अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२४८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ये धर्माश्चित्तसमनन्तराः समापत्तिनिरन्तरा अपि ते ? चतुष्कोटिकः । ये
तृतीयाचतुर्थ्यो ते प्रथमाद्वितीये, ये प्रथमाद्वितीये ते तृतीयाचतुर्थ्यो कर्तव्ये ।
कथमदानीं दूरान्तरविच्छिन्नं व्युत्थानचित्तं समापत्तिचित्तस्य समनन्तर-
मित्युच्यते ? चित्तान्तरव्यवहितत्वात् ॥
उक्तः समनन्तरप्रत्ययः ॥
आलम्बनं सर्वधर्माः
यथायोगं चक्षुर्विज्ञानस्य ससम्प्रयोगस्य रूपम्, श्रोत्रविज्ञानस्य शब्दः,
घ्राणविज्ञानस्य गन्धः, जिह्वाविज्ञानस्य रसः, कायविज्ञानस्य स्प्रष्टव्यम्, मनो-
विज्ञानस्य सर्वधर्माः ।
यो धर्मो यस्य धर्मस्यालम्बनं न कदाचित् स धर्मस्तद्धर्मस्य नालम्बनम् ;
अनालम्ब्यमानोऽपि तथालक्षणत्वाद् । यथा—अनिन्ध्यमानमपीन्धनमुच्यते
काष्ठादिकम्, तथालक्षणत्वादिति ।
त एते चित्तचैत्ता धर्मा आयतनद्रव्यक्षणनियमेनालम्बने यथास्वं नियताः ।
ये तृतीयचतुर्थ्याँ ते प्रथमद्वितीये इति विस्तरः । प्रथमा कोटिः—प्रथम-
समापत्तिक्षणः सचित्तिका चावस्था । ते हि चित्तसमनन्तराः समनन्तरप्रत्यय-
जनितत्वात्; न समापत्तिनिरन्तराः, प्रथमसमापत्तिक्षणस्य सर्वसमापत्तिक्षणा-
भावेन न तन्निरन्तराभावात्, सचित्तिकावस्थायाश्च समापत्त्यभावात् ।
द्वितीया—द्वितीयादीनां समापत्तिक्षणानां जात्यादयो व्युत्थानचित्तस्य च, इमे
धर्माः समापत्तिनिरन्तरा न चित्तसमनन्तराः । तृतीया—अचित्तिकायाः समा-
पत्तेर्व्युत्थानचित्तं द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणा., एते चित्तसमनन्तराः समा-
पत्तिनिरन्तराश्च । चतुर्थी--प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य सचित्तिकायां चावस्थायां
जात्यादयः, इमे धर्मा न चित्तसमनन्तरा न समापत्तिनिरन्तरा अचित्तसम-
नन्तरस्वभावत्वात्, पूर्वसमापत्तिक्षणाभावाच्च ।
ससम्प्रयोगस्य सचैतसिकस्य । तथालक्षणत्वादिति । आलम्ब्यलक्षणत्वात् ।
आयतनद्रव्यक्षणनियमेनेति । आयतनञ्च द्रव्यञ्च क्षणश्च तेषां नियमः, तेनैव ।
ते चित्तचैत्ताः स्वस्मिन् स्वस्मिन्नालम्बने नियताः । यथा तावच्चक्षुर्विज्ञानं सस-
म्प्रयोगं रूपायतने आलम्बने नियतम्, न शब्दायतनादौ । एवमायतननियमेन ।
तत्राप्यायतने द्रव्यनियमेन नीलरूपे नीलरूपकग्राहकमेव चक्षुर्विज्ञानं सस-
म्प्रयोगं नियतम्, नान्यत्र पीतादौ । एवं द्रव्यनियमेन । तत्रापि नीलरूपे