अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३५६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
एवमेषां जन्मविकाराधारस्थितिवृद्धिहेतुत्वमाख्यातं भवति ।
त्रिधा भौतिकमन्योन्यं
हेतुःसहभूसभागविपाकहेतुभिः कारणहेतुरविशेषवर्तित्वात् न सर्वदा
गण्यते ।
तत्र सहभूहेतुरन्योन्यं चित्तानुपरिवर्त्ति कायवाक्कर्म, नान्यदुपादायरूपम् !
सभागहेतुः सर्वं पूर्वोत्पन्नं सभागस्य । विपाकहेतुर्यस्य वाकर्मणश्चक्षुरादयो
विपाकः ।
भूतानामेकधैव तत् ॥ ६५ ॥
भूतानां तु तद्भौतिकं रूपं विपाकहेतुरेव, यस्य कायवाक्कर्मणो भूतानि
विपाकाः; पृथक्कलापत्वात १ ॥ ६५ ॥
अभेदेन चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्यय उक्ताः । नियमस्तु नोक्तः—कस्य
चित्तस्यानन्तरं कस्योत्पत्तिरिति, स इदानीं वक्तव्यः ।
भौतिकं निश्रयते । एवमेषामिति विस्तरः । जन्महेतुत्वमेषां भूतानाम् आख्यातं तु;
भौतिकस्य तेभ्य उत्पत्तेः । विकारहेतुत्वं तदनुविधायित्वात् । आधारहेतुत्व-
माधारभावात् । स्थितिहेतुत्वमनुच्छेदहेतुत्वात् । वृद्धिहेतुत्वमुपबृंहणहेतु-
त्वादिति । अविशेषवर्तित्वादिति । अविघ्नभावावस्थानेनान्येषामपि हेतुत्वा-
दित्यर्थः ।
अन्योन्यं चित्तानुपरिवर्तिकायवाक्.. : चित्तानुपरिवर्त्ति ध्याना-
नास्रवसंवरसंगृहीतं त्रिविधं प्राणा... त्तिादानकायमिथ्याचारविरति-
भेदेन । वाक्कर्मापि चित्तानुपरिवर्ति ध्यानानास्रवसंवरसंगृहीतमेव चतुर्विधम्
मृषावादपैशुन्यपारुष्यसम्भिन्नप्रलापविरतिभेदेन । तदेवं सप्तविधं कायवाक्-
कर्मान्योन्यं सहभूहेतुः, प्राणातिपातविरतिरुपादायरूपमितरेषां षण्णां सहभूहेतुः ।
तान्यपि षट् तस्य सहभूहेतुरिति सर्वं योज्यम् । नान्यदिति । चक्षुरादिकं सर्व-
मुपादायरूपं प्रातिमोक्षसंवरदिसंगृहीतमपि यावन्नान्योऽन्यं सहभूहेतुः पृथक्-
कलापत्वात । सभागस्येति । कुशलं कुशलस्य स्वासन्तानिकस्य, क्लिष्टं क्लिष्ट
स्येत्यादि । यस्य कायवाक्कर्मण इति । विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभावस्य समाहितस्य
वा यथायोगम् । एकधैव तदिति । विपाकहेतुरेवैक इत्यवधारणम्; कारण-
हेतोस्तथैवागण्यमानत्वात् । पृथक्कलापत्वादिति । सहभूहेत्वाद्ययोगात् ॥ ६५ ॥
१. का० पुस्तके नास्ति ।