरयोग इति ।
विमुक्तो भगवान् सम्मुखीकृतपूर्वायामिव । तस्यां वशित्वलाभात् । तत्सम्मुखी-
कारणसामर्थ्ययोगतः । प्रागेव तामिति । विस्तरः-धर्मतैषा यद् बोधिसत्त्वश्चरम-
भविको भवाग्रलाभी भूत्वा चतुर्थध्यानसन्निश्रयेण दर्शनमार्गमुत्पाद्य ततश्च
व्युत्थाय भवाग्रं समापद्यते, ततो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, ततो व्युत्थाय
पुनश्चतुर्थध्यानसन्निश्रयेण भावाग्रिकभावनाप्रहातव्यक्लेशप्रहाणं कृत्वा क्षय-
ज्ञानकालात् प्रभृत्यनुत्तरसम्यक्सम्बुद्धो भवतीत्येवं शैक्षावस्थायां स तामुत्पादय-
तीति पाश्चात्याः । काश्मीरमण्डलात् पश्चाद्भूवाः पाश्चात्याः ।
नेत्रीपदमिति शास्त्रनाम स्थविरोपगुप्तस्य । यत्रेदं वाक्यम्—निरोधसमा-
पत्तिमुत्पाद्य क्षयज्ञानमुत्पादयतीति वक्तव्यं तथागत इति ।
सत्याभिसमये षोडशभिरिति । दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिमारभ्य यावन्मार्गेऽन्वय-
ज्ञानमिति षोडशभिश्चित्तक्षणैः । भवाग्रवैराग्ये चाष्टादशभिरिति । नवप्रकाराणां
क्लेशानां भावाग्रिकाणां भावनाहेयानां प्रहाणाय नवानन्तर्यमार्गा नव च विमुक्ति-
मार्गा इत्यष्टादशभिः । त एते चतुस्त्रिंशद् भवन्ति । षोडश चाष्टादश चेति ।
अधोभूमिका न पुनः प्रहेया भवन्तीति । कामावचरादीनां क्लेशानां लौकिकेन
मार्गेण पृथग्जनत्वावस्थायामेव प्रहीणत्वात् । यद्येष नियमः—प्रहीणक्लेशप्रति-
पक्षोत्पादनं न कर्त्तव्यमिति, अथ किमर्थं प्रहीणेषु कामावचरेषु क्लेशेषु तत्प्रति-
पक्षं धर्मज्ञानपक्षं मार्गमभिसमयकाल उत्पादद्यति ? तन्नान्तरीयकत्वादन्वय-

२४० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [२-इन्द्रिय-
किं पुनः स्याद्—यदि विसभागचित्तमन्तरा सम्मुखीकुर्यात् ? व्युत्थानाशयः
स्याद्, अव्युत्थानाशयाश्च बोधिसत्त्वाः ? सत्यमव्युत्थानाशयाः; न तु आस्रवमार्गा-
व्युत्थानात् ।
कथं तर्हि—"न तावत् भेत्स्यामि पर्यङ्कमप्राप्ते आस्रवक्षये” ( )
इति ? आशयस्याव्युत्थानादेकायन एव सर्वार्थपरिसमाप्तेरिति बहिर्देशकाः ।
पूर्वमेव तु वर्णयन्ति काश्मीराः ।
यद्यप्यनयोर्बहुप्रकारो१ विशेषः ।
कामरूपाश्रये तूभे२
, उभे अपि त्वेते असंज्ञिनिरोधसमापत्ती कामधातौ रूपधातौ चोत्पत्स्येते ।
ये त्वसंज्ञिसमापत्तिं रूपधातौ नेच्छन्ति, तेषामयं ग्रन्थो विरुध्यते—
“स्याद्रूपभवो न चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । स्याद्रूपावचराणां संज्ञिनां३ देवानां
ज्ञानपक्षस्य मार्गस्य । न ह्यसत्यां धर्मज्ञानपक्षोत्पत्तावन्वयज्ञानपक्षसम्मुखीभावः
सम्भवति । एतद्धयन्वयज्ञानस्यान्वयज्ञानत्वं यदतः पश्चाद् भवतीति ।
पाश्चात्त्या आहुः—किं पुनः स्यादिति । विस्तरः—को दोषः स्याद् यदि
विसभा गं सास्रवं चित्तमन्तरा सम्मुखीकुर्यात् । वैभाषिका आहुः—व्युत्थानाशयः
स्यादिति । विस्तरः—व्युत्थानाभिप्रायो बोधिसत्त्वः स्यात् । व्युत्थानकुशलः
स्यादित्यपरे । कुशलमूलार्थो ह्याशयार्थः । तदेतदुक्तं भवति—ईदृशानि
कुशलमूलानि बोधिसत्त्वानां यैः सम्मुखीभूतैस्तावन्न व्युत्तिष्ठन्ते यावदेकासन
एवानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः प्राप्तेति । बहिर्देशका आहुः—सत्यमव्युत्थानाशयाः,
न तु यथा भवन्तो वर्णयन्ति इति । पूर्वमेव तु वर्णयन्ति । क्षयज्ञान-
समकालमिति यः पक्षः ।
यद्यप्यनयोर्बहुप्रकारो विशेष इति। एका “ध्यानेऽन्त्ये” (अभि० को० २.४२) ।
अपरा “भवाग्रजा” ( अभि० को० २.४३ ), एकां निःसरणसंज्ञया समापद्यते,
अपरां विहारकामतया—इत्येवमादि बहुप्रकारो विशेषः ।
साम्यं त्वनयोः “कामरूपाश्रये तूभे” इति । स्याद्रूपभवः इति विस्तरः ।
यः क्वचिद् रूपभवः सर्वोऽसौ भवः पञ्चव्यवचार इति । चतुष्कोटिकः ।
स्याद् रूपभवो न चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । रूपावचराणां संज्ञिनां देवानां
१. ०नयोः समापत्त्योर्बहु०—का० । २. भूते—का० ।
३. सत्त्वानां संज्ञिनां—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २४१
विसभागे चित्ते स्थितानामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानामसंज्ञिनां
च देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः" इति । अत उभे अप्येते कामरूपाश्रये ।
तत्रापि त्वयं विशेषः—
निरोधाख्यादितो नृषु ॥ ४४ ॥
निरोधसमापत्तिः प्रथमतॊ मनुष्येषूत्पाद्यते, पश्चाद् रूपधातौ परिहीणपूर्वैः ।
किमप्यस्ति¹ परिहाणिः ? अस्तीत्याह । अन्यथा हि उदायिसूत्रं
विरुध्येत—"इहायुष्मन्तो भिक्षुः शीलसम्पन्नश्च भवति, समाधिसम्पन्नश्च प्रज्ञा-
विसभागे चित्ते स्थितानामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानामसंज्ञिनां च
देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः । स्याद् भवः पञ्चव्यवचारो न चासौ रूपभवः ।
कामावचराणां सत्त्वानां सभागे चित्ते स्थितानां यो भवः । स्याद् रूपभवः स
च भवः पञ्चव्यवचारः । रूपावचराणां संज्ञिनां देवानां सभागे चित्ते स्थितानां
असंज्ञिनां च देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः । स्यान्नैव रूपभवो न
चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । कामावचराणां सत्त्वानां विसभागे चित्ते स्थिता-
नामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानां यो भवः । आरूप्यभवश्च ।
तत्र प्रथमा कोटिरुदाहरणम् । रूपभवो रूपावचरं स्कन्धपञ्चकम् । पञ्च-
व्यवचारः पञ्चस्कन्ध इत्यर्थः । व्यवचार इति काश्यपस्य तथागतस्य स्कन्ध-
संज्ञा । विशेषेणावचारो व्यवचारः, अन्यथीभावेन विसंवादनमित्यर्थः । सोऽ-
स्यास्तीति व्यवचारः । "अर्श आदिभ्योऽच्" ( पा० सू० ५.२.१२७) इत्यकारो
मत्वर्थीयः । विसंवादनमित्यर्थः । "फेनपिण्डोपमं रूपं वेदना बुद्बुदोपमा"
( ) इत्यादिना विसंवादनात् । तत्र यदि रूपधातावसंज्ञिसमा-
पत्तिर्नेष्यते, 'असंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं समापन्नानाम्' इति नोच्येत ।
नेन रूपावचर्यसंज्ञिसमापत्तिरिति गम्यते ।
तत्रापि त्वयं विशेष इति । तत्र साधर्म्येऽपि विशेषो भवति । पश्चाद्रूप-
धाताविति । य आर्या निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य ततः परिहीणा ध्यानं च लब्ध्वा
