अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२४० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [२-इन्द्रिय-
किं पुनः स्याद्—यदि विसभागचित्तमन्तरा सम्मुखीकुर्यात् ? व्युत्थानाशयः
स्याद्, अव्युत्थानाशयाश्च बोधिसत्त्वाः ? सत्यमव्युत्थानाशयाः; न तु आस्रवमार्गा-
व्युत्थानात् ।
कथं तर्हि—"न तावत् भेत्स्यामि पर्यङ्कमप्राप्ते आस्रवक्षये” ( )
इति ? आशयस्याव्युत्थानादेकायन एव सर्वार्थपरिसमाप्तेरिति बहिर्देशकाः ।
पूर्वमेव तु वर्णयन्ति काश्मीराः ।
यद्यप्यनयोर्बहुप्रकारो१ विशेषः ।
कामरूपाश्रये तूभे२
, उभे अपि त्वेते असंज्ञिनिरोधसमापत्ती कामधातौ रूपधातौ चोत्पत्स्येते ।
ये त्वसंज्ञिसमापत्तिं रूपधातौ नेच्छन्ति, तेषामयं ग्रन्थो विरुध्यते—
“स्याद्रूपभवो न चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । स्याद्रूपावचराणां संज्ञिनां३ देवानां
ज्ञानपक्षस्य मार्गस्य । न ह्यसत्यां धर्मज्ञानपक्षोत्पत्तावन्वयज्ञानपक्षसम्मुखीभावः
सम्भवति । एतद्धयन्वयज्ञानस्यान्वयज्ञानत्वं यदतः पश्चाद् भवतीति ।
पाश्चात्त्या आहुः—किं पुनः स्यादिति । विस्तरः—को दोषः स्याद् यदि
विसभा गं सास्रवं चित्तमन्तरा सम्मुखीकुर्यात् । वैभाषिका आहुः—व्युत्थानाशयः
स्यादिति । विस्तरः—व्युत्थानाभिप्रायो बोधिसत्त्वः स्यात् । व्युत्थानकुशलः
स्यादित्यपरे । कुशलमूलार्थो ह्याशयार्थः । तदेतदुक्तं भवति—ईदृशानि
कुशलमूलानि बोधिसत्त्वानां यैः सम्मुखीभूतैस्तावन्न व्युत्तिष्ठन्ते यावदेकासन
एवानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः प्राप्तेति । बहिर्देशका आहुः—सत्यमव्युत्थानाशयाः,
न तु यथा भवन्तो वर्णयन्ति इति । पूर्वमेव तु वर्णयन्ति । क्षयज्ञान-
समकालमिति यः पक्षः ।
यद्यप्यनयोर्बहुप्रकारो विशेष इति। एका “ध्यानेऽन्त्ये” (अभि० को० २.४२) ।
अपरा “भवाग्रजा” ( अभि० को० २.४३ ), एकां निःसरणसंज्ञया समापद्यते,
अपरां विहारकामतया—इत्येवमादि बहुप्रकारो विशेषः ।
साम्यं त्वनयोः “कामरूपाश्रये तूभे” इति । स्याद्रूपभवः इति विस्तरः ।
यः क्वचिद् रूपभवः सर्वोऽसौ भवः पञ्चव्यवचार इति । चतुष्कोटिकः ।
स्याद् रूपभवो न चासौ भवः पञ्चव्यवचारः । रूपावचराणां संज्ञिनां देवानां
१. ०नयोः समापत्त्योर्बहु०—का० । २. भूते—का० ।
३. सत्त्वानां संज्ञिनां—का० ।