अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रि...-
तत्र कतमे धर्माः कतिभिः हेतुभिरुत्पद्यन्ते ? इत्याह—समासत इमे चतु-
विधा धर्माः, तद्यथा--क्लिष्टा धर्माः, विपाकजाः, प्रथमानास्रवाः, तेभ्यश्च शेषाः ।
क पुनः शेषाः ? विपाकवर्ज्याः अव्याकृताः प्रथमानास्रवक्षणवर्ज्याश्च
कुशला इति ।
त एते चतुर्विधा धर्माः
क्लिष्टा विपाकजाः शेषाः प्रथमार्या यथाक्रमम् ।
विपाकं सर्वगं हित्वा तौ सभागं च शेषजाः ॥ ६० ॥
क्लिष्टा धर्मा विपाकहेतुं हित्वा शेषेभ्यः पञ्चभ्यो जायन्ते । विपाकजाः
सर्वत्रगहेतुं हित्वा शेषेभ्यः पञ्चभ्य एव । शेषा धर्मास्तौ विपाकसर्वत्रगहेतू
हित्वा शेषेभ्यश्चतुर्भ्यो जायन्ते ।
क्लिष्टा इति विस्तरः । क्लेशतत्सम्प्रयुक्ततत्समुत्थाः क्लिष्टाः । विपाक-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४१
प्रथमानास्रवास्तौ च विपाकसर्वत्रगहेतू सभागहेतुं च हित्वा शेषेभ्यः
त्रिभ्यो जायन्ते ॥ ६० ॥
कतमे इमे धर्माश्चतुर्विधा निर्दिष्टाः ? इत्याह --
चित्तचैत्ताः
अथ ये चित्तविप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्माः, ते कथम् ? इत्याह—
तथान्येऽपि सम्प्रयुक्तकवर्जिताः ।
सम्प्रयुक्तकहेतुनैकेन वर्जिताः अन्येऽपि क्लिष्टादयो धर्मास्तथैवोत्पद्यन्ते,
यथा चित्तचैत्ताः । तत्र क्लिष्टाश्चतुर्भ्यो विपाकजाश्च । शेषास्त्रिभ्यः । प्रथमानास्रवा
द्वाभ्याम् । एकहेतुसम्भूतो नास्ति धर्मः ॥
समासो हेतुविस्तरः ॥
प्रत्ययाः कतमे ?
चत्वारः प्रत्यया उक्ताः
पूर्ववद् व्याख्यानम् । प्रथमानास्रवास्तौ विपाकसर्वत्रगहेतू पूर्वोक्तौ । च-शब्देना-
नुकृष्टौ सभागहेतुं च हित्वा शेषेभ्यः कारणसहभूसम्प्रयुक्तकहेतुभ्यो यथासम्भवं
जायन्ते । अनास्रवाणामविपाकस्वभावत्वान्न विपाकहेतुरस्ति । अक्लिष्टत्वान्न
सर्वत्रगहेतुः । मार्गस्य पूर्वमनुत्पादितत्त्वान्न सभागहेतुरस्ति । न हि सास्रवा
अग्रधर्मा अनास्रवस्य कलापस्य सभागहेतुर्युज्यते । तस्मान्न तेभ्यो जायन्ते ॥६०॥
“चित्तचैत्ताः” इति । सम्प्रयुक्तकहेतुसम्भवार्थं चित्तचैत्तग्रहणम् । प्राप्ति-
जात्यादयश्च चित्तविप्रयुक्ताः । अनास्रवसंवरश्च रूपिस्वभावोऽनास्रवेषु
वेदितव्यः । ते चित्तविप्रयुक्ता रूपिणश्च चित्तचैत्तेभ्योऽन्ये क्लिष्टादयः क्लिष्ट-
विपाकजशेषप्रथमानास्रवसंगृहीतास्तथैवोत्पद्यन्ते यथा चित्तचैत्ताः । केवलं तु
सम्प्रयुक्तकहेतुनैकेन वर्जिताः । तेषामसम्प्रयुक्तकस्वभावत्वान्न सम्प्रयुक्तकहेतो-
र्जायन्ते । कथमिति ? क्लिष्टाश्चित्तविप्रयुक्तकरूपिणो विपाकसम्प्रयुक्तकहेतू हित्वा
शेषेभ्यश्चतुर्भ्यो हेतुभ्यो जायन्ते । विपाकजा अपि सम्प्रयुक्तकसर्वत्रगहेतू हित्वा
शेषेभ्यश्चतुर्भ्य एव । शेषा विपाकसर्वत्रगसम्प्रयुक्तकहेतून् हित्वा शेषेभ्यास्त्रिभ्यः ।
प्रथमानास्रवा विपाकसर्वत्रगहेतू सभागहेतुं च सम्प्रयुक्तकहेतुं च हित्वा शेषाभ्यां
हेतुभ्यां जायन्त इति । एकहेतुसम्भूतो नास्तीति । कारणसहभूहेत्वोरवश्यम-
विनाभावात् ।
“जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्विना” ( अभि० को० २.४७ )

