अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

· ३४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
कोक्ताः ? सूत्रे । “चतस्रः प्रत्ययताः । हेतुप्रत्ययता, समनन्तरप्रत्ययता,
आलम्बनप्रत्ययता, अधिपतिप्रत्ययता च” ( ) इति । प्रत्ययजातिः
प्रत्ययता । तत्र—
हेत्वाख्याः पञ्च हेतवः ॥ ६१ ॥
कारणहेतुवर्ज्याः पञ्च हेतवो हेतुप्रत्ययः ।
चित्तचैत्ता अचरमा उत्पन्नाः समनन्तरः ।
अर्हतः पश्चिममनपस्योत्पन्नाश्चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्ययः ।
समश्चायमनन्तरश्च प्रत्यय इति समनन्तरप्रत्ययः ।
अत एव रूपं न समनन्तरप्रत्ययः; विषमोत्पत्तेः । तथा हि—कामावचरस्य
रूपस्यानन्तरं कदाचित् कामावचरं रूपावचरं चाविज्ञप्तिरूपमुत्पद्यते, कदाचित्
कामावचरं चानास्रवं चेति आकुलो¹ रूपसम्मुखीभावः ।
अव्याकुलस्तु समनन्तरप्रत्ययः अनिरुद्ध एव; एकस्मिन्नौपचयिकरूपसन्ताने
द्वितीयोत्पत्तेरिति भदन्तवसुमित्रः ।
इत्युक्तम् । अतो हेतुविस्तरवचनानन्तरं पृच्छति—प्रत्ययाः कतमे इति ।
प्रत्ययजातिः प्रत्ययतेति । प्रत्ययप्रकार इत्यर्थः । द्वौ तावत् ॥ ६१ ॥
“चित्तचैत्ताः” इति विस्तरः । चित्तचैत्ता एव समनन्तर इत्यवधारणम् ।
अचरमग्रहणं सोत्तराणां समनन्तरत्वात् । उत्पन्नग्रहणमनागतनिरासार्थम् ।
समश्चायमनन्तरश्च प्रत्यय इति समनन्तरप्रत्यय इति । समानार्थे सम्-शब्दः ।
कामावचरस्य रूपस्येति । अविज्ञप्तिरूपस्य कदाचित् कामावचरमविज्ञप्तिरूपं
रूपावचरं चाविज्ञप्तिरूपमुत्पद्यते सास्रवध्यानसम्मुखीभावे गृहीतसंवरस्य ।
कदाचित् कामावचरं चानास्रवं चानास्रवध्यानसम्मुखीभावे । न तु कामावचर-
चित्तानन्तरं कदाचित् कामावचरं रूपावचरं च युगपच्चित्तमुत्पद्यते । कामावचरं
चानास्रवं चेत्याकुलो रूपसम्मुखीभावः ।
द्वितीयोत्पत्तेरिति । द्वितीयौपचयिकोत्पत्तेः । यदा हि भुक्त्वा स्वपिति ध्यानं
वा समापद्यते तदाहारज औपचयिकः स्वप्नजश्च समाधिजो वा औपचयिक
उत्पद्यते ।
१. व्याकुलो—का० ।