अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४१
प्रथमानास्रवास्तौ च विपाकसर्वत्रगहेतू सभागहेतुं च हित्वा शेषेभ्यः
त्रिभ्यो जायन्ते ॥ ६० ॥
कतमे इमे धर्माश्चतुर्विधा निर्दिष्टाः ? इत्याह --
चित्तचैत्ताः
अथ ये चित्तविप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्माः, ते कथम् ? इत्याह—
तथान्येऽपि सम्प्रयुक्तकवर्जिताः ।
सम्प्रयुक्तकहेतुनैकेन वर्जिताः अन्येऽपि क्लिष्टादयो धर्मास्तथैवोत्पद्यन्ते,
यथा चित्तचैत्ताः । तत्र क्लिष्टाश्चतुर्भ्यो विपाकजाश्च । शेषास्त्रिभ्यः । प्रथमानास्रवा
द्वाभ्याम् । एकहेतुसम्भूतो नास्ति धर्मः ॥
समासो हेतुविस्तरः ॥
प्रत्ययाः कतमे ?
चत्वारः प्रत्यया उक्ताः
पूर्ववद् व्याख्यानम् । प्रथमानास्रवास्तौ विपाकसर्वत्रगहेतू पूर्वोक्तौ । च-शब्देना-
नुकृष्टौ सभागहेतुं च हित्वा शेषेभ्यः कारणसहभूसम्प्रयुक्तकहेतुभ्यो यथासम्भवं
जायन्ते । अनास्रवाणामविपाकस्वभावत्वान्न विपाकहेतुरस्ति । अक्लिष्टत्वान्न
सर्वत्रगहेतुः । मार्गस्य पूर्वमनुत्पादितत्त्वान्न सभागहेतुरस्ति । न हि सास्रवा
अग्रधर्मा अनास्रवस्य कलापस्य सभागहेतुर्युज्यते । तस्मान्न तेभ्यो जायन्ते ॥६०॥
“चित्तचैत्ताः” इति । सम्प्रयुक्तकहेतुसम्भवार्थं चित्तचैत्तग्रहणम् । प्राप्ति-
जात्यादयश्च चित्तविप्रयुक्ताः । अनास्रवसंवरश्च रूपिस्वभावोऽनास्रवेषु
वेदितव्यः । ते चित्तविप्रयुक्ता रूपिणश्च चित्तचैत्तेभ्योऽन्ये क्लिष्टादयः क्लिष्ट-
विपाकजशेषप्रथमानास्रवसंगृहीतास्तथैवोत्पद्यन्ते यथा चित्तचैत्ताः । केवलं तु
सम्प्रयुक्तकहेतुनैकेन वर्जिताः । तेषामसम्प्रयुक्तकस्वभावत्वान्न सम्प्रयुक्तकहेतो-
र्जायन्ते । कथमिति ? क्लिष्टाश्चित्तविप्रयुक्तकरूपिणो विपाकसम्प्रयुक्तकहेतू हित्वा
शेषेभ्यश्चतुर्भ्यो हेतुभ्यो जायन्ते । विपाकजा अपि सम्प्रयुक्तकसर्वत्रगहेतू हित्वा
शेषेभ्यश्चतुर्भ्य एव । शेषा विपाकसर्वत्रगसम्प्रयुक्तकहेतून् हित्वा शेषेभ्यास्त्रिभ्यः ।
प्रथमानास्रवा विपाकसर्वत्रगहेतू सभागहेतुं च सम्प्रयुक्तकहेतुं च हित्वा शेषाभ्यां
हेतुभ्यां जायन्त इति । एकहेतुसम्भूतो नास्तीति । कारणसहभूहेत्वोरवश्यम-
विनाभावात् ।
“जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्विना” ( अभि० को० २.४७ )