अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ]        द्वितीयं कोशस्थानम्        २३९
बोधिसत्त्वः शैक्षावस्थायामुत्पादयतीति पाश्चात्त्याः ।
अथ कस्मादेवं नेष्यते, एवं च स्थविरोपगुप्तस्यापीदं नेत्रीपदं प्रामाणिकं
भविष्यति— “निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य क्षयज्ञानमुत्पादयतीति वक्तव्यं तथागत”
इति ?
न प्राक्
न हि पूर्वं तस्या उत्पादनं युज्यत इति काश्मीरकाः । किं कारणम् ?
चतुस्त्रिंशत्क्षणाश्रितः ।
चतुस्त्रिंशता किल चित्तक्षणैर्बोधिसत्त्वो बोधिमनुप्राप्तः । सत्याभिसमये षोड-
शभिः, भवाग्रवैराग्ये चाष्टादशभिर्नवप्रकाराणां क्लेशानां प्रहाणाय; नवानन्तर्यविमुक्ति-
मार्गोत्पादनात् । त एते चतुस्त्रिंशत् भवन्ति । आकिञ्चन्यायतनवीतरागस्यास्य
नियमावक्रमणादधोभूमिका न पुनः प्रहेया भवन्ति । अत एतस्मिन्नन्तरे विस-
भागचित्ता सम्भवान्निरोधसमापत्तेरयोग इति ।
विमुक्तो भगवान् सम्मुखीकृतपूर्वायामिव । तस्यां वशित्वलाभात् । तत्सम्मुखी-
कारणसामर्थ्ययोगतः । प्रागेव तामिति । विस्तरः-धर्मतैषा यद् बोधिसत्त्वश्चरम-
भविको भवाग्रलाभी भूत्वा चतुर्थध्यानसन्निश्रयेण दर्शनमार्गमुत्पाद्य ततश्च
व्युत्थाय भवाग्रं समापद्यते, ततो निरोधसमापत्तिं समापद्यते, ततो व्युत्थाय
पुनश्चतुर्थध्यानसन्निश्रयेण भावाग्रिकभावनाप्रहातव्यक्लेशप्रहाणं कृत्वा क्षय-
ज्ञानकालात् प्रभृत्यनुत्तरसम्यक्सम्बुद्धो भवतीत्येवं शैक्षावस्थायां स तामुत्पादय-
तीति पाश्चात्याः । काश्मीरमण्डलात् पश्चाद्भूवाः पाश्चात्याः ।
नेत्रीपदमिति शास्त्रनाम स्थविरोपगुप्तस्य । यत्रेदं वाक्यम्—निरोधसमा-
पत्तिमुत्पाद्य क्षयज्ञानमुत्पादयतीति वक्तव्यं तथागत इति ।
सत्याभिसमये षोडशभिरिति । दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिमारभ्य यावन्मार्गेऽन्वय-
ज्ञानमिति षोडशभिश्चित्तक्षणैः । भवाग्रवैराग्ये चाष्टादशभिरिति । नवप्रकाराणां
क्लेशानां भावाग्रिकाणां भावनाहेयानां प्रहाणाय नवानन्तर्यमार्गा नव च विमुक्ति-
मार्गा इत्यष्टादशभिः । त एते चतुस्त्रिंशद् भवन्ति । षोडश चाष्टादश चेति ।
अधोभूमिका न पुनः प्रहेया भवन्तीति । कामावचरादीनां क्लेशानां लौकिकेन
मार्गेण पृथग्जनत्वावस्थायामेव प्रहीणत्वात् । यद्येष नियमः—प्रहीणक्लेशप्रति-
पक्षोत्पादनं न कर्त्तव्यमिति, अथ किमर्थं प्रहीणेषु कामावचरेषु क्लेशेषु तत्प्रति-
पक्षं धर्मज्ञानपक्षं मार्गमभिसमयकाल उत्पादद्यति ? तन्नान्तरीयकत्वादन्वय-