अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३७
शुभा
कुशलैव, न क्लिष्टा नाव्‍याकृता । कुशला सती
द्विवेद्याऽनियता च
द्वयोः कालयोर्वेद्या उपपद्यवेदनीया च, अपरपर्यायवेदनीया च । अनियता
च विपाकं प्रति कदाचिन्न विपच्यते । यदीह परिनिर्वायात् , तस्या हि भवाग्रे
चतुःस्कन्धको विपाकः ।
सा चेयमेकान्तेन
आर्यस्य
न हि पृथग्जना निरोधसमापत्तिमुत्पादयितुं शक्नुवन्ति; उच्छेदभीरुत्वाद् ,
आर्यमार्गबलेन चोत्पादनाद्, दृष्टधर्मनिर्वाणस्य तदधिमुक्तितः ।
अपरपर्यायवेदनीया चेति । अपरः पर्यायस्तृतीयादिजन्म, तत्र वेदनीया ।
कथम् ? यः आर्यः कामधातौ निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य भवाग्र उत्पद्येत, तस्य सा
परिपूरिका उपपद्यवेदनीया । यस्तु ततः परिहीयते तद्भावात्पुनश्च कालान्तरेण
च पुनरपि भवाग्रं लब्ध्वा निरोधसमापत्तिमुत्पाद्यानुत्पाद्य वा भवाग्र उपप-
द्यते, तस्य सापरपर्यायवेदनीया भवति । यस्त्विह परिनिर्वायात्, तस्यानियतेति ।
उच्छेदभीरुत्वादिति । सर्वात्मभावोच्छेदभीरुत्वात् ।
“व्यथन्ते ह्यपुनर्भवात् प्रपातादिव बालिशाः” ।
असंज्ञिसमापत्तौ कस्मादुच्छेदभयं न भवति ? तत्र रूपसद्भावात् । रूपे
ह्यात्मसंज्ञामभिनिवेश्य तां समापद्यन्ते । निरोधसमापत्तौ त्वारूप्यभूमिकत्वाद्
रूपमपि नास्तीति सर्वात्मभावाभावं पश्यन्तो न तां गन्तुमुत्सहन्ते । ननु
चारूप्येषु निकायभागजीवितेन्द्रियादयश्चित्तविप्रयुक्ताः सन्ति, कस्मात् तत्रा-
त्मसंज्ञामभिनिवेश्य तां न समापद्यन्ते ? विप्रयुक्तानामदृश्यत्वात्, आर्यमार्गबलेन
चोत्पादनात् । कथं पुनर्गम्यत आर्यमार्गबलेन तदुत्पादनम् ? इत्यत आह—
दृष्टधर्मनिर्वाणस्य तदधिमुक्तित इति । दृष्टे जन्मनि निर्वाणं दृष्टधर्मनिर्वाणम्,
तस्य । तदधिमुक्तितः–तदित्यधिमुक्तिस्तदधिमुक्तिः, तेन वाधिमुक्तिस्तदधिमुक्तिः,
तदधिमुक्तेस्तदधिमुक्तिः । दृष्टे जन्मन्येतन्निर्वाणमित्यधिमुच्यते ।
केचित् पुनरेवं पठन्ति—दृष्टनिर्वाणस्य तदधिमुक्तितः। एवं तु व्याचक्षते—
दृष्टं निर्वाणमनेनेति दृष्टनिर्वाणस्तस्यार्यस्य तस्यामधिमुक्तिस्तदधिमुक्तिः, तदधि-
मुक्तेस्तदधिमुक्तिः । एतदुक्तं भवति—दृष्टनिर्वाणस्य आर्यस्तामधिमुच्यते,
नान्य इति । ननु च पृथग्जनोऽपि लौकिकेन मार्गेण दृष्टनिर्वाणः ? न पृथग्जनो