अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अपरे पुनराहुः—कथं तावदारूप्योपपन्नानां चिरनिरुद्धेऽपि रूपे पुनरपि
रूपं जायते ? चित्तादेव हि तज्जायते, न रूपात्। एवं चित्तमप्यस्मादेव सेन्द्रि-
यात् कायात् जायते, न चित्तात् ।
अन्योन्यबीजकं ह्येतदुभयं यदुत चित्तं च सेन्द्रियश्च काय इति पूर्वाचार्याः ।
भदन्तवसुमित्रस्त्वाह परिपृच्छायाम्— “यस्याचित्तिका निरोधसमा-
पत्तिस्तस्यैष दोषः, मम तु सचित्तिका समापत्तिः” इति ।
भदन्तघोषक आह—तदिदं नोपपद्यते; “सति हि विज्ञाने त्रयाणां
सन्निपातः, स्पर्शप्रत्यया च वेदना संज्ञा चेतना” ( ) इत्युक्तं
भगवता । अतः संज्ञावेदनयोरप्यत्र निरोधो न स्यात् ।
अथापि स्यात् ? यथा “वेदनाप्रत्यया तृष्णा” ( ) इत्युक्तम् ।
सत्यामपि तु वेदनायामर्हतो न तृष्णोत्पत्तिः, एवं सत्यपि स्पर्शे वेदनादयो न
स्युरिति ? तस्याविशेषितत्वात् । “अविद्यासंस्पर्शजं हि वेदितं प्रतीत्योत्पन्ना
तृष्णा” इत्युक्तम्, न तु वेदनोत्पत्तौ स्पर्शो विशेषित इत्यसमानमेतत् ।
तस्मादचित्तिका निरोधसमापत्तिरिति वैभाषिकाः ।
अपरे पुनराहुरिति । सौत्रान्तिकाः। कथं तावदारूप्योपपन्नानामिति । विस्तरः—
तावच्छब्दः क्रमार्थः । इदमेव तावद् दृष्टान्तार्थं वक्तव्यमित्यर्थः । रूपस्य
हि समनन्तरप्रत्ययो नेष्यते, तत् कथमुत्पद्यते ? तस्माच्चित्तादेव तज्जायते न
रूपाद्दिति ब्रूमः। अन्योन्यबीजकं ह्येतदुभयमिति । चित्तेऽपि सेन्द्रियस्य कायस्य
बीजमस्ति, काये च सेन्द्रिये चित्तस्येति ।
परिपृच्छायामिति । 'परिपृच्छा' नाम शास्त्रम्, कृतिः स्थविरवसुमित्रस्य ।
स तस्यामाह। पञ्चवस्तुकादीन्यपि हि तस्य सन्ति शास्त्राणि, तस्माद् विशिनष्टि ।
तस्यैव दोषः इति । कतमः स दोषः ? कथमिदानीं बहुकालानिरुद्धाच्चित्तादिति
य उक्तः । त्रयाणां सन्निपात इति । इन्द्रियविषयविज्ञानानाम् । संज्ञावेदनयोरप्यत्र
निरोधो न स्यादिति । भदन्तवसुमित्रस्यैतन्मतम् । सचित्तकत्वेऽपि तस्या निरोध-
समापत्तेः संज्ञावेदनयोस्तत्र निरोध इति । तस्माद् भदन्तघोषक एवं प्रसङ्गं करोति ।
अविद्यासंस्पर्शजमिति । अविद्यासहितः संस्पर्शोऽविद्यासंस्पर्शः, तस्माज्जातम्
अविद्यासंस्पर्शजम् । न तु वेदनोत्पत्ताविति । न तु वेदनोत्पत्तौ स्पर्शो विशेषितः—
ईदृशः स्पर्शो वेदनाप्रत्यय इति । स एव भदन्तघोषक उपसंहरति—
तस्मादचित्तिकेति ।