अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३१
नियाममवक्रामन् स हि पृथग्जनसभागतां विजहाति¹, आर्यसभागतां प्रति-
लभते। तृतीया—गतिसञ्चारात्। चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा।
यदि पृथग्जनसभागता नाम द्रव्यमस्ति, किं पुनः पृथग्जनत्वेन। नहि
मनुष्यसभागताया अन्यन् मनुष्यत्वं कल्प्यते। नैव च लोकः सभागतां पश्यति;
अरूपिणीत्वात्। नचैनां प्रज्ञया परिच्छिनत्ति, प्रतिपद्यते च सत्त्वानां जात्य-
भेदमिति सत्या अपि तस्याः कथं तत्र व्यापारः।
गतेश्च्युत्वा मनुष्यगतावेवोपद्यमानो मनुष्यगतेश्च्यवते मरणादुपपद्यते च;
तस्यामेव प्रतिसन्धिबन्धात्। न चासौ मनुष्यसभागतां विजहाति, न च
प्रतिलभते; तस्या मनुष्यसभागतायास्तादवस्थ्यात्। द्वितीया नियाम-
मवक्रामन्निति। स सत्त्वसभागतां पृथग्जनत्वस्वभावां सभागतां विजहाति,
आर्यत्वस्वभावां सभागतामपरां प्रतिलभते। तृतीया गतिसञ्चारादिति। तद्यथा
मनुष्यगतेश्च्युत्वा देवगतावुपपद्यमानः च्यवते, तथैव मरणादुपपद्यते च;
प्रतिसन्धिवन्धात्। सत्त्वसभागतां मनुष्यसभागतालक्षणां विजहाति, प्रतिलभते
च देवसभागतालक्षणामपरामिति। चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वेति। पूर्वोक्त-
कोटिस्वभावप्रकारान् वर्जयित्वेत्यर्थः। तद्यथा जीवन् पृथग्जन आर्यो वा
किञ्चिदलभमानः।
यदि पृथग्जनसभागता नाम द्रव्यमस्ति किं पुनः पृथग्जनत्वेन। आर्यधर्मालाभ-
स्वभावेन कल्पितेन। प्रयोजनमिति वाक्यशेषः। पृथग्जनसभागतयैव पृथग्जन
इति परिच्छिद्येत, यथा मनुष्यसभागतयैव मनुष्य इति। न हि मनुष्यसभागताया
अन्यन्मनुष्यत्वं कल्प्यते। वैभाषिकाैरालाभवदन्यस्वभावम्। तत्र च साधनम्—
'न स्वसभागताया अन्यत् पृथग्जनत्वम्; स्वसभागताप्रत्ययाभिधेयत्वात्, मनुष्य-
त्ववत्'। नैव च लोकः सभागतां पश्यत्यरूपिणीत्वादिति। न लोकश्चक्षुषा सभा-
गतां पश्यति; अरूपिणीत्वादरूपवतीत्वाद्, अरूपस्वभावत्वाद्वा। यथा न पश्यति
एवं न शृणोति, यावन्न स्पृशतीति। अनेन प्रत्यक्षासिद्धतां दर्शयति। न चैनां
प्रज्ञया परिच्छिनत्तीति। अनेनानुमानेनापि न सिद्धयतीति दर्शयति। प्रतिपद्यते च
सत्त्वानां जात्यभेदमिति। सत्या अपि तस्याः कथं तत्र व्यापार इति। जात्यभेद-
प्रतिपत्तौ जात्यभेदप्रतिपत्तिरस्ति। सा तु न सभागतया द्रव्यान्र्तरकल्पितया
कृता; प्रमाणेनानुपलभ्यमानत्वेन तस्या व्यापारासम्भवात्।
ब्रूयास्त्वम्—न निर्निमित्ता सामान्यबुद्धिर्भवितुमर्हति, तेन यन्निमित्तं
तस्याः मामान्यबुद्धेः तत् सभागता नाम द्रव्यमिति ? वयमपि तां सामान्य-
१. विजह्याद्—का०।