अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सम्पन्नश्च। सोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं¹ समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च, अस्ति चैतत्
उदायी तु तत्र विबन्धक इति उदायीसूत्रम्' इत्युच्यते । कथमिति ? “श्रावस्त्यां
निदानम् । तत्रायुष्मान् शारिपुत्रो भिक्षूनामन्त्रयते स्म - 'इहायुष्मन्तो भिक्षुः
शीलसम्पन्नश्च भवति समाधिसम्पन्नश्च प्रज्ञासम्पन्नश्च । सोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदित-
निरोधं समापद्यते च, व्युत्तिष्ठते च। अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति।
स न हैव दृष्ट एव धर्मे प्रतिपद्येवाज्ञामागराघयति। नापि मरणकालसमये ।
भेदाच्च कायस्यातिक्रम्य देवान् कवडीकारभक्षानन्यतमस्मिन् दिव्ये मनोमये
काय उपपद्यते, स तत्रोपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते
च । अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति' । तेन खलु पुनः समये-
नायुष्मानुदायी तस्यामेव पर्षदि सन्निषण्णोऽभूत् सन्निपतितः । अथायुष्मानु-
दाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदवोचत् - 'अस्थानमेतदायुष्मञ्छारिपुत्रानवकाशो
यद्भिक्षुरन्यतमस्मिन् दिव्ये मनोमये काय उपपन्नोऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं
समापद्यते च व्युत्तिष्ठते च, अस्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति' ।
द्विरपि त्रिरप्यायुष्मानुदाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदवोचत् - 'अस्थानमेतदायु-
ष्मन्' इति पूर्ववत् । अथायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभवत् - 'यावत् त्रिरपि मेऽयं
भिक्षुर्भाषितं प्रतिवहति प्रतिक्रोशति, न च मे कश्चित् सब्रह्मचारी भाषितम-
भ्यनुमोदते, न्वहं येन भगवांस्तेनोपसंक्रामेयम्' । अथायुष्मान् शारिपुत्रो येन
भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः । उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते
निषण्णः । एकान्ते निषण्णश्चायुष्माञ्छारिपुत्रो भिक्षूनामन्त्रयते स्म - 'इहा-
युष्मन्तो भिक्षुः शीलसम्पन्नश्च भवति' पूर्ववत् । तेन खलु समयेनायुष्मानुदायी
पूर्ववत् । एवं द्विरपि त्रिरप्यायुष्मानुदाय्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमिदमवोचत्,
पूर्ववत् । अथायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभवत् - 'शास्तुरपि मे पुरस्तादयं भिक्षु-
र्यावत् त्रिरपि भाषितं प्रतिवहति प्रतिक्रोशति । न च मे कश्चित् सब्रह्मचारी
भाषितमभ्यनुमोदते, यन्नवहं तूष्णीं स्याम्' । अथायुष्मान् शारिपुत्रस्तूष्णीमभूत् ।
तत्र भगवानायुष्मन्तमुदायिनमामन्त्रयते स्म - 'कं पुनस्त्वमुदायिन्नन्यतमं दिव्यं
मनोमयं कायं सञ्जानीषे' ? 'ननु यावदेवारूपिणं संज्ञाम