रूपधातावुत्पद्यन्ते, तैः परिहीणपूर्वैः पूर्वाभ्यासवशाद् रूपधातौ निरोधसमापत्ति-
रुत्पाद्येत, असंज्ञिसमापत्तिस्तु कामरूपधातौ प्रथमतॊऽपि पृथग्जनैरुत्पाद्यत
इत्ययं विशेषः ।
किमप्यस्ति परिहाणिरिति । निर्वाणसदृशीयं समापत्तिः, कथमतः परिहाणि-
रित्यसम्भावयन् पृच्छति । उदायिसूत्रमिति । आर्यशारिपुत्रभाषितमेतत् सूत्रम् ।
१. किमतोऽप्यस्ति—का० ।
अभि० को० १६

२४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सम्पन्नश्च। सोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं¹ समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च, अस्ति चैतत्
उदायी तु तत्र विबन्धक इति उदायीसूत्रम्' इत्युच्यते । कथमिति ? “श्रावस्त्यां
निदानम् । तत्रायुष्मान् शारिपुत्रो भिक्षूनामन्त्रयते स्म - 'इहायुष्मन्तो भिक्षुः
शीलसम्पन्नश्च भवति समाधिसम्पन्नश्च प्रज्ञासम्पन्नश्च । सोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदित-
निरोधं समापद्यते च, व्युत्तिष्ठते च। अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति।
स न हैव दृष्ट एव धर्मे प्रतिपद्येवाज्ञामागराघयति। नापि मरणकालसमये ।
भेदाच्च कायस्यातिक्रम्य देवान् कवडीकारभक्षानन्यतमस्मिन् दिव्ये मनोमये
काय उपपद्यते, स तत्रोपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते
च । अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति' । तेन खलु पुनः समये-
नायुष्मानुदायी तस्यामेव पर्षदि सन्निषण्णोऽभूत् सन्निपतितः । अथायुष्मानु-
दाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदवोचत् - 'अस्थानमेतदायुष्मञ्छारिपुत्रानवकाशो
यद्भिक्षुरन्यतमस्मिन् दिव्ये मनोमये काय उपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं
समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च, अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति' ।
द्विरपि त्रिरप्यायुष्मानुदाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदवोचत् - 'अस्थानमेतदायु-
ष्मन्' इति पूर्ववत् । अथायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभवत् - 'यावत् त्रिरपि मेऽयं
भिक्षुर्भाषितं प्रतिवहति प्रतिक्रोशति, न च मे कश्चित् सब्रह्मचारी भाषितम-
भ्यनुमोदते, न्वहं येन भगवांस्तेनोपसंक्रामेयम्' । अथायुष्मान् शारिपुत्रो येन
भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते
निषण्णः । एकान्ते निषण्णश्चायुष्माञ्छारिपुत्रो भिक्षूनामन्त्रयते स्म - 'इहा-
युष्मन्तो भिक्षुः शीलसम्पन्नश्च भवति' पूर्ववत् । तेन खलु समयेनायुष्मानुदायी
पूर्ववत् । एवं द्विरपि त्रिरप्यायुष्मानुदाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदमवोचत्,
पूर्ववत् । अथायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभवत् - 'शास्तुरपि मे पुरस्तादयं भिक्षु-
र्यावत् त्रिरपि भाषितं प्रतिवहति प्रतिक्रोशति । न च मे कश्चित् सब्रह्मचारी
भाषितमभ्यनुमोदते, यन्नवहं तूष्णीं स्याम्' । अथायुष्मान् शारिपुत्रस्तूष्णीमभूत् ।
तत्र भगवानायुष्मन्तमुदायिनमामन्त्रयते स्म - 'कं पुनस्त्वमुदायिन्नन्यतमं दिव्यं
मनोमयं कायं सञ्जानीषे' ? 'ननु यावदेवारूपिणं संज्ञाम

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २४३
स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति । स न हैव दृष्ट एव धर्मे प्रतिपद्येवाज्ञामाराग-
यति¹ । नापि मरणकालसमये भेदाच्च । कायस्यातिक्रम्य देवान् ²कवडीकारभक्षा-
नन्यतरस्मिन् दिव्ये मनोमये काय उपपद्यते । स तत्रोपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदित-
निरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च, अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति"
( ) इति । अत्र हि दिव्यो मनोमयः कायो रूपावचर उक्तो
भगवता ।
इयं च समापत्तिर्भावाग्रिकी । तत् कथमपरिहीणस्य तल्लाभिनो रूपधातौ
स्यादुपपत्तिः ? चतुर्थध्यानभूमिकामपि निरोधसमापत्तिं निकायान्तरीया इच्छन्ति ।
तेषां विनापि परिहाण्या सिध्यत्येतत् । एतदेव तु न सिध्यति—चतुर्थध्यान-
भूमिकाप्यसावस्तीति । किं कारणम् ? "नवानुपूर्वसमापत्तयः" इति सूत्रे वचनात् ।
इति । तत्र भगवानायुष्मन्तमुदायिनमायुष्मन्तं चानन्दं सम्मुखमवसाद्य
भिक्षूनामन्त्रयते स्म—'इह भिक्षवो भिक्षुः शीलसम्पन्नश्च भवति समाधि-
संम्पन्नश्च, विस्तरेण यावदस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति' इति ।
उक्त्वा भगवानुत्थायासनाद् विहारं प्राविक्षत् प्रतिसंलयनाय" इति ।
अत्रायुष्मानुदायी 'आरूप्यावचरोऽयं मनोमयः काय उक्तः' इति मनसि
कृत्वा प्रतिबन्धमकार्षीत् । तत्र हि रूपं नास्ति, मन एव तु ससम्प्रयोगमस्ति,
तस्मान्मनोमयः कायः । तत्र चेयं समापत्तिर्न समापद्यत इति तस्याभिप्रायः ।
आर्यशारिपुत्रस्य तु रूपावचरो दिव्यो मनोमयः कायोऽभिप्रेतः; शुक्रशोणित-
मनुत्राप्य प्रादुर्भावात् । अत एव चासावायुष्मानुदायी भगवता पृष्टः—'किं
पुनस्त्वमुदायिन्नन्यतमं दिव्यं मनोमयं कायं संजानीषे, ननु यावदेवारूपिणं
संज्ञामयम्' इति। तेनापि 'एवं भदन्त' इति प्रतिपन्नम् । भगवानपि रूपावचरमेव
दिव्यं मनोमयं कायमनिप्रेत्यार्यशारिपुत्रस्य मतं समर्थयन् तमायुष्मन्तमुदायिन-
मवसादयति स्म—'त्वं तावन्मोहपुरुषान्ध एव सन्नचक्षुश्चक्षुष्मता शारिपुत्रेण
भिक्षुणा सार्धमभिधर्मेऽभिविनये संल्लपितव्यं मन्यसे' इति ।
अस्ति चैतत् स्थानमिति । यदेतन्निरोधसमापत्तेः समापदनं व्युत्थानं
चेति, एतत् स्थानम् यथाभूतं प्रजानाति । प्रतिपद्येवेति । पूर्वमेवेत्यर्थः । आज्ञामा-
रागयतीत्यर्हत्त्वं प्राप्नोतीत्यर्थः ।
इयञ्च समापत्तिर्भावाग्रिकीति । विस्तरः—निरोधसमापत्तिर्भावाग्रिकी ।
यश्च तल्लाभी तस्य भवाग्र एवोपपत्तिः स्यात्, न रूपधातौ । उक्तं च सूत्रे—
१. प्रतिपत्त्ये०—का० । २. कवड़ीकाराहार०-का० ।

२४४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
यद्येष नियमः, कथं व्युत्क्रान्तसमापत्तयो भवन्ति ? प्राथमकल्पिकं प्रत्येव
नियमः । प्राप्तप्रकामवशित्वात् तु सन्तो विलङ्घ्यापि समापद्यन्ते ।
एवमनयोः समापत्त्योर्भूमितोऽपि विशेषः; चतुर्थध्यानतयाऽग्रभूमिकत्वात् ।