· ३४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कोक्ताः ? सूत्रे । “चतस्रः प्रत्ययताः । हेतुप्रत्ययता, समनन्तरप्रत्ययता,
आलम्बनप्रत्ययता, अधिपतिप्रत्ययता च” ( ) इति । प्रत्ययजातिः
प्रत्ययता । तत्र—
हेत्वाख्याः पञ्च हेतवः ॥ ६१ ॥
कारणहेतुवर्ज्याः पञ्च हेतवो हेतुप्रत्ययः ।
चित्तचैत्ता अचरमा उत्पन्नाः समनन्तरः ।
अर्हतः पश्चिममनपस्योत्पन्नाश्चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्ययः ।
समश्चायमनन्तरश्च प्रत्यय इति समनन्तरप्रत्ययः ।
अत एव रूपं न समनन्तरप्रत्ययः; विषमोत्पत्तेः । तथा हि—कामावचरस्य
रूपस्यानन्तरं कदाचित् कामावचरं रूपावचरं चाविज्ञप्तिरूपमुत्पद्यते, कदाचित्
कामावचरं चानास्रवं चेति आकुलो¹ रूपसम्मुखीभावः ।
अव्याकुलस्तु समनन्तरप्रत्ययः अनिरुद्ध एव; एकस्मिन्नौपचयिकरूपसन्ताने
द्वितीयोत्पत्तेरिति भदन्तवसुमित्रः ।
इत्युक्तम् । अतो हेतुविस्तरवचनानन्तरं पृच्छति—प्रत्ययाः कतमे इति ।
प्रत्ययजातिः प्रत्ययतेति । प्रत्ययप्रकार इत्यर्थः । द्वौ तावत् ॥ ६१ ॥
“चित्तचैत्ताः” इति विस्तरः । चित्तचैत्ता एव समनन्तर इत्यवधारणम् ।
अचरमग्रहणं सोत्तराणां समनन्तरत्वात् । उत्पन्नग्रहणमनागतनिरासार्थम् ।
समश्चायमनन्तरश्च प्रत्यय इति समनन्तरप्रत्यय इति । समानार्थे सम्-शब्दः ।
कामावचरस्य रूपस्येति । अविज्ञप्तिरूपस्य कदाचित् कामावचरमविज्ञप्तिरूपं
रूपावचरं चाविज्ञप्तिरूपमुत्पद्यते सास्रवध्यानसम्मुखीभावे गृहीतसंवरस्य ।
कदाचित् कामावचरं चानास्रवं चानास्रवध्यानसम्मुखीभावे । न तु कामावचर-
चित्तानन्तरं कदाचित् कामावचरं रूपावचरं च युगपच्चित्तमुत्पद्यते । कामावचरं
चानास्रवं चेत्याकुलो रूपसम्मुखीभावः ।
द्वितीयोत्पत्तेरिति । द्वितीयौपचयिकोत्पत्तेः । यदा हि भुक्त्वा स्वपिति ध्यानं
वा समापद्यते तदाहारज औपचयिकः स्वप्नजश्च समाधिजो वा औपचयिक
उत्पद्यते ।
१. व्याकुलो—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४३
अल्पबहुतरोत्पत्तेरिति भदन्तः। कदाचिद्धि महतो रूपाल्पमुत्पद्यते,
तद्यथा—पलालराशेर्भस्म। कदाचिदल्पाद् बह्ळुत्पद्यते, तद्यथा—वटनिकायाः
क्रमेण, यावदनेकशाखावरोहो न्यग्रोध इति।
ननु चास्ति चैत्तानामप्यल्पबहुतरोत्पत्तिः, कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तेषु
सवितर्कसविचारादौ च समाधित्रये ?
अस्ति जात्यन्तरं प्रति, न स्वजातिम्। न कदाचिद् बहुतरा वेदनोत्पद्यते,
संज्ञादयो वा।
किं पुनः स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययो भवति ? नैतदस्ति; सकल एव
कलापः सकलस्य कलापान्तरस्य समनन्तरप्रत्ययः, न त्वल्पकाद् वेदनादिद्रव्यात्
प्रभूतं वेदनादि द्रव्यमुत्पद्यत इत्येतावदेवात्रोक्तम्।
अल्पबहुतरोत्पत्तेरिति। किम् ? रूपं न समनन्तरप्रत्यय इति प्रकृतम्।
भदन्तः स्थविरः सौत्रान्तिकः। कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तेष्विति।
सवितर्कविचारित्वात् कुशले कामचेतसि।
द्वाविंशतिश्चैतसिकाः कौकृत्यमधिकं क्वचित्॥
आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः।
क्लेशैश्चतुर्भिः क्रोधाद्यैः कौकृत्येनेकविंशतिः॥
निवृत्तेऽष्टादशान्यत्र द्वादशाव्याकृते मताः।”
(अभि० को० २. २९–३१)
वाल्पे चैत्ता उत्पद्यन्ते, कदाचिदल्पाद् बहवो विपर्ययात्। सवितर्कसविचारादौ च
समाधित्रये। अस्ति सवितर्कः सविचारः समाधिः, अस्त्यवितर्को विचारमात्रः,
अस्त्यवितर्कोऽविचार इति—एतस्मिन् समाधित्रये चैत्तानामल्पबहुतरोत्पत्तिः।
अतश्च चित्तचैत्ता अपि न समनन्तरप्रत्ययाः स्युरिति।
अस्ति जात्यन्तरं प्रति न स्वजातिमिति। अस्त्यल्पबहुतरोत्पत्तिर्जात्यन्तरं
प्रति न स्वजातिम्। वितर्कविचारादीनां हि क्वचिच्चित्ते जात्यन्तरभूतानां सतां
वृत्तिरवृत्तिश्च भवति। न कदाचित् बहुतरा वेदनेति। न हि कदाचिदेकस्मिंश्चित्ते
एका, क्वचिदपरस्मिन् द्वे तिस्रो वेति। रूपस्य तु स्वजातिं प्रत्यल्पबहुतरोत्पत्तिः;
किं पुनः स्वजातेरेवेति। किं वेदना वेदनाया एव समनन्तरप्रत्ययः।
अनेकवेदनोत्पत्तावसार्मथ्यात्। एवं संज्ञादयः। न परजातेः, न वेदना संज्ञा-
दीनाम्, यतश्चैत्तानामल्पबहुतरोत्पत्तिर्न परिगृहीता भवेत्।

३४४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सान्तानसभागिकास्तु¹ मन्यन्ते—“स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययः ।
तद्यथा—चित्तं चित्तस्यैव, वेदना वेदनाया एव” इति । विस्तरः—यदा त्वक्लि-
ष्टान्तरं क्लिष्टमुत्पद्यते, तस्य क्लेशस्य पूर्वनिरुद्धक्लेशः² समनन्तरप्रत्ययः, तद्यथा
निरोधसमापत्तिचित्तं व्युत्थानचित्तस्येति ।
तदेतन्न वत्स्यते ; प्रथमानास्रवचित्तोत्पत्तिप्रसङ्गात् चित्तविप्रयुक्ता अपि
संस्काराः ।
अत एव व्याकुलसम्मुखीभावान्न समनन्तरप्रत्ययः; त्रैधातुकाप्रतिसंयुक्तानां
युगपत् सम्मुखीभावात् ।
कस्मादनागतो नेष्यते समनन्तरप्रत्ययः ? व्याकुलत्वादनागतस्याध्वनः
पूर्वोत्तराऽभावात्³ ।

निर्देशः २ ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४७
कथं तर्हि भगवान् जानाति 'अमुष्यानागतस्यानन्तरमिदमनागतं भावि'
इति ? अतीतसाम्प्रतानुमानात् । अतीतं किलाध्वानं पश्यति भगवान् --
'एवञ्जातीयकात् कर्मणः एवञ्जातीयको विपाकः उत्पन्नः, धर्माद्वा धर्मः' । 'इदं
चापि सम्प्रत्येवञ्जातीयकं कर्म, तस्मादतोऽप्येवञ्जातीयको विपाक उत्पत्स्यते
धर्माद्वा धर्मः' इति जानाति ।
न चान्यत् ज्ञानमानुमानिकं भवति; यस्मादतीतसाम्प्रतानुमानेन भगवान्
विकीर्णान्यनागतानि द्रव्याणि प्रत्यक्षमीक्षित्वा जानाति—'अनेन पुद्गलेनैवंविधं
कर्म कुर्वतेदमनागतं फलं परिगृहीतम्' इति !
एवं तर्हि भगवान् पूर्वान्तमदृष्ट्वा अपरान्तं न जानीयात् !
अन्ये पुनराहुः—फलचिह्नभूतः सत्त्वानां सन्ततौ चित्तविप्रयुक्तः संस्कार-
विशेषोऽस्ति, यं व्यवलोक्य भगवाननागतं जानात्यसम्मुखीकृत्यापि ध्यानमभिज्ञां
चेति ।
नैमित्तिको हि नाम भगवान् स्यादेवं सति, न पुनः साक्षात्कारी । तस्मात्
सर्वमिच्छामात्रेण भगवान् जानातीति सिद्धान्तः । "अचिन्त्यो हि बुद्धानां
बुद्धिविषयः" इत्युक्तं भगवता ।
अथ असत्यनागतस्य कर्मनियमावस्थाने कस्माद्धर्मानन्तरं दुःखे धर्मज्ञान-
मानादतीत इति शक्यते वक्तुम्; पूर्वोत्तरकालयोगात् । न त्वनागतस्य पूर्व-
पश्चिमतास्ति । अत एव च वर्त्तमानो वर्त्तमानस्य न समनन्तरप्रत्यय इष्यते;
पूर्वपश्चिमताया अभावात्, तुल्यकालत्वात् ।
अतीतसाम्प्रतानुमानादिति । अतीतेन च साम्प्रतेन चानुमानात् । अतीते-
नानुमानमिति दर्शयन्नाह—अतीतं किलाध्वानं पश्यतीति विस्तरः ।
साम्प्रतेनानुमानमिति दर्शयन्नाह—इदं चापि सम्प्रत्येवञ्जातीयकमिति
विस्तरः । अपरान्तं न जानीयादिति । सर्ववित्त्वमस्य हीयेतेत्यभिप्रायः ।
फलचिह्नभूतः, फललिङ्गभूतः । न साक्षात्कारी, न साक्षाद्दर्शी ।
अनागतो नेष्यते समनन्तरप्रत्ययो व्याकुलत्वात् पूर्वपश्चिमताया अभावात्
इत्युक्तेऽयमाह— कस्माद्धर्मानन्तरमिति विस्तरः ।

