अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३५
कुशलैवासंज्ञिसमापत्तिः । तस्या असंज्ञिसत्त्वेषु पञ्चस्कन्धको विपाकः ।
कुशला सती
उपपद्यवेद्यैव
उपपद्यवेदनीयैव । न दृष्टधर्मपर्यायवेदनीया, नापि अनियता ।
योऽप्येनामुत्पाद्य परिहीयते, सोऽपि किलावश्यं पुनरुत्पाद्यासंज्ञिसत्त्वेषूपपद्यत
इति । तत¹ एव तल्लाभी नियामं नावक्रामति ।
सेयं पृथग्जनस्यैवेष्यते,
नार्यस्य
न ह्यार्या असंज्ञिसमापत्तिं समापद्यन्ते, विनिपातस्थानमिवैनां² पश्यन्ति² ।
निःसरणसंज्ञिनो हि तां समापद्यन्ते ।
अथ किमेनामार्याश्चतुर्थध्यानलाभादतीतानागतां प्रतिलभन्ते ध्यानवत् ?
अन्येऽपि तावन्न प्रतिलभन्ते । किं कारणम् ? एषा ह्युचितापि सती महा-
भिसंस्कारसाध्यत्वाद्, अचित्तकत्वाच्च ।
पञ्चस्कन्धको विपाक इति । च्युत्युत्पत्तिकाले चित्तचैत्तानां विपाकत्वसद्भा-
वात् । तत एव तल्लाभीति । यत एव परिहीणोऽपि पुनरुत्पाद्यासंज्ञिसत्त्वेषूप-
पद्यते तत एव तल्लाभी नियामं नावक्रामति । नियामावक्रान्त्येव ह्यार्योऽपाय-
गत्यासंज्ञिकमहाब्रह्माकौरवोपपत्त्यष्टमभवादीनामप्रतिसंख्यानिरोधं प्रतिलभते ।
विनिपातस्थानमिवैनां पश्यन्तीति । अपायस्थानमिवैनां पश्यन्तीत्यर्थः । गिरि-
तटादिविनिपातस्थानमिवेत्यपरे । निःसरणसंज्ञिनो हि तां समापद्यन्ते । पृथग्जना
मोक्षसंज्ञिन इत्यर्थः । न चैवमार्या विपरीतसंज्ञिनः प्रतिलभन्ते ।
ध्यानवदिति । चतुर्थध्यानलाभादतीतानागतमनादिमति संसारे लब्धपूर्वं
चतुर्थध्यानं प्रतिलभन्ते योगिनः । तस्मात् किं तद्वदेवातीतानागता तां प्रति-
लभन्त इति पृच्छति । अन्येऽपि तावन्न प्रतिलभन्त इति । पृथग्जना अपि
तावन्नातीतानागतां प्रतिलभन्ते येषां तावदियमात्मीया समापत्तिः, किं
पुनरार्या येषामियमनात्मीयेति । उचितापि सती. इति । अनादिमति संसारे
लब्धपूर्वापि महाभिसंस्कारसाध्यत्वान्महायत्नाभिनिष्पाद्यत्वादित्यर्थः । अचित्त-
कत्वाच्च ।
१. अतः-का० ।
२-२. मिवैतां पश्यन्तः-का० ।