प्रयोगतोऽपि, निःसरणविहारसंज्ञापूर्वकमनसिकारप्रयोगात् ।
सन्तानतोऽपि, पृथग्जनार्यसन्तानत्वात् ।
फलतोऽपि, आसंज्ञिकभवाग्रफलत्वात् ।
वेदनीयतोऽपि, नियतोभयथावेदनीयत्वात्¹ ।
प्रथमोत्पादनतोऽपि, द्विधातुमनुष्योत्पादनात् ।
“स तत्र रूपधातावुत्पन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते
च” ( ) इति । तस्मादस्त्यतः परिहाणिरिति गम्यते ।
युज्यत एवैतद् वैभाषिकाणाम् । सौत्रान्तिकानान्तु कथमेतत् । आर्य एव हि
निरोधसमापत्तिलाभी, न चार्यमार्गादस्ति परिहाणिरिति सौत्रान्तिकसिद्धान्तः ।
तस्यार्यस्य कथमुपरिभूमिकादार्यमार्गात् परिहाणिरितीष्यते ? तेषामप्येतत् सूत्रं
न विरुध्यते । कथम् ? यो हि कश्चित् भवाग्रलाभी नियामवक्रामति सोऽनागामी
सन्निरोधसमापत्तिमुत्पादयेत्, स भवाग्रात् निरोधसमापत्तेश्च परिहीयेत, न तु
मार्गात्; ऊर्ध्वभूमिकस्यार्यमार्गस्य कदाचिदनुत्पादित्वात् । स परिहीणो भूत्वा
ध्यानमुत्पाद्य रूपधातावुत्पद्येत । तस्मादस्त्यतः परिहाणिः, न चार्यमार्गात्
परिहाणिरिति न स्वसिद्धान्तविरोधः । नवानुपूर्वसमापत्तय इति । चत्वारि
ध्यानानि चत्वार आरूप्या निरोधसमापत्तिश्च । प्राथमकल्पिकं प्रतीति । आदितः
समापत्तिविधायकं प्रतीत्यर्थः ।
नियतोभयथावेदनीयत्वादिति । नियतवेदनीयासंज्ञिसमापत्तिरुपपद्यवेदनीय-
त्वात् । उभयथा वेदनीया निरोधसमापत्तिर्नियता नियतवेदनीयेत्यर्थः । नियत-
वेदनीया अनागामिनः; अनियतवेदनीया अर्हतः, इहैव परिनिर्वाणात् ।
प्रथमोत्पादनतोऽपीति । असंज्ञिसमापत्ति कश्चित् प्रथमं मनुष्येषूत्पादयति,
कश्चित् रूपधातौ; निरोधसमापत्ति तु मनुष्येष्वेवोत्पादयति, परिहीणस्तु
रूपधातौ । अथ कस्मान्मनुष्येष्वेवैनामुत्पादयति ? संज्ञावेदनाद्वारेण वितर्क-
विचारादिचेत्तप्रचारपरिखिन्नोऽनागामी तां तेन विहारेण सुखं विहरेयमिति
निरोधसमापत्तिमुत्पादयति । रूपधातुपपन्नस्त्वनागामी रूपधातोः शान्तत्वान्न
तथा तत्रत्यचैतसिकप्रवृत्त्या पीड्यत इति न प्रथमतस्तत्रोत्पादयति, परिहीणस्तु
१. नियतानियतोपपद्योभयथा०--का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २४५
कस्मात् पुनरेते चित्तचैत्तनिरोधस्वभावे सत्याप्यसंज्ञिसमापत्तिः, संज्ञावेदित-
निरोधसमापत्तिश्चोच्येते ? तत्प्रातिकूल्येन तत्समापत्तिप्रयोगात्, वेदनादिज्ञानेऽपि
परचित्तज्ञानवचनवत् ।
कथमिदानीं बहुकालनिरुद्धाच्चित्तात्¹ पुनरपि चित्तं जायते ? अतीतस्या-
प्यस्तित्वाद् इष्यते वैभाषिकैः समनन्तरप्रत्ययत्वम् ।
पूर्वाभ्यासस्तस्तामुत्पादयति । आरूप्यधातुपपन्नोऽप्यत एव शान्तत्वाच्चैवासंज्ञाना-
संज्ञायतनोपपन्नो नोत्पादयति । निरुपधिशेषनिर्वाणप्रसङ्गाद्वा, तत्र हि रूपं नास्ति ।
चित्तचेत्ता यदि निरुध्येरन् परिनिर्वाणमेवास्य स्यात् । चित्तविप्रयुक्तानां केवला-
नामवस्थानासामर्थ्यान्नियतवेदनीयस्य च कर्मणोऽपरिसमाप्तफलस्य विघ्नभावे-
नावस्थानान्न परिनिर्वाणसम्भवः । असंज्ञिसमापत्ति तु मोक्षसंज्ञया निःसरण-
संज्ञापूर्वकेण मनसिकारेण समापद्यत इति रूपधातावपि प्रथमत समापद्यते ।