३४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [इन्द्रिय-
क्षान्तिरेवोत्पद्यते, नान्यो धर्मः, एवं यावद् वज्रोपमानन्तरं क्षयज्ञानमेवोत्पद्यते,
नान्यो धर्म इति ?
यस्य यत्प्रतिबद्ध उत्पादः स तस्यानन्तरमुत्पद्यते, तद्यथा-- बीजादीनाम-
ङ्कुरादयो विनापि समनन्तरप्रत्ययेनेति ।
कस्मादर्हत्त्वधर्माश्चित्तचैत्ता न समनन्तरप्रत्ययः ? अन्यचित्तासम्बन्धात् १ ।
ननु चैवं समनन्तरनिरुद्धं चित्तं मनो भवतीत्यनन्तरविज्ञानाभावात् मनोऽपि
चरमं चित्तं न प्राप्नोति ?
आश्रयभावप्रभावितं मनो न कारित्रप्रभावितमित्यस्त्येवाश्रयभावः । कारणा-
न्तरवैकल्यात् तु विज्ञानान्तरं नोत्पद्यत इति । कारित्रप्रभावितन्तु समनन्तरप्रत्ययः,
तेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतः स सर्वैरपि धर्मैः सर्वप्राणिभिर्वा न शक्यः २
तस्य वैभाषिकः परिहारमाह—यस्य यत्प्रतिबद्ध उत्पाद इति विस्तरः । यस्य
धर्मस्य दुःखे धर्मज्ञानक्षान्त्यादेर्यस्मिन् धर्मे लौकिकाग्रधर्मादौ प्रतिबद्ध उत्पादः,
स तस्यानन्तरमुत्पद्यते । तद्यथा बीजादीनामङ्कुरादयः । अङ्कुरस्य हि बीजे
प्रतिबद्ध उत्पादः, तस्मात् तदनन्तरमुत्पद्यते । एवं काण्डादीनामङ्कुरादिषु ।
विनापि समनन्तरप्रत्ययेन । असत्यपि समनन्तरप्रत्यये । अपिशब्दात् सति सम-
नन्तरप्रत्यये सुतरामुत्पद्यत इत्यभिप्रायः । तस्मान्नास्ति च क्रमनियमावस्थानम् ।
तद्वत् समनन्तरोत्पत्तिनियमश्च भवतीति वाक्यार्थः ।
“कस्मादर्हत्त्वधर्माः” इति । “अचरमाः” इति वचनादयं प्रश्न आगतः ।
अन्यचित्तासम्बन्धादिति । यस्मात् तदनन्तरमन्यचित्तं न सम्बध्नन्ति ।
आश्रयभावप्रभावितं मन इति । यथा चक्षुरुत्पन्नं चक्षुर्विज्ञानाश्रयभावेना-
वस्थितम्, यदि कारणान्तरवैकल्याच्चक्षुर्विज्ञानं नोत्पद्यते न तत्र चक्षुरपराध्यते ।
एवमर्हतोऽपि चरमं चित्तमाश्रयभावेनावस्थितम् । कारणान्तरवैकल्यात्तु विज्ञाना-
न्तरं नोत्पद्यत इति न तदपराध्यते । तद्धि न कारित्रप्रभावितम् । न जननपुरुष-
कारप्रभावितमित्यर्थः । यदि हि तज्जनप्रभावितं स्यात्, जायमान एव सति
कार्ये तन्मनः स्यात् । न चैवम्, अतोऽसत्यपि जन्ये तन्मनो भवत्येव । कारित्र-
प्रभावितस्तु समनन्तरप्रत्ययः । सत्येव जन्ये समनन्तरप्रत्ययो भवति, नासति ।
तेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतः । तेन समनन्तरप्रत्ययेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतो
जायतामेतदिति, स सर्वैरपि धर्मैर्बुद्धिमद्भिः सर्वप्राणिभिर्वा सञ्चिन्त्यकारिभिर्न
१. ०संबन्धनात्—का० । २. शक्यं—का० ।

प्रतिबन्धुम्, यथा नोत्पद्येत¹ ।
ये धर्माश्चित्तसमनन्तराः, चित्तनिरन्तरा अपि ते ? चतुष्कोटिकः । प्रथमा
कोटिः—अचित्तकायाः समापत्तिव्युत्थानचित्तं² द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणाः ।
द्वितीया³—प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य सचित्तकावस्थायां⁴ च⁴ जात्यादयः । तृतीया
कोटिः—प्रथमः समापत्तिक्षणः सचित्तिका अवस्था⁵ । चतुर्थी⁶—द्वितीयादीनां
समापत्तिक्षणानां व्युत्थानचित्तस्य च जात्यादयः⁷ ।
शक्यः प्रतिबन्धुं यथा नोत्पद्येत । मोत्पादीति ।
ये धर्माश्चित्तसमनन्तरा इति विस्तरः । समनन्तरप्रत्ययचित्तजनिताश्चित्त-
समनन्तराः । चित्तस्य समाश्च तेऽनन्तराश्च ते इति चित्तसमनन्तराः । अथ वा
चित्तं समनन्तरं समनन्तरप्रत्यय एषामिति चित्तसमनन्तराः । क्षणान्तरा-
व्यवहितास्तु चित्तनिरन्तराः । ते पुनश्चित्तसमनन्तराश्चित्तचैत्ता द्वे च समापत्ती
असंज्ञि-निरोधसमापत्ती । नासंज्ञिकं चित्तसमनन्त· शास्त्रे पठितम्; कर्मसामर्थ्यो-
त्पत्तेः । प्रथमा कोटिरिति विस्तरः । समापत्तिव्युत्थानचित्तं समापत्तिप्रवेशचित्त-
जनितम् । अतश्चित्तसमनन्तरं न चित्तनिरन्तरम्; समापत्तिक्षणव्यवहितत्वात् ।
द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणाः, प्रथमक्षणवर्ज्या इत्यर्थः । चित्तसमनन्तराः,
तत्प्रत्ययजनितत्वात् । न चित्तनिरन्तराः, यथायोगं प्रथमादिक्षणव्यवहितत्वात् ।
द्वितीया—प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य जात्यादयश्चित्तनिरन्तराः, क्षणान्तराव्यवहि-
तत्त्वात् , न तु चित्तसमनन्तराः, अचित्तसमनन्तरस्वभावत्वात् । चित्तचैत्ता
एव हि सह समापत्तिद्वयेन चित्तसमनन्तरा इष्टाः । सचित्तिकावस्थायाञ्च
जात्यादयः । तेषामविशेषितत्वात् सर्वेषां चित्तचैत्तादीनां जात्यादयः । आदि-
ग्रहणेन च सर्व एव विप्रयुक्ता गृह्यन्ते समापत्तिद्वयं वर्जयित्वा । ते च तथैव चित्त-
निरन्तरा न चित्तसमनन्तराः । पूर्ववद् व्याख्यानम् । सचित्तिकावस्थेति । यदा
चित्ताच्चित्तान्तरमुत्पद्यते तदा पश्चिमाश्चित्तचैत्ताः पूर्वकेण चित्तेन चित्तसम-
नन्तराश्चित्तनिरन्तराश्च भवन्ति । चतुर्थी—द्वितीयादीनां रामापत्तिक्षणानां
व्युत्थानचित्तस्य च जात्यादयः । न चित्तसमनन्तराः, अचित्तसमनन्तरस्वभाव-
त्वात् । न चित्तनिरन्तराः, प्रथमादिसमापत्तिक्षणव्यवहितत्वात् ।

