अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २४१
विसभागे चित्ते स्थितानामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानामसंज्ञिनां
च देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः" इति । अत उभे अप्येते कामरूपाश्रये ।
तत्रापि त्वयं विशेषः—
निरोधाख्यादितो नृषु ॥ ४४ ॥
निरोधसमापत्तिः प्रथमतॊ मनुष्येषूत्पाद्यते, पश्चाद् रूपधातौ परिहीणपूर्वैः ।
किमप्यस्ति¹ परिहाणिः ? अस्तीत्याह । अन्यथा हि उदायिसूत्रं
विरुध्येत—"इहायुष्मन्तो भिक्षुः शीलसम्पन्नश्च भवति, समाधिसम्पन्नश्च प्रज्ञा-
विसभागे चित्ते स्थितानामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानामसंज्ञिनां च
देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः । स्याद् भवः पञ्चव्यवचारो न चासौ रूपभवः ।
कामावचराणां सत्त्वानां सभागे चित्ते स्थितानां यो भवः । स्याद् रूपभवः स
च भवः पञ्चव्यवचारः । रूपावचराणां संज्ञिनां देवानां सभागे चित्ते स्थितानां
असंज्ञिनां च देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भवः । स्यान्नैव रूपभवो न
चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । कामावचराणां सत्त्वानां विसभागे चित्ते स्थिता-
नामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं च समापन्नानां यो भवः । आरूप्यभवश्च ।
तत्र प्रथमा कोटिरुदाहरणम् । रूपभवो रूपावचरं स्कन्धपञ्चकम् । पञ्च-
व्यवचारः पञ्चस्कन्ध इत्यर्थः । व्यवचार इति काश्यपस्य तथागतस्य स्कन्ध-
संज्ञा । विशेषेणावचारो व्यवचारः, अन्यथीभावेन विसंवादनमित्यर्थः । सोऽ-
स्यास्तीति व्यवचारः । "अर्श आदिभ्योऽच्" ( पा० सू० ५.२.१२७) इत्यकारो
मत्वर्थीयः । विसंवादनमित्यर्थः । "फेनपिण्डोपमं रूपं वेदना बुद्बुदोपमा"
( ) इत्यादिना विसंवादनात् । तत्र यदि रूपधातावसंज्ञिसमा-
पत्तिर्नेष्यते, 'असंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापत्तिं समापन्नानाम्' इति नोच्येत ।
नेन रूपावचर्यसंज्ञिसमापत्तिरिति गम्यते ।
तत्रापि त्वयं विशेष इति । तत्र साधर्म्येऽपि विशेषो भवति । पश्चाद्रूप-
धाताविति । य आर्या निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य ततः परिहीणा ध्यानं च लब्ध्वा
रूपधातावुत्पद्यन्ते, तैः परिहीणपूर्वैः पूर्वाभ्यासवशाद् रूपधातौ निरोधसमापत्ति-
रुत्पाद्येत, असंज्ञिसमापत्तिस्तु कामरूपधातौ प्रथमतॊऽपि पृथग्जनैरुत्पाद्यत
इत्ययं विशेषः ।
किमप्यस्ति परिहाणिरिति । निर्वाणसदृशीयं समापत्तिः, कथमतः परिहाणि-
रित्यसम्भावयन् पृच्छति । उदायिसूत्रमिति । आर्यशारिपुत्रभाषितमेतत् सूत्रम् ।
१. किमतोऽप्यस्ति—का० ।
अभि० को० १६