अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३४३
अल्पबहुतरोत्पत्तेरिति भदन्तः। कदाचिद्धि महतो रूपाल्पमुत्पद्यते,
तद्यथा—पलालराशेर्भस्म। कदाचिदल्पाद् बह्ळुत्पद्यते, तद्यथा—वटनिकायाः
क्रमेण, यावदनेकशाखावरोहो न्यग्रोध इति।
ननु चास्ति चैत्तानामप्यल्पबहुतरोत्पत्तिः, कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तेषु
सवितर्कसविचारादौ च समाधित्रये ?
अस्ति जात्यन्तरं प्रति, न स्वजातिम्। न कदाचिद् बहुतरा वेदनोत्पद्यते,
संज्ञादयो वा।
किं पुनः स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययो भवति ? नैतदस्ति; सकल एव
कलापः सकलस्य कलापान्तरस्य समनन्तरप्रत्ययः, न त्वल्पकाद् वेदनादिद्रव्यात्
प्रभूतं वेदनादि द्रव्यमुत्पद्यत इत्येतावदेवात्रोक्तम्।
अल्पबहुतरोत्पत्तेरिति। किम् ? रूपं न समनन्तरप्रत्यय इति प्रकृतम्।
भदन्तः स्थविरः सौत्रान्तिकः। कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तेष्विति।
सवितर्कविचारित्वात् कुशले कामचेतसि।
द्वाविंशतिश्चैतसिकाः कौकृत्यमधिकं क्वचित्॥
आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः।
क्लेशैश्चतुर्भिः क्रोधाद्यैः कौकृत्येनेकविंशतिः॥
निवृत्तेऽष्टादशान्यत्र द्वादशाव्याकृते मताः।”
(अभि० को० २. २९–३१)
वाल्पे चैत्ता उत्पद्यन्ते, कदाचिदल्पाद् बहवो विपर्ययात्। सवितर्कसविचारादौ च
समाधित्रये। अस्ति सवितर्कः सविचारः समाधिः, अस्त्यवितर्को विचारमात्रः,
अस्त्यवितर्कोऽविचार इति—एतस्मिन् समाधित्रये चैत्तानामल्पबहुतरोत्पत्तिः।
अतश्च चित्तचैत्ता अपि न समनन्तरप्रत्ययाः स्युरिति।
अस्ति जात्यन्तरं प्रति न स्वजातिमिति। अस्त्यल्पबहुतरोत्पत्तिर्जात्यन्तरं
प्रति न स्वजातिम्। वितर्कविचारादीनां हि क्वचिच्चित्ते जात्यन्तरभूतानां सतां
वृत्तिरवृत्तिश्च भवति। न कदाचित् बहुतरा वेदनेति। न हि कदाचिदेकस्मिंश्चित्ते
एका, क्वचिदपरस्मिन् द्वे तिस्रो वेति। रूपस्य तु स्वजातिं प्रत्यल्पबहुतरोत्पत्तिः;
किं पुनः स्वजातेरेवेति। किं वेदना वेदनाया एव समनन्तरप्रत्ययः।
अनेकवेदनोत्पत्तावसार्मथ्यात्। एवं संज्ञादयः। न परजातेः, न वेदना संज्ञा-
दीनाम्, यतश्चैत्तानामल्पबहुतरोत्पत्तिर्न परिगृहीता भवेत्।