१. नोत्पद्यते—का० । २. समापत्तेर्व्युत्थान—का० ।
३. ०कोटिः—का० । ४-४. सचित्तिकायाश्चावस्थायाः—का० ।
५. चावस्था—का० । ६. कोटिः—का० ।
७. का० पुस्तके नास्ति

२४८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ये धर्माश्चित्तसमनन्तराः समापत्तिनिरन्तरा अपि ते ? चतुष्कोटिकः । ये
तृतीयाचतुर्थ्यो ते प्रथमाद्वितीये, ये प्रथमाद्वितीये ते तृतीयाचतुर्थ्यो कर्तव्ये ।
कथमदानीं दूरान्तरविच्छिन्नं व्युत्थानचित्तं समापत्तिचित्तस्य समनन्तर-
मित्युच्यते ? चित्तान्तरव्यवहितत्वात् ॥
उक्तः समनन्तरप्रत्ययः ॥
आलम्बनं सर्वधर्माः
यथायोगं चक्षुर्विज्ञानस्य ससम्प्रयोगस्य रूपम्, श्रोत्रविज्ञानस्य शब्दः,
घ्राणविज्ञानस्य गन्धः, जिह्वाविज्ञानस्य रसः, कायविज्ञानस्य स्प्रष्टव्यम्, मनो-
विज्ञानस्य सर्वधर्माः ।
यो धर्मो यस्य धर्मस्यालम्बनं न कदाचित् स धर्मस्तद्धर्मस्य नालम्बनम् ;
अनालम्ब्यमानोऽपि तथालक्षणत्वाद् । यथा—अनिन्ध्यमानमपीन्धनमुच्यते
काष्ठादिकम्, तथालक्षणत्वादिति ।
त एते चित्तचैत्ता धर्मा आयतनद्रव्यक्षणनियमेनालम्बने यथास्वं नियताः ।
ये तृतीयचतुर्थ्याँ ते प्रथमद्वितीये इति विस्तरः । प्रथमा कोटिः—प्रथम-
समापत्तिक्षणः सचित्तिका चावस्था । ते हि चित्तसमनन्तराः समनन्तरप्रत्यय-
जनितत्वात्; न समापत्तिनिरन्तराः, प्रथमसमापत्तिक्षणस्य सर्वसमापत्तिक्षणा-
भावेन न तन्निरन्तराभावात्, सचित्तिकावस्थायाश्च समापत्त्यभावात् ।
द्वितीया—द्वितीयादीनां समापत्तिक्षणानां जात्यादयो व्युत्थानचित्तस्य च, इमे
धर्माः समापत्तिनिरन्तरा न चित्तसमनन्तराः । तृतीया—अचित्तिकायाः समा-
पत्तेर्व्युत्थानचित्तं द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणा., एते चित्तसमनन्तराः समा-
पत्तिनिरन्तराश्च । चतुर्थी--प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य सचित्तिकायां चावस्थायां
जात्यादयः, इमे धर्मा न चित्तसमनन्तरा न समापत्तिनिरन्तरा अचित्तसम-
नन्तरस्वभावत्वात्, पूर्वसमापत्तिक्षणाभावाच्च ।
ससम्प्रयोगस्य सचैतसिकस्य । तथालक्षणत्वादिति । आलम्ब्यलक्षणत्वात् ।
आयतनद्रव्यक्षणनियमेनेति । आयतनञ्च द्रव्यञ्च क्षणश्च तेषां नियमः, तेनैव ।
ते चित्तचैत्ताः स्वस्मिन् स्वस्मिन्नालम्बने नियताः । यथा तावच्चक्षुर्विज्ञानं सस-
म्प्रयोगं रूपायतने आलम्बने नियतम्, न शब्दायतनादौ । एवमायतननियमेन ।
तत्राप्यायतने द्रव्यनियमेन नीलरूपे नीलरूपकग्राहकमेव चक्षुर्विज्ञानं सस-
म्प्रयोगं नियतम्, नान्यत्र पीतादौ । एवं द्रव्यनियमेन । तत्रापि नीलरूपे

निर्देशः ] [ द्वितीयंकोशस्थानम ३८५
किमाश्रयनियमेनापि नियताः ? ओमित्याह । उत्पन्नास्त्वाश्रयसहिताः, अनु-
त्पन्ना ह्यतीता आश्रयविशिष्टाः ।
अतीता अप्याश्रयसहिता इत्यपरे ॥
उक्त आलम्बनप्रत्ययः ॥
कारणाख्योऽधिपः स्मृतः ॥ ६२ ॥
य एव कारणहेतुः स एवाधिपतिप्रत्ययः । अधिकोऽयं प्रत्यय इत्यधिपति-
प्रत्ययः ।
आलम्बनप्रत्ययोऽपि सर्वधर्माः अधिपतिप्रत्ययोऽपीति किमस्याधिक्यम् ?
न जातु सहभुवो धर्मा आलम्बनं भवन्ति; भवन्ति त्वधिपतिप्रत्यय इत्यस्यैवा-
धिक्यम् ।
अधिकस्य वा प्रत्ययः । सर्वः सर्वस्य संस्कृतम्य स्वभाववर्ज्यस्य । स्याद्धर्मो
धर्मस्य चतुर्भिरेपि प्रत्ययैर्न प्रत्ययः । स्यात् स्वभाद् स्वभावस्य परभावोऽपि !
स्यात् संस्कृतमसंस्कृतस्य असंस्कृतं चासंस्कृतस्य ।
अथैते प्रत्ययाः कारित्रं कुर्वन्तः किमवस्थे धर्मे कुर्वन्ति ? हेतुप्रत्ययस्तावत्
उक्तः । तत्र—
आलम्बने यो नीलरूपक्षणो यस्यालम्बनं स तस्यैव, नान्यस्येति एवं क्षण-
नियमेन । एवं शब्दायतनादिष्वपि श्रोत्रादिविज्ञानं सम्प्रयोगं योज्यम् ।
किमाश्रयनियमेनापीति । किं चक्षुराद्याश्रयनियमेनाप्येते चित्तचैत्ता नियताः ?
ओमित्याह । एवमित्यर्थः ।
आलम्बनप्रत्ययोऽपि सर्वधर्मा इति मनोविज्ञानमपेक्ष्या । अधिकोऽयं प्रत्यय
इत्यधिपतिप्रत्यय इति । हेतुप्रत्ययादिभ्यः । हेतुप्रत्ययो हि परं पञ्च हेतवः ।
आलम्बनप्रत्ययो हि सहभुवां न सम्भवतीति नाधिकः । अधिकस्य वा प्रत्यय इति ।
पूर्वम्—अधिकः पतिरधिपतिः, स प्रत्यय इति समासः । इदानीम्—अधिकस्य
भूयसः पतिरधिपतिः, स प्रत्यय इत्यधिपतिप्रत्यय इति समासः ।
कथम् ? इत्याह–सर्व इति विस्तरः । सर्वः संस्कृतासंस्कृतः सर्वस्य संस्कृतस्य
स्वभाववर्जःश्च सालम्बनस्यानालम्बनस्य च प्रत्ययोऽधिपतिप्रत्ययः । आलम्बन-
प्रत्ययस्तु सालम्बनस्यैव, नानालम्बनस्य । प्रथमे विग्रहे प्रत्ययस्याधिक्यं दर्शितम्
द्वितीये प्रत्ययवतः ॥ ६२ ॥

३५० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
निरुध्यमाने कारित्रं द्वौ हेतू कुरुतः
निरुध्यमानं नाम वर्त्तमानम्, निरोधाभिमुखत्वात् । तत्र सहभूसंप्रयुक्तक-
हेतू कारित्रं कुरुतः । सहोत्पन्नेऽपि फले तयोर्व्यापारः ।
त्रयः ।
जायमाने
जायमानं नाम अनागतमुत्पादाभिमुखम् । तत्र सभागसर्वत्रगविपाकहेतवः
कारित्रं कुर्वन्ति ।
एवं तावद् हेतुप्रत्ययः ।
ततोऽन्यौ तु प्रत्ययौ तद्विपर्ययात् ॥ ६३ ॥
येन कारित्रन्यायेन हेतुप्रत्ययो¹ द्विधा कृत्वोक्तः, तद्विपर्ययात् समनन्तर-
प्रत्ययालम्बनप्रत्ययौ वेदितव्यौ ।
समनन्तरप्रत्ययो जायमाने कारित्रं करोति; अवकाशदानात् । आलम्बन-
प्रत्ययौ निरुध्यमाने; वर्त्तमानैश्चित्तचैत्तैर्ग्रहणात् । अधिपनिप्रत्ययस्तु सर्वस्यामव-
स्थायामनावरणभावेनावस्थित इत्येतदेवास्य कारित्रम् ॥
उक्ताः सकारित्राः प्रत्ययाः ॥
“निरुध्यमाने कारित्रम्” इति । निरुध्यमान एवेत्यवधारणम्, मिथः
फलत्वात् समाश्रयत्वाच्च तद्द्वयाङ्ग क हेत्वोर्व्याकरणम् ।
“त्रयो जायमाने” इति जायमान एवेत्यवधारणम्।
“ततोऽन्यौ तु प्रत्ययौ तद्विपर्ययात्” इति। समनन्तरप्रत्ययः पूर्वोक्तस्तं
पश्चादुक्तं कारित्रकालनियममाश्रयते। जायमाने कारित्रं करोतीत्यर्थः।
पश्चादुक्त आलम्बनप्रत्ययः पूर्वोक्तं कारित्रकालनियममाश्रयते। निरुध्यमाने
कारित्रं करोतीत्यर्थः। एवं तौ विपर्ययात् कारित्रं कुरुतः।
तेनाह—समनन्तरप्रत्ययो जायमाने कारित्रं करोत्यवकाशदानात्, आलम्बन-
प्रत्ययो निरुध्यमाने वर्त्तमानैश्चित्तचैत्तैर्वर्त्तमानग्रहणादिति। ग्रहणार्थेन ह्यालम्बन-
प्रत्ययो व्यवस्थाप्यते। न चातीतानागताश्चित्तचैत्ता ग्राह्यमर्थं गृह्णन्तीति।
एतदेवास्य कारित्रमिति। यदनावरणभावेन सर्वस्यामवस्थायामवस्थानम्,
एतदेवास्याधिपतिप्रत्ययस्य कारित्रमिति सुगमत्वान्नाधिपतिप्रत्ययस्य कारित्र-
कालनियमः सूचित इत्यभिप्रायः॥ ६३ ॥
१ ०प्रत्ययौ—का०।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३५१
अथ कतमो धर्मः कतिभिः प्रत्ययैरुत्पद्यते ?
चतुर्भिश्चित्तचैत्ता हि
तत्र हेतुप्रत्ययः—एषां सर्वे पञ्च हेतवः; समनन्तरप्रत्ययः—पूर्वकाश्चित्त-
चैत्ता अन्यैरव्यवहिताः; आलम्बनप्रत्ययः—यथायोगं पञ्च विषयाः सर्वे धर्माश्च;
अधिपतिप्रत्ययः—स्वभाववर्ज्याः सर्वधर्माः ।
समापत्तिद्वयं त्रिभिः ।
निरोधासंज्ञिसमापत्त्योरालम्बनप्रत्ययो नास्ति । न हि ते आलम्बिके ।
हेतुप्रत्ययस्तु तयोर्द्विविधो हेतुः—सहभूहेतुश्च जात्यादयः, सभागहेतुश्च
पूर्वोत्पन्नाः समानभूमिकाः कुशला धर्माः । समनन्तरप्रत्ययः ससम्प्रयोगं समा-
पत्तिचित्तम् । अधिपतिप्रत्ययः पूर्ववत् ।
चित्ताभिसंस्कारजत्वादेते समापत्ती चित्तसमनन्तरे । चित्तोत्पत्तिविबन्ध-
नात् न समनन्तरप्रत्ययः ।
द्वाभ्यामन्ये तु जायन्ते
अन्ये तु विप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्मा हेत्वधिपतिप्रत्ययभ्यां जायन्ते यथा-
विहितमेव ।
आह तु—“प्रत्ययेभ्यो भावा उपजायन्ते, न पुनः सर्वस्येव जगतः ईश्वर-
पुरुषप्रधानादिकं कारणम्” ( ) इति ।
द्विविधो हेतुरिति ।
भूमिकाः कुशला धर्मा इति । निरोधसमापत्तेर्भावाग्रिकाः कुशला धर्मा सभाग-
हेतुर्हेतुप्रत्ययः। असंज्ञिसमापत्तेरपि चतुर्थध्यानभूमिकाः। येषां बलेन ते समापत्ती
भवतः । समनन्तरप्रत्ययः ससम्प्रयोगं समापत्तिचित्तमिति । सर्वेषां निरोधसमा-
पत्तिक्षणानामसंज्ञिसमापत्तिक्षणानां च चित्तान्तरेणाव्यवधानात् । पूर्ववदिति ।
स्वभाववर्ज्याः सर्वधर्माः ।
चित्ताभिसंस्कारजत्वादिति । चित्ताभोगजत्वादित्यर्थः । चित्तोत्पत्तिविबन्धनाच्च
समनन्तरप्रत्यय इति । समनन्तरप्रत्ययस्य चित्तोत्पत्तिहेतुत्वात् ।
“द्वाभ्यामन्ये तु” इति । तुशब्दोऽवधारणे, भिन्नक्रमश्च । द्वाभ्यामेव हेत्वधि-
पतिप्रत्ययाभ्यामन्ये वै चित्तचैत्तसमापत्तिद्वयविनिर्मुक्ता धर्मा जायन्ते ।
ईश्वरपुरुषप्रधानादिकमिति । आदिशब्देन कालस्वभावपरमाण्वादि गृह्यते ।

३५२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कोऽत्र हेतुः ? यदि खलु हेतुकृतां सिद्धिं मन्यसे ।
ननु च अत एवास्य वादस्य व्युदासः प्राप्नोति—एकं कारणमीश्वरादिकं
सर्वस्येति । अपि च—
नेश्वरादेः क्रमादिभिः ॥ ६४ ॥
यदि ह्येकमेव कारणमीश्वरः स्यादन्यद्वा, युगपत् सर्वेण जगता भवितव्यं
स्यात् । दृश्यते च भावानां क्रमसम्भवः ।
स तर्हि छन्दवशादीश्वरस्य स्याद्—‘अयमिदानीमुत्पद्यतामयं निरुध्यता-
मयं पश्चाद्’ इति ? छन्दभेदात् तर्हि सिद्धमनेकं कारणं स्यात् ।
स चापि छन्दभेदो युगपत् स्यात्; तद्धेतोरीश्वरस्याभिन्नत्वात् । कारणान्तर-
ननु चात एवेति । यदि वेश्वर एकं कारणं पुरुष इति वात्र पक्षे को हेतुरिति
हेतुर्मृग्यते । ईश्वरव्यतिरिक्तं हेतुं कृत्वा तत्सिद्धेरित्यभ्युपगतं भवति । तदभ्युपग-
माच्चैकमीश्वरः पुरुष इति वा कारणं सर्वस्य जगत इत्यस्य वादस्य व्युदासः
परित्यागः प्राप्नोतीति पिण्डेन वाक्यार्थः ।
“नेश्वरादेः क्रमादिभिः” इति । नैश्वरादेर्भावा जायन्ते । कस्मात् ? क्रमा-
दिभिः । आदिग्रहणेन देशकालादीनां ग्रहणम् । अथ वा—अनेककारणत्वान-
वस्थाप्रसङ्गानन्वयव्यतिरेकासिद्धित्वादीनां ग्रहणम् ।
यदि ह्येकमेवेति विस्तरः । यदि ह्येकमेव कारणमीश्वरः स्यात् महादेवो वा
वासुदेवो वा अन्यद्वा पुरुषादि वेत्यर्थः । युगपत् सर्वेण जगता भवितव्यं कारणस्य
सद्भावात् , न ह्येतदस्ति—‘सति कारणे कार्यं न भवतीति । दृश्यते च भावानां
बाल्यादीनामङ्कुरादीनां च क्रमसम्भवः । तस्मात् स्वकारणपरम्परानिर्वृत्त
इति नेश्वरादि कारणमिति गम्यते । ईश्वराद्येककारणं जगदिति हि प्रतिजाना-
नस्य स्वकारणक्रमोत्पादितत्वादिलक्षणेन धर्मविशेषेण तस्य सापक्षालत्वं पक्ष-
स्योपलक्ष्यते ।
स तर्हि छन्दवशादिति । स क्रमभेद इच्छावशादीश्वरस्य स्यात् । कथम् ?
इत्याह—अयमिदानीं भावः उत्पद्यतां यावदयं पश्चादुत्पद्यतामिति । एवं
क्रमसम्भवश्च भावानामीदृशश्च कारणमिति ईश्वरकारणिकाभिप्रायः । छन्दभेदा-
दिति । विस्तरः—ईश्वरच्छन्दभेदादेककारणत्वाभ्युपगमात्, प्राक्पक्षविरोधात्
धर्मस्वरूपविपर्ययः पक्षस्योल्लङ्घ्यते ।
स चापीति विस्तरः । स चापि छन्दभेदो युगपत् स्यात् तद्धेतोश्छन्दभेदहेतो-
रीश्वरस्याभिन्नत्वादेकत्वादित्यर्थः । ततश्चैव स पूर्वोक्तो दोषो युगपत् स्यादिति ।

? No, the third glyph has a loop and then goes down: ग? य? Wait, look at the characters: स पwith subर? Wait, look at: स म ् प ा द ् य? No, the glyphs are: स प(orभorम?) ् र यorण? Wait, look at it: सप्रय! Wait, look at the letters: स- standard Devanagarisa भorप्र? There is a vertical stem and left loop: looks like प्रorभाorग? Wait, it's सthenप्र(orम?) then य(with right bar cut off? It'sसप्रयorसम्प्र?). Wait, look at the very end: सप्रयis clearly visible:स पwith vat-rekha् र, then य! Yes, सप्रय! It cuts off right after य. It looks like सप्रय-orसप्रय. Wait, why सप्रय`? "सप्रयासं सृष्ट्वा"? "सप्रयासेन"?

३५४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सुगीतश्चायं तमारभ्य श्लोको भवति—
“यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् ।
मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते ॥ ( ) इति ।
एवं खल्वपि जगतः कारणं परिगृह्यतोऽन्येषामर्थानां प्रत्यक्षः पुरुषकारो
निह्नुतः स्यात् । सहापि च कारणैः कारणमीश्वरं कल्पयतां केवलो भक्तिवादः
स्यात्; कारणेभ्योऽन्यस्य व्यापारादर्शनात् । किञ्च—सहकारिषु चान्येषु कारणे-
ष्वीश्वरो नेश्वरः स्यात् ।
अथादिसर्ग ईश्वरहेतुकः ? तस्याप्यन्यकारणानपेक्षत्वाद्दीश्वरवदनादित्वप्रसङ्गः ।
एवं प्रधानेऽपि यथायोगं वाच्यम् ।
यदि प्रीयेत नमोऽस्तु तस्मै इत्युत्त्रासवचनमेतत् । सुगीतश्चेति विस्तरः । सूक्तश्चायं
तमारभ्य तमीश्वरमधिकृत्य श्लोकः शतरुद्रीये व्यासेन ।
“यन्निर्दहति” इत्यादि । यस्मान्निर्दहति तस्माद् रुद्र इत्येवं सर्वत्र । अन्येषा-
मिति । बीजादीनाम् । अङ्कुरादिषु प्रत्यक्षः पुरुषकारो निह्नुतः स्यात्, कारणेभ्योऽन्यस्य
व्यापारादर्शनादिति । चक्षूरूपालोकमनस्कारादिभ्यश्च चक्षुर्विज्ञानाद्युत्पत्तौ,
बीजक्षेत्रोदकादिभ्यश्चाङ्कुराद्युत्पत्तावन्यस्य व्यापारानुपलब्धेः । यथा हि चक्षु
रादीनां चक्षुर्विज्ञानाद्युत्पत्तौ बीजादीनां चाङ्कुराद्युत्पत्तौ व्यापारो दृश्यते—
तद्भावे भावात्, तदभावे चाभावात्; न तथा चक्षुरादिभावे चेश्वरस्याभावे
चक्षुर्विज्ञानाङ्कुराद्यभावो दृष्टः । पुनश्च तद्भावे भावः; यतस्तस्यापि तदुत्पत्तौ
व्यापारो गम्येत, इत्यतस्तद्व्यापारादर्शनात् सह कारणैरीश्वरं कारणं कल्पयतां
केवलो भक्तिवादः स्यात् । किञ्च सहकारिषु चेति विस्तरः । यानि सहकारीण्यन्यानि
तस्येश्वरस्य किं तेष्वीश्वरो नेश्वरः स्यात् । तानि हि कार्योत्पत्तौ स्वसामर्थ्येन
व्याप्रियन्ते । अन्येषु तु सहकारिष्वीश्वरः स्यादित्यन्यग्रहणम् ।
आदिसर्ग ईश्वरहेतुकः । तथा हि प्रत्यक्षपुरुषकारनिह्नवो न स्यात्,
कारणेभ्योऽन्यस्य व्यापारादर्शने चादोषो जगतश्चेश्वरः कारणमिति । तस्या-
प्यन्यकारणानपेक्षत्वात् । तस्याप्यादिसर्गस्यान्यकारणानपेक्षत्वात् । ईश्वरः
एकः कारणं नान्यदिति । ईश्वरवदनादित्वप्रसङ्गः । अनिष्टं चैतत्, तस्मान्ने-
श्वरः कारणम् ।
एवं प्रधानेऽपि यथायोगं योज्यमिति । प्रधानमचेतनम् । तस्मात्तत्र छन्दवि-
कल्पनां हित्वा शेषप्रतिषेधविधानं योज्यम् । यद्येकमेव कारणं प्रधानं स्यात्,
युगपत् सर्वेण जगता भवितव्यं स्यात् । दृश्यते च भावानां क्रमसम्भवः ।

