अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

प्रतिबन्धुम्, यथा नोत्पद्येत¹ ।
ये धर्माश्चित्तसमनन्तराः, चित्तनिरन्तरा अपि ते ? चतुष्कोटिकः । प्रथमा
कोटिः—अचित्तकायाः समापत्तिव्युत्थानचित्तं² द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणाः ।
द्वितीया³—प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य सचित्तकावस्थायां⁴ च⁴ जात्यादयः । तृतीया
कोटिः—प्रथमः समापत्तिक्षणः सचित्तिका अवस्था⁵ । चतुर्थी⁶—द्वितीयादीनां
समापत्तिक्षणानां व्युत्थानचित्तस्य च जात्यादयः⁷ ।
शक्यः प्रतिबन्धुं यथा नोत्पद्येत । मोत्पादीति ।
ये धर्माश्चित्तसमनन्तरा इति विस्तरः । समनन्तरप्रत्ययचित्तजनिताश्चित्त-
समनन्तराः । चित्तस्य समाश्च तेऽनन्तराश्च ते इति चित्तसमनन्तराः । अथ वा
चित्तं समनन्तरं समनन्तरप्रत्यय एषामिति चित्तसमनन्तराः । क्षणान्तरा-
व्यवहितास्तु चित्तनिरन्तराः । ते पुनश्चित्तसमनन्तराश्चित्तचैत्ता द्वे च समापत्ती
असंज्ञि-निरोधसमापत्ती । नासंज्ञिकं चित्तसमनन्त· शास्त्रे पठितम्; कर्मसामर्थ्यो-
त्पत्तेः । प्रथमा कोटिरिति विस्तरः । समापत्तिव्युत्थानचित्तं समापत्तिप्रवेशचित्त-
जनितम् । अतश्चित्तसमनन्तरं न चित्तनिरन्तरम्; समापत्तिक्षणव्यवहितत्वात् ।
द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणाः, प्रथमक्षणवर्ज्या इत्यर्थः । चित्तसमनन्तराः,
तत्प्रत्ययजनितत्वात् । न चित्तनिरन्तराः, यथायोगं प्रथमादिक्षणव्यवहितत्वात् ।
द्वितीया—प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य जात्यादयश्चित्तनिरन्तराः, क्षणान्तराव्यवहि-
तत्त्वात् , न तु चित्तसमनन्तराः, अचित्तसमनन्तरस्वभावत्वात् । चित्तचैत्ता
एव हि सह समापत्तिद्वयेन चित्तसमनन्तरा इष्टाः । सचित्तिकावस्थायाञ्च
जात्यादयः । तेषामविशेषितत्वात् सर्वेषां चित्तचैत्तादीनां जात्यादयः । आदि-
ग्रहणेन च सर्व एव विप्रयुक्ता गृह्यन्ते समापत्तिद्वयं वर्जयित्वा । ते च तथैव चित्त-
निरन्तरा न चित्तसमनन्तराः । पूर्ववद् व्याख्यानम् । सचित्तिकावस्थेति । यदा
चित्ताच्चित्तान्तरमुत्पद्यते तदा पश्चिमाश्चित्तचैत्ताः पूर्वकेण चित्तेन चित्तसम-
नन्तराश्चित्तनिरन्तराश्च भवन्ति । चतुर्थी—द्वितीयादीनां रामापत्तिक्षणानां
व्युत्थानचित्तस्य च जात्यादयः । न चित्तसