अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः २ ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४७
कथं तर्हि भगवान् जानाति 'अमुष्यानागतस्यानन्तरमिदमनागतं भावि'
इति ? अतीतसाम्प्रतानुमानात् । अतीतं किलाध्वानं पश्यति भगवान् --
'एवञ्जातीयकात् कर्मणः एवञ्जातीयको विपाकः उत्पन्नः, धर्माद्वा धर्मः' । 'इदं
चापि सम्प्रत्येवञ्जातीयकं कर्म, तस्मादतोऽप्येवञ्जातीयको विपाक उत्पत्स्यते
धर्माद्वा धर्मः' इति जानाति ।
न चान्यत् ज्ञानमानुमानिकं भवति; यस्मादतीतसाम्प्रतानुमानेन भगवान्
विकीर्णान्यनागतानि द्रव्याणि प्रत्यक्षमीक्षित्वा जानाति—'अनेन पुद्गलेनैवंविधं
कर्म कुर्वतेदमनागतं फलं परिगृहीतम्' इति !
एवं तर्हि भगवान् पूर्वान्तमदृष्ट्वा अपरान्तं न जानीयात् !
अन्ये पुनराहुः—फलचिह्नभूतः सत्त्वानां सन्ततौ चित्तविप्रयुक्तः संस्कार-
विशेषोऽस्ति, यं व्यवलोक्य भगवाननागतं जानात्यसम्मुखीकृत्यापि ध्यानमभिज्ञां
चेति ।
नैमित्तिको हि नाम भगवान् स्यादेवं सति, न पुनः साक्षात्कारी । तस्मात्
सर्वमिच्छामात्रेण भगवान् जानातीति सिद्धान्तः । "अचिन्त्यो हि बुद्धानां
बुद्धिविषयः" इत्युक्तं भगवता ।
अथ असत्यनागतस्य कर्मनियमावस्थाने कस्माद्धर्मानन्तरं दुःखे धर्मज्ञान-
मानादतीत इति शक्यते वक्तुम्; पूर्वोत्तरकालयोगात् । न त्वनागतस्य पूर्व-
पश्चिमतास्ति । अत एव च वर्त्तमानो वर्त्तमानस्य न समनन्तरप्रत्यय इष्यते;
पूर्वपश्चिमताया अभावात्, तुल्यकालत्वात् ।
अतीतसाम्प्रतानुमानादिति । अतीतेन च साम्प्रतेन चानुमानात् । अतीते-
नानुमानमिति दर्शयन्नाह—अतीतं किलाध्वानं पश्यतीति विस्तरः ।
साम्प्रतेनानुमानमिति दर्शयन्नाह—इदं चापि सम्प्रत्येवञ्जातीयकमिति
विस्तरः । अपरान्तं न जानीयादिति । सर्ववित्त्वमस्य हीयेतेत्यभिप्रायः ।
फलचिह्नभूतः, फललिङ्गभूतः । न साक्षात्कारी, न साक्षाद्दर्शी ।
अनागतो नेष्यते समनन्तरप्रत्ययो व्याकुलत्वात् पूर्वपश्चिमताया अभावात्
इत्युक्तेऽयमाह— कस्माद्धर्मानन्तरमिति विस्तरः ।