निर्देशः ] 355/370 द्वितीयं कोशस्थानम् ३५५
तस्मान्न लोकस्यैकं कारणमस्ति । स्वान्येवैषां कर्माणि तस्यां जातौ
जनयन्ति । अकृतबुद्धयस्तु वराकाः स्वं स्वं विपाकफलं चानुभवन्त ईश्वरमपरं
मिथ्या परिकल्पयन्ति ।
अथ कथं भूतानि भूतानां हेतुप्रत्ययः ?
द्विधा भूतानि तद्धेतुः
भूतहेतुरित्यर्थः । सभागसहभूहेतुभ्यां
भौतिकस्य तु पञ्चधा ।
भौतिकस्य तु भूतानि पञ्चप्रकारो हेतुः । कथम् ?
“जननान्निश्रयात् स्थानादुपस्तम्भोपबृंहणात्” ।
सोऽयं कारणहेतुरेव पुनः पञ्चधा भिन्नः; १. जननहेतुः; तेभ्य उत्पत्तेः ।
२. निश्रयहेतुः; जातस्य भूतानुविधायित्वात्, पुरुषकारफलाद्, आचार्यादिनि-
श्रयवत् । ३. प्रतिष्ठाहेतुः; आधारभावात्, चित्रकृत्यवत् । ४. उपस्तम्भहेतुः;
अनुच्छेदहेतुत्वात् । ५. वृद्धिहेतुतुः; उपबृंहणहेतुत्वात् ।
कारणान्तरभेदापेक्षणे वा न प्रधानमेव कारणं स्यात् । तेषामपि क्रमोत्पत्तौ
कारणान्तरभेदापेक्षणादनवस्थाप्रसङ्गः स्यादिति विस्तरः । एवं खल्वपि जगतः
कारणं परिगृह्णता अन्येषामर्थानां प्रत्यक्षः पुरुषकारो निह्नुतः स्यात् । सहापि
च कारणैः कारणं प्रधानं कल्पयतां केवलॊ भक्तिवादः स्यात्; कारणेभ्योऽन्यस्य
व्यापारादर्शनात् । सहकारिषु चान्येषु कारणेषु तत् प्रधानमप्रधानं स्यात् ।
अथादिसर्गः प्रधानहेतुकः ? तस्यापि महदाद्युत्पादस्वभावस्यादिसर्गस्याद्य-
लक्षणत्वात् प्रधानवचनादित्वप्रसङ्गः । नित्यं हि प्रधानम्, प्रधानञ्च महतः
कारणमिति पूर्वं प्रधानं पश्चान्महानिति न सिध्यति । प्रसवधर्मि च प्रधानमिति
तेन नित्यं प्रवर्तितव्यम्; कारणान्तरनिरपेक्षत्वात् । न हि प्रकाशः प्रकाश्यमर्थं
प्रकाश्य पुनर्न प्रकाशयतीति । स्वभावो हि कृतार्थमां नोपेक्षते । अकृतबुद्धयः ।
परमार्थशास्त्रैरसंस्कृतबुद्धयः इत्यर्थः ॥ ६४ ॥
“द्विधा भूतानि तद्धेतुः” इति । पूर्वोत्पन्नानि भूतानि पश्चादुत्पन्नानां
स्वासन्तानिकानां सभागहेतुरविनिर्भागवर्त्तीनि सहभूहेतुः । भूतानुविधायित्वा-
दिति । भौतिकं भूतान्यनुविधत्ते; तद्विकारे विकारात् । आचार्यादिनिश्रयवदिति ।
[य]था भिक्षुराचार्यमाश्रयते, आदिशब्देन उपाध्यायञ्च निश्रयते, तद्वद्भूतानि