कस्मात् पुनरेते इति । विस्तरः-सर्वचित्तचैत्तनिरोधस्वभावत्वात्, उभे
अप्येते समापत्ती चित्तचैत्तनिरोधे इति वक्तव्ये इत्यभिप्रायः । तत्प्रातिकूल्येन
तत्समापत्तिप्रयोगादिति । संज्ञावेदनाप्रतिकूल्येन तयोः समापत्त्योः प्रयोगात् ।
संज्ञाप्रातिकूल्येनासंज्ञिसमापत्तिप्रयोगः संज्ञारोगः संज्ञाशल्यः संज्ञागण्डः एतच्छा-
न्तमेतत् प्रणीतमिति विस्तरः । संज्ञावेदितप्रातिकूल्येन निरोधसमापत्तिप्रयोगः ।
परचित्तज्ञानवचनवदिति । यथा परचित्तज्ञानवचनं न च परचित्तज्ञानेन चैत्ता न
ज्ञायन्ते कदाचित्, अथ च 'परस्य चित्तं ज्ञास्यामि' इत्येवं प्रथमतः प्रयोगात्
परचित्तज्ञानमित्युच्यते, न परचित्तचैत्तज्ञानमिति; तद्वदिहाप्यनयोः समा-
पत्त्योस्तथा वचनम् ।
तत्राचित्तकान्येव निरोधासंज्ञिसमापत्त्यासंज्ञिकानीति वैभाषिकादयः, अपरि-
स्फुटमनोविज्ञानसचित्तकानीति स्थविरवसुमित्रादयः, आलयविज्ञानसचित्तका-
नीति योगाचाराः-इति सिद्धान्तभेदः । तस्मादिदमुपन्यस्यते-कथमिदानी बहु-
कालनिरुद्धादिति । विस्तरः-बहुकालनिरुद्धग्रहणं समनन्तरनिरुद्धनिरासार्थम् ।
समनन्तरनिरुद्धादिदानीं कथं भवति ? यदि समनन्तरनिरुद्धमस्तीत्यभ्युपगतम्,
बहुकालनिरुद्धमप्यस्तीति किं नाभ्युपगम्यत इति वैभाषिकाः । न समनन्तर-
निरुद्धस्यास्तित्वं ब्रूमः, अपि तु वर्त्तमानं चित्तमात्मनोऽन्यचित्तहेतुभावं
व्यवस्थाप्य निरुध्यते, अन्यच्चोत्पद्यते, तुलादण्डनामोन्नामवत् । तच्च निरुद्धम-
परं च चित्तमुत्पन्नं भवतीत्यनन्तरनिरुद्धाच्चित्ताच्चित्तान्तरमुत्पद्यत इत्युच्यते ।
“वर्त्तमानसामीप्ये वर्त्तमानवद्” (पा० सू० ३.३.१३१) इति कृत्वा ।
१. बहुकालं निरु०—का० ।

२४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अपरे पुनराहुः—कथं तावदारूप्योपपन्नानां चिरनिरुद्धेऽपि रूपे पुनरपि
रूपं जायते ? चित्तादेव हि तज्जायते, न रूपात्। एवं चित्तमप्यस्मादेव सेन्द्रि-
यात् कायात् जायते, न चित्तात् ।
अन्योन्यबीजकं ह्येतदुभयं यदुत चित्तं च सेन्द्रियश्च काय इति पूर्वाचार्याः ।
भदन्तवसुमित्रस्त्वाह परिपृच्छायाम्— “यस्याचित्तिका निरोधसमा-
पत्तिस्तस्यैष दोषः, मम तु सचित्तिका समापत्तिः” इति ।
भदन्तघोषक आह—तदिदं नोपपद्यते; “सति हि विज्ञाने त्रयाणां
सन्निपातः, स्पर्शप्रत्यया च वेदना संज्ञा चेतना” ( ) इत्युक्तं
भगवता । अतः संज्ञावेदनयोरप्यत्र निरोधो न स्यात् ।
अथापि स्यात् ? यथा “वेदनाप्रत्यया तृष्णा” ( ) इत्युक्तम् ।
सत्यामपि तु वेदनायामर्हतो न तृष्णोत्पत्तिः, एवं सत्यपि स्पर्शे वेदनादयो न
स्युरिति ? तस्याविशेषितत्वात् । “अविद्यासंस्पर्शजं हि वेदितं प्रतीत्योत्पन्ना
तृष्णा” इत्युक्तम्, न तु वेदनोत्पत्तौ स्पर्शो विशेषित इत्यसमानमेतत् ।
तस्मादचित्तिका निरोधसमापत्तिरिति वैभाषिकाः ।
अपरे पुनराहुरिति । सौत्रान्तिकाः। कथं तावदारूप्योपपन्नानामिति । विस्तरः—
तावच्छब्दः क्रमार्थः । इदमेव तावद् दृष्टान्तार्थं वक्तव्यमित्यर्थः । रूपस्य
हि समनन्तरप्रत्ययो नेष्यते, तत् कथमुत्पद्यते ? तस्माच्चित्तादेव तज्जायते न
रूपाद्दिति ब्रूमः। अन्योन्यबीजकं ह्येतदुभयमिति । चित्तेऽपि सेन्द्रियस्य कायस्य
