अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
एकाध्विकाप्यते ॥ ४२ ॥
एककालिकेत्यर्थः । वर्त्तमानकालिकैव लभ्यते । यथा प्रातिमोक्षसंवरः ।
लब्धया तु द्वितीयादिषु क्षणेष्वतीतयाऽपि समन्वागतो भवति यावन्न त्यजति ।
अचैत्तकत्वान्नानागता भाव्यते ॥ ४२ ॥
निरोधसमापत्तिरिदानीं कतमा ?
निरोधाख्या तथैवेयं
यथैवासंज्ञिसमापत्तिः । तथाशब्देन कः प्रकारो गृह्यते ? “निरोधश्चित्तचैत्ता-
नाम्” इति । अयं त्वस्या विशेषः—इयं
विहारार्थं
शान्तविहारसंज्ञापूर्वकेण मनसिकारेण एनां समापद्यन्ते । तां तु निःसरण-
संज्ञापूर्वकेण । सा खल्वपि चतुर्थध्यानभूमिका । इयं तु
भवाग्रजा ।
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनभूमिकैव । सा चेयम्—
“एकाध्विकाप्यते” । समानाध्विका लभ्यत इत्यर्थः । यथा प्रातिमोक्षसंवर
इति । प्रातिमोक्षसंवरोऽष्टविधोऽपि यदा समादीयते तदा स प्राप्यते । प्राप्तिश्च
तस्य तस्मिन्नेव क्षण उत्पद्यते । लब्धया तु तया समापत्त्या द्वितीयादिषु क्षणेषु
प्रातिमोक्षसंवरवदेव समन्वागतो भवति यावन्न त्यजति तां समापत्तिम् । तत्त्याग-
॰स्तु परिहाण्याः, भूमिसञ्चाराद्वा । अचेत्तिकत्वान्नानागता भाव्यते । कुशलं हि
चित्तमानगतं भाव्यते । न त्वियमचित्तकेति न तद्वदनागता भाव्यते ॥ ४२ ॥
“निरोधाख्या तथैव” इति । समापत्तिरिति वर्त्तते । एवशब्दोऽवधारणे ।
यथाऽसंज्ञिसमापत्तिनिर्देशे तथाशब्देन ‘निरोधश्चित्तचैत्तानाम्’ इत्यतिदिश्यते,
तथैवेहापि निरोधसमापत्तिनिर्देशे स एवम्प्रकारोऽतिदिश्यत इति ।
शान्तविहारसंज्ञापूर्वकैण मनसिकारेणेति । बिहारः = क्रीडा, विहार इव
बिहारः, समाधिविशेषः । शान्तो विहारः शान्तविहारः, शान्तविहारे संज्ञा
शान्तविहारसंज्ञा, सा पूर्वा अस्येति शान्तविहारसंज्ञापूर्वकः । मनसिकारो
मनस्कार इति योऽर्थः, अलुक्समासात् स मनसिकार इति भवति । संज्ञावेदित-
समुचारपरिश्रान्ता हि तत्र शान्तविहारसंज्ञिनस्तथाविधेन मनसिकारेणैनां
निरोधसमापत्तिं समापद्यन्ते । तां त्वसंज्ञिसमापत्तिं निःसरणसंज्ञापूर्वकेण । मोक्ष-
संज्ञापूर्वकेणेत्यर्थः ।