३५६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
एवमेषां जन्मविकाराधारस्थितिवृद्धिहेतुत्वमाख्यातं भवति ।
त्रिधा भौतिकमन्योन्यं
हेतुःसहभूसभागविपाकहेतुभिः कारणहेतुरविशेषवर्तित्वात् न सर्वदा
गण्यते ।
तत्र सहभूहेतुरन्योन्यं चित्तानुपरिवर्त्ति कायवाक्कर्म, नान्यदुपादायरूपम् !
सभागहेतुः सर्वं पूर्वोत्पन्नं सभागस्य । विपाकहेतुर्यस्य वाकर्मणश्चक्षुरादयो
विपाकः ।
भूतानामेकधैव तत् ॥ ६५ ॥
भूतानां तु तद्भौतिकं रूपं विपाकहेतुरेव, यस्य कायवाक्कर्मणो भूतानि
विपाकाः; पृथक्कलापत्वात १ ॥ ६५ ॥
अभेदेन चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्यय उक्ताः । नियमस्तु नोक्तः—कस्य
चित्तस्यानन्तरं कस्योत्पत्तिरिति, स इदानीं वक्तव्यः ।
भौतिकं निश्रयते । एवमेषामिति विस्तरः । जन्महेतुत्वमेषां भूतानाम् आख्यातं तु;
भौतिकस्य तेभ्य उत्पत्तेः । विकारहेतुत्वं तदनुविधायित्वात् । आधारहेतुत्व-
माधारभावात् । स्थितिहेतुत्वमनुच्छेदहेतुत्वात् । वृद्धिहेतुत्वमुपबृंहणहेतु-
त्वादिति । अविशेषवर्तित्वादिति । अविघ्नभावावस्थानेनान्येषामपि हेतुत्वा-
दित्यर्थः ।
अन्योन्यं चित्तानुपरिवर्तिकायवाक्.. : चित्तानुपरिवर्त्ति ध्याना-
नास्रवसंवरसंगृहीतं त्रिविधं प्राणा... त्तिादानकायमिथ्याचारविरति-
भेदेन । वाक्कर्मापि चित्तानुपरिवर्ति ध्यानानास्रवसंवरसंगृहीतमेव चतुर्विधम्
मृषावादपैशुन्यपारुष्यसम्भिन्नप्रलापविरतिभेदेन । तदेवं सप्तविधं कायवाक्-
कर्मान्योन्यं सहभूहेतुः, प्राणातिपातविरतिरुपादायरूपमितरेषां षण्णां सहभूहेतुः ।
तान्यपि षट् तस्य सहभूहेतुरिति सर्वं योज्यम् । नान्यदिति । चक्षुरादिकं सर्व-
मुपादायरूपं प्रातिमोक्षसंवरदिसंगृहीतमपि यावन्नान्योऽन्यं सहभूहेतुः पृथक्-
कलापत्वात । सभागस्येति । कुशलं कुशलस्य स्वासन्तानिकस्य, क्लिष्टं क्लिष्ट
स्येत्यादि । यस्य कायवाक्कर्मण इति । विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभावस्य समाहितस्य
वा यथायोगम् । एकधैव तदिति । विपाकहेतुरेवैक इत्यवधारणम्; कारण-
हेतोस्तथैवागण्यमानत्वात् । पृथक्कलापत्वादिति । सहभूहेत्वाद्ययोगात् ॥ ६५ ॥
१. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३५७
तत्र तावत् समासेन द्वादश चित्तानि। किमर्थम् ? इत्याह—
कुशलाकुशलं कामे निवृतानिवृतं मनः।
कामधातौ चत्वारि—कुशलम्, अकुशलम्, निवृताव्याकृतम्, अनिवृता-
व्याकृतं च।
रूपारूप्येष्वकुशलादन्यत्र
रूपधातावकुशलं नास्ति, त्रीणि सन्ति। एवमारूप्यधातौ। इत्येतानि
सास्रवाणि दश चित्तानि भवन्ति।
अनास्रवं द्विधा॥ ६६॥
शैक्षमशैक्षं च। एवमेतानि द्वादश चित्तानि भवन्ति॥ ६६॥
तत्र—
कामे नव शुभाच्चित्ताच्चित्तानि
अनन्तरमिति पश्चाद् वक्ष्यते१। कामधातौ यत् कुशलं चित्तं तस्मादनन्तरं
नव चित्तान्युत्पद्यन्ते। स्वभूमिकानि चत्वारि। रूपावचरे द्वे। समापत्तिकाले
कुशलं प्रतिसन्धिकाले निवृतम्। आरूप्यावचरं निवृतमेव प्रतिसन्धिकाले।
रूपधातावकुशलं नास्तीति। "स विविक्तं कामैर्विविक्तं पापकैरकुशलैर्धर्मैः
सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति" इति वच-
नात्। तत्र रूपधातावकुशलं नास्ति। अकुशलविवेकाद्धि यज्जातं शुभं तद्विवेक-
जमित्युच्यते। यथा च हेतुः, तथा फलमिति। तत्रोपपत्तावपि नास्त्यकुशलमिति
गम्यते। रूपारूप्यधातौ सर्व एव क्लेशोपक्लेशा अविपाकत्वान्निवृता एव,
नाकुशलाः॥ ६६॥
अनन्तरमिति पश्चाद् वक्ष्यत इति। कारिकान्ते। तदिह सम्बन्धनीयम्।
समापत्तिकाले कुशलमिति। कामावचरप्रायोगिककुशलचित्तानन्तरं प्रथमध्यान-
भूमिकं सामन्तकीयं मौलीयं वा चित्तमुत्पद्यते। प्रतिसन्धिकाले निवृतमिति।
कामावचरोपपत्तिप्रतिलम्भिकमरणचित्तानन्तरं रूपावचरं निवृताव्याकृतं
चित्तमुत्पद्यते प्रतिसन्धिकाले; "उपपत्तिभवः क्लिष्टः सर्वक्लेशैः स्वभूमिकैः"
(अभि० को० ३।३८) इति वचनात्। उपपत्तिरत्रान्तराभवोपपत्तिरभिप्रेता।
१. वक्ष्यति—का०।

३५८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अतिविप्रकृष्टत्वात् न कुशलम् । आरूप्या हि कामधातोश्चतसृभिर्दूरताभिर्दूरे ।
आश्रयाकारालम्बनप्रतिपक्षदूरताभिः । शैक्षमशैक्षं चेति ।
अष्टाभ्य एव तत् ।
तत्र पुनः कामावचरं कुशलं चित्तमष्टाभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते ।
स्वभूमिकेभ्यश्चतुर्भ्यः । रूपावचराभ्यां द्वाभ्याम् । कुशलाच्च व्युत्थानकाले ।
निवृताच्च क्लिष्टसमापत्त्युत्पीडितस्याधरकुशलभूमिसंश्रयणात् । शैक्षाशैक्षाभ्यां च
व्युत्थानकाले ।
दशभ्योऽकुशलं
शैक्षाशैक्षे हित्वा कामधातौ हि प्रतिसन्धिमुखतः सर्वेभ्यो रूपारूप्यचित्तेभ्यः
समनन्तरमकुशलं चित्तमुत्पद्यते ।
एवमन्तराभवप्रतिसन्धिरपि क्लिष्टो वेदितव्यः । चतसृभिर्दूरताभिर्दूर इति ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३५९
तस्माच्चत्वारि
अकुशलाच्चित्तात् समनन्तरं चित्तान्युत्पद्यन्ते स्वभूमिकान्येव ।
यथा—अकुशलमुक्तं कामधातौ,
निवृत्तं तथा ॥ ६७ ॥
दशभ्य एव समनन्तरम् । तस्माच्च पुनश्चत्वार्येव ।
पञ्चभ्योऽनिवृतं
काम इति वर्त्तते । अनिवृत्ताव्याकृतं चित्तं पञ्चभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते ।
स्वभूमिकेभ्यश्चतुर्भ्यो रूपावचराच्च कुशलान्निर्माणचित्तम् ॥ ६७ ॥
तस्मात् सप्त चित्तान्यनन्तरम् ।
अनिवृत्ताव्याकृतात् कामावचरात् स्वभूमिकानि चत्वारि । रूपावचरे द्वे ।
कुशलं निर्माणचित्तादनन्तरम् । क्लिष्टं प्रतिसन्धिकाले । आरूप्याचरं च क्लिष्टं
प्रतिसन्धिकाल एव ।
रूपे दशैकं च शुभात्
रूपे धातौ यत् कुशलं चित्तं तस्मादनन्तरमेकादश चित्तान्युत्पद्यन्ते,
आरूप्यावचरमनिवृत्ताव्याकृतं वर्जयित्वा ।
नवभ्यस्तदनन्तरम् ॥ ६८ ॥
'रूपावचरं तु कुशलं चित्तं नवभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते, कामावचरं च'
“तस्माच्चत्वारि” इति । तस्मादकुशलाच्चत्वारि स्वभूमिकान्येव, अकुशलस्यो-
र्ध्वभूमिकुलप्रयोगतदारम्भावादप्रहाणाच्चोर्ध्वभूम्युपपत्तित्त्रित्तानुत्पादात् ॥६७॥
कुशलं निर्माणचित्तादनन्तरमिति । निर्माणाद् व्युत्थानकाले ।
तस्मादनन्तरमेकादशेति । प्रतिसन्धिसमापत्तितद्व्युत्थाननिर्माणप्रवेशकाले-
ष्वेकादशचित्तोत्पत्तिसम्भवः । कथम् ? स्वभूमिकानि त्रीणि कामावचराणि च,
व्युत्थानकाले कुशलम्, प्रतिसन्धिकाले क्लिष्टद्वयम्, अनिवृत्ताव्याकृतं च
निर्माणचित्तम्, आरूप्यावचरं च निवृत्ताव्याकृतं प्रतिसन्धिकाले, कुशलं च
समापत्तिकाले । शैक्षमशैक्षं चेति । न त्वारूप्यावचरमनिवृत्ताव्याकृतम् । अवश्या-
क्लिष्टत्वात्, समापत्त्याद्ययोगाच्च । न हि तत् प्रयोगलभ्यं यथा रूपावचरं
कामावचरं च निर्माणचित्तम् ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।