बीजमस्ति, काये च सेन्द्रिये चित्तस्येति ।
परिपृच्छायामिति । 'परिपृच्छा' नाम शास्त्रम्, कृतिः स्थविरवसुमित्रस्य ।
स तस्यामाह। पञ्चवस्तुकादीन्यपि हि तस्य सन्ति शास्त्राणि, तस्माद् विशिनष्टि ।
तस्यैव दोषः इति । कतमः स दोषः ? कथमिदानीं बहुकालानिरुद्धाच्चित्तादिति
य उक्तः । त्रयाणां सन्निपात इति । इन्द्रियविषयविज्ञानानाम् । संज्ञावेदनयोरप्यत्र
निरोधो न स्यादिति । भदन्तवसुमित्रस्यैतन्मतम् । सचित्तकत्वेऽपि तस्या निरोध-
समापत्तेः संज्ञावेदनयोस्तत्र निरोध इति । तस्माद् भदन्तघोषक एवं प्रसङ्गं करोति ।
अविद्यासंस्पर्शजमिति । अविद्यासहितः संस्पर्शोऽविद्यासंस्पर्शः, तस्माज्जातम्
अविद्यासंस्पर्शजम् । न तु वेदनोत्पत्ताविति । न तु वेदनोत्पत्तौ स्पर्शो विशेषितः—
ईदृशः स्पर्शो वेदनाप्रत्यय इति । स एव भदन्तघोषक उपसंहरति—
तस्मादचित्तिकेति ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २६७
कथमचित्तिकायाः समापत्तित्वम् ! महाभूतसमतापादनात् । समापत्ति-
चित्तेन च तां समापद्यन्ते = समागच्छन्तीति समापत्तिः ।
किं पुनरेते समापत्ती द्रव्यतः स्तः ? उताहो प्रज्ञप्तितः ? द्रव्यत इत्याह ।
चित्तोत्पत्तिप्रतिबन्धनात् ? न; समापत्तिचित्तेनैव तत्प्रतिबन्धनात् ।
समापत्तिचित्तमेव हि तच्चित्तान्तरविरुद्धमुत्पद्यते, येन कालान्तरं चित्तस्या-
प्रवृत्तिमात्रं भवति; तद्विरुद्धाश्रयापादनात् । यासौ समापत्तिरिति प्रज्ञप्यते,
तच्चाप्रवृत्तिमात्रं न पूर्वमासीत्, न पश्चाद् भवति व्युत्थितस्येति संस्कृतासौ
समापत्तिः प्रज्ञप्यते ।
अथ वा—आश्रयस्यैव तथा समापादनं समापत्तिः ।
कथमचित्तिकायाः समापत्तित्वमिति । ध्यानादिसमापत्तित्वमर्हति । समा-
धिना

२७८ भाष्यस्फुटार्थासहितोऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
एवमासंज्ञिकमपि द्रष्टव्यम्। चित्तमेवासौ तत्र चित्तप्रवृत्तिविरुद्धं लभते,
तच्चाप्रवृत्तिमात्रमासंज्ञिकं प्रज्ञप्यत इति तदेतन्न वर्णयन्ति ॥ ४४ ॥
व्याख्याते समापत्ती ॥
जीवितं कतमत् ?
आयुर्जीवितम्
एवं ह्युक्तमभिधर्मे—"जीवितेन्द्रियं कतमत् ? त्रैधातुकमायुः"
( ) इति । एतच्चैव न ज्ञायते—आयुर्नाम क एष धर्म इति ?
आधार ऊष्मविज्ञानयोर्हि यः ।
इदमुक्तं भगवता—
“आयुरूष्माथ विज्ञानं यदा कायं जहत्यमी ।
अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतनः” ॥ ( ) इति ।
तद् य ऊष्मणो विज्ञानस्य चाधारभूतो धर्मः स्थितिहेतुः, तद् ‘आयुः’।
तस्येदानीमायुषः क आधारभूतः ? ते एवोष्मविज्ञाने ।
एवं तर्हि परस्परापेक्ष्यवृत्तित्वादेषां कः पूर्वं निवर्तिष्यते, यद्भ्रंशादितरौ
निवर्तिष्येते इति नित्यानिवृत्तिप्रसङ्गः ? आयुषस्तर्हि कर्माधारभूतं यावदाक्षिप्तम्,
कर्मणा तावदनुवर्त्तनात् ।
ऊष्मविज्ञानयोरपि किमर्थं कर्मैवाधारभूतं नेष्यते ? मा भूत् सर्वं विज्ञान-
मामरणाद् विपाक इति ।
ऊष्मणस्तर्हि कर्माधारभूतं भविष्यति, ऊष्मा च विज्ञानस्य ? एवमप्या-
रूप्येष्वनाधारं विज्ञानं स्याद्; ऊष्माभावात् । तस्य पुनः कर्माधारो भविष्यति ?
