अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अपि च—असत्त्वसभागतापि किं नेष्यते। शालियवमुद्गमाषाम्रपनस-
लोहकाञ्चनादीनां स्वजातिसादृश्यात्, तासां च सभागतानामन्योन्यभिन्नानां कथम-
भेदेन सभागता प्रज्ञप्तिः क्रियते। वैशेषिकाश्चैवं द्योतिता भवन्ति। तेषामपि
ह्येष सिद्धान्तः–'सामान्यपदार्थो नामास्ति, यतः समानप्रत्ययोत्पत्तिरतुल्यप्रकारेष्व-
पि' इति। अयं तु तेषां विशेषः–स एकोऽप्यनेकस्मिन् वर्तते यदि द्योतिताः,
यदि न द्योतिताः।
अस्त्येषा तु सभागता; सूत्रे वचनाद्—इति वैभाषिकाः। उक्तं हि
भगवता—"स चेदित्थन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागताम्" इति।
उक्तमेतत्, न तूक्तं द्रव्यान्तरमिति ?
का तर्हि सा ? त एव हि तथाभूताः संस्कारा येषु मनुष्यादिप्रज्ञप्तिः
शल्यादिषु सभागतावत्। तत्त्वेतन्न वर्णयन्ति ॥
बुद्धिं सनिमित्तां ब्रूमः। सादृश्यकृता हि सा बुद्धिः। तच्च सादृश्यं न द्रव्यान्तर-
मिति ब्रूमः। तेनोच्यते—अपि चासत्त्वसभागतापि किं नेष्यत इति। विस्तरः—
न द्रव्यान्तरसभागतानिमित्ता 'सत्त्वः सत्त्वः' इति सामान्यबुद्धिः; सामान्या-
कारप्रवृत्तत्वात्। शालियवमुद्गमाषादिसामान्यबुद्धिवत्। शालियवस्वजाति-
सादृश्यकृता ह्येषा सामान्यबुद्धिः। न च तेषां स्वजातिसादृश्यं स्वतोऽर्थान्तरं
भवति। तासाञ्च सभागतानामिति। विस्तरः—अन्या सत्त्वसभागता, अन्या
धातुसभागता, अन्या गतिसभागतेत्यन्योन्यभिन्नाः सभागता इष्यन्ते। तासां
सभागतेति प्रज्ञप्तिः 'इयं सभागतेयं सभागता' इत्यभेदेन कथं भवद्भिः क्रियते,
व्यवहारः प्रत्ययश्च कथं जायते ? यद्यत्रापि सभागतान्तरं प्रतिज्ञायेत येन
सभागता सामान्यबुद्धिर्भवेत्, भवेत् सोऽयमपक्षः; प्राक्पक्षविरोधात्। वैशे-
षिकाश्चैवं द्योतिता इति। ज्वलिताः, समर्थिता इत्यभिप्रायः। तेऽपि हि सामा-
न्यपदार्थवादिनः, भवन्तोऽपीति। अयं तु तेषां वैशेषिकाणां विशेषः—एकोऽप्यने-
कस्मिन् वर्तते स्रक्सूत्रवत्, भूतकण्ठे गुणवच्चेति। यदि द्योतिताः सामान्यपदार्थ-
वादित्वात्। यदि न द्योतिता एकानेकनित्यानित्यत्वादिविशेषवादित्वात्। न हि
परलोकास्तित्वादीनि वैशेषिकैः कल्पितानीति न व्यवस्थाप्यन्ते।
स चेदित्थन्त्वमागच्छतीति। प्राणातिपातेनासेवितेन भावितेन बहुलीकृतेन
नरकेषूपपद्यते, स चेदित्यन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागतां प्राप्नोति प्राणाति-
पातेनाल्पायुर्भवतीति विस्तरः। इदं प्रकार इत्थम्, तद्भावः इत्थन्त्वमिति।