अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२३८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
आर्यस्यापि चेयं न वैराग्यलभ्या । किं तर्हि ?
आप्या प्रयोगतः ॥ ४३ ॥
प्रयोगलभ्यैवेयम् । न चातीता लभ्यते, नाप्यनागता भाव्यते; चित्तबलेन
तद्भावनात् ॥ ४३ ॥
किं भगवतोऽपि प्रायोगिकी ? नेत्याह ।
बोधिलभ्या मुनेः
क्षयज्ञानसमकालं¹ बुद्धा भगवन्त एतां² प्रतिलभन्ते² । नास्ति किञ्चिद्
बुद्धानां प्रायोगिकं नाम । इच्छामात्रप्रतिबद्धो हि तेषां सर्वगुणसम्पत्सम्मुखी-
भावः । तस्मादेषां सर्ववैराग्यलाभिकम् ।
कथं खल्विदानीमनुत्पादितायां निरोधसमापत्तौ क्षयज्ञानकाले भगवानुभयतो-
भागविमुक्तः सिध्यति ? सिध्यति; उत्पादितायामिव तस्यां वशित्वलाभात्³ प्रागेव तां
दृष्टनिर्वाणः, प्राप्तिनिर्वाणस्तु भवेत्, तदुत्तरां हि भूमिं पृथग्जनः शान्ततः पश्यन्
वैराग्यं लभते न निर्वाणमित्यचोद्यमेतत् ।
प्रयोगलभ्यैवेयमिति । इयमपि समापत्तिरसंज्ञिसमापत्तिवदेव महाभि-
संस्कारसाध्येति तथैव एकाधिकाऽऽप्यते । कथम् ? इत्याह—न चातीता लभ्यत
इति । यदा परिहीणः पुनस्तामुत्पादयति, तदा प्रयोगेणापूर्वैव लभ्यते, प्राति-
मोक्षसंवरवदिति विस्तरेण व्याख्येया । चित्तबलेन तद्भावनादिति । चित्तबलेना-
नागतभावनादित्यर्थः ॥ ४३ ॥
“बोधिलभ्या मुनेः” । 'प्रयोगलभ्यैवेयम्' इत्युत्सर्गस्यायमपवादः । श्रावक-
प्रत्येकबुद्धानां स विधिरिति कृत्वा, क्षयानुत्पादज्ञाने बोधिरिति वक्ष्यति
(अभि० को० ६.७०) । तेनाह—क्षयज्ञानसमकालमिति । विस्तरः—सास्रवाश्च
क्षयज्ञान इति । बुद्धा भगवन्त एतां प्रतिलभन्ते । नास्ति बुद्धानां किञ्चित् प्रायोगिकं
नामेति । यथोक्तं स्तोत्रकारेण—
'न ते प्रायोगिकं किञ्चित् कुशलं कुशलान्तग !
इच्छामात्रवबद्धा ते यत्र कामावसायिता ॥ इति ।
कथं पुनर्भगवानुभयतोभागविमुक्त इति । क्लेशावरणं समापत्त्यावरणं चोभ-
यतो भागः, ततो विमुक्तः । सिध्यत्युत्पादितायामिवेति । सिध्यत्युभयतो भाग-
१ ०समानकालं-का० । २-२. एनां लभन्ते-का० ।
३. वशित्वात्-का० ।