संस्कृतावस्थाविशेषत्वादस्याः समापत्तेः संस्कृतत्वं सिध्यतीत्यर्थः । एवमासंज्ञिक-
मिति विस्तरः । चित्तमेवासौ योगी तत्रासंज्ञिषु चित्तप्रवृत्तिविरुद्धं लभते, तच्चा-
प्रवृत्तिमात्रम् । चित्तचेत्तानामिति वाक्यशेषः । असंज्ञिकमिति प्रज्ञप्यते, न
तु द्रव्यतोऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ ४४ ॥
य ऊष्मणः इति विस्तरः । ऊष्मणो विज्ञानस्य च जीवितप्रतिबद्धा प्रवृत्तिः ।
तस्माज्जीवितमूष्मणो विज्ञानस्य चाधार उच्यते स्थितिहेतुस्तयोरेव । नित्यानि-
वृत्तिप्रसङ्ग इति । नित्यमेषां स्रोतः प्रसज्येत ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २७९
न वै लभ्यते कामचारो यत् क्वचिदेवोष्मा विज्ञानस्याधारो भविष्यति, क्वचिदेव
कर्मेति । उक्तं चात्र । किमुक्तम् ? "मा भूत् सर्वं विज्ञानमामरणाद् विपाकः"
इति । तस्मादस्त्येव तयोराधारभूतमायुः ।
न हि नास्तीति ब्रूमः, न तु द्रव्यान्तरम् । किं तर्हि ? त्रैधातुकेन कर्मणा
निकायसभागस्य स्थितिकालावेधः । यावद्धि कर्मणा निकायसभागस्यावेधः कृतो
भवति—'एतावन्तं कालमवस्थातव्यम्' इति, तावत् सोऽवतिष्ठते, तद् 'आयुः'
इत्युच्यते । सस्यानां पाककालावधिवत्, क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधवच्च ।
यस्तु मन्यते—संस्कारो नाम कश्चिद् गुणविशेष इषौ जायते, यद्वशाद्
गमनमिषोरापतनाद् भवतीति ? तस्य तदेकत्वात् प्रतिबन्धाभावाच्च देशान्तरैः शीघ्र-
निकायसभागस्य स्थितिकालावेध इति । निकायसभागो व्याख्यातः । त
एव तथाभूताः संस्कारा रूपादिस्कन्धस्वभावा इति । तेषां स्थितिः, प्रबन्धः,
तस्या कालो यावत् तेन स्थातव्यम्, त एव तावन्तः संस्कारक्षणाः, तस्या-
वेधः प्रतिसन्धिक्षणे पूर्वजन्मकर्मणो हेतुभावव्यवस्थानम् । कः पुनरसौ हेतुः ?
सामर्थ्यविशेषः । स हि स्कन्धप्रबन्धलक्षणायाः स्थितेः क्षणपरम्परया कारणं
भवति । अत एव स्थितिकालावेध उच्यते; तावत्कालं प्रवाहाक्षेपलक्षणत्वात् ।
तावत् सोऽवतिष्ठत इति । स निकायसभागः । सस्यानां पाककालावधिवत् । यथा
सस्यानां पाककालावधः सामर्थ्यविशेषस्वभावो बीजेनाङ्कुर एवाधीयते, य
क्षणपरम्परया आ पाककालात् सस्यसन्तानहेतुर्भवति, तद्वदेतत् । क्षिप्तेषुस्थिति-
कालावधिवच्च । यथा क्षिप्तस्येषोः शरस्य स्थितिः = आकाशदेशान्तरोत्पत्तिः
सन्तानानुवृत्तिः, तस्याः कालः = मर्यादा यतः परेण सा न भवति, तस्यावेधो
हेतुव्यवस्थानम् । कः पुनरसौ हेतुः ? प्रयत्नभूतातिशयनिर्वृत्तवायुधातुजनित-
सामर्थ्यविशेषः । तद्यथा क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधो न द्रव्यान्तरम्, तद्वदयमायु-
र्लक्षणमावेधो द्रष्टव्यः ।
यस्तु मन्यत इति । वैशेषिकः । संस्कारो नाम गुणविशेष इति । पृथिव्यादीनां
वैशेषिको गुणः संस्कारो नाम कर्मजः कर्महेतुश्च वेगद्वितीयेनामा इषौ जायते ।
यद्वशात् यस्य गुणस्य वशात्, गमनमिषोरापतनाद् भवतीति तं प्रत्यदृष्टान्त एषः ।
यथा हि संस्कारो नाम भावान्तरमस्ति, एवमायुरपि स्यादिति, तेन तन्मतं
दूषयत्याचार्यः—तन्मतेति । विस्तरः—तस्य वैशेषिकस्य तदेकत्वात् संस्कारै-
कत्वात् । प्रतिबन्धाभावाच्च । प्रतिबन्धस्य काष्ठप्रघातादिलक्षणस्याभावाच्च ।
१ प्रतिपक्षाभावाच्च—का० ।