अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [इन्द्रिय-
क्षान्तिरेवोत्पद्यते, नान्यो धर्मः, एवं यावद् वज्रोपमानन्तरं क्षयज्ञानमेवोत्पद्यते,
नान्यो धर्म इति ?
यस्य यत्प्रतिबद्ध उत्पादः स तस्यानन्तरमुत्पद्यते, तद्यथा-- बीजादीनाम-
ङ्कुरादयो विनापि समनन्तरप्रत्ययेनेति ।
कस्मादर्हत्त्वधर्माश्चित्तचैत्ता न समनन्तरप्रत्ययः ? अन्यचित्तासम्बन्धात् १ ।
ननु चैवं समनन्तरनिरुद्धं चित्तं मनो भवतीत्यनन्तरविज्ञानाभावात् मनोऽपि
चरमं चित्तं न प्राप्नोति ?
आश्रयभावप्रभावितं मनो न कारित्रप्रभावितमित्यस्त्येवाश्रयभावः । कारणा-
न्तरवैकल्यात् तु विज्ञानान्तरं नोत्पद्यत इति । कारित्रप्रभावितन्तु समनन्तरप्रत्ययः,
तेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतः स सर्वैरपि धर्मैः सर्वप्राणिभिर्वा न शक्यः २
तस्य वैभाषिकः परिहारमाह—यस्य यत्प्रतिबद्ध उत्पाद इति विस्तरः । यस्य
धर्मस्य दुःखे धर्मज्ञानक्षान्त्यादेर्यस्मिन् धर्मे लौकिकाग्रधर्मादौ प्रतिबद्ध उत्पादः,
स तस्यानन्तरमुत्पद्यते । तद्यथा बीजादीनामङ्कुरादयः । अङ्कुरस्य हि बीजे
प्रतिबद्ध उत्पादः, तस्मात् तदनन्तरमुत्पद्यते । एवं काण्डादीनामङ्कुरादिषु ।
विनापि समनन्तरप्रत्ययेन । असत्यपि समनन्तरप्रत्यये । अपिशब्दात् सति सम-
नन्तरप्रत्यये सुतरामुत्पद्यत इत्यभिप्रायः । तस्मान्नास्ति च क्रमनियमावस्थानम् ।
तद्वत् समनन्तरोत्पत्तिनियमश्च भवतीति वाक्यार्थः ।
“कस्मादर्हत्त्वधर्माः” इति । “अचरमाः” इति वचनादयं प्रश्न आगतः ।
अन्यचित्तासम्बन्धादिति । यस्मात् तदनन्तरमन्यचित्तं न सम्बध्नन्ति ।
आश्रयभावप्रभावितं मन इति । यथा चक्षुरुत्पन्नं चक्षुर्विज्ञानाश्रयभावेना-
वस्थितम्, यदि कारणान्तरवैकल्याच्चक्षुर्विज्ञानं नोत्पद्यते न तत्र चक्षुरपराध्यते ।
एवमर्हतोऽपि चरमं चित्तमाश्रयभावेनावस्थितम् । कारणान्तरवैकल्यात्तु विज्ञाना-
न्तरं नोत्पद्यत इति न तदपराध्यते । तद्धि न कारित्रप्रभावितम् । न जननपुरुष-
कारप्रभावितमित्यर्थः । यदि हि तज्जनप्रभावितं स्यात्, जायमान एव सति
कार्ये तन्मनः स्यात् । न चैवम्, अतोऽसत्यपि जन्ये तन्मनो भवत्येव । कारित्र-
प्रभावितस्तु समनन्तरप्रत्ययः । सत्येव जन्ये समनन्तरप्रत्ययो भवति, नासति ।
तेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतः । तेन समनन्तरप्रत्ययेन यो धर्मः फलं प्रतिगृहीतो
जायतामेतदिति, स सर्वैरपि धर्मैर्बुद्धिमद्भिः सर्वप्राणिभिर्वा सञ्चिन्त्यकारिभिर्न
१. ०संबन्धनात्—का० । २. शक्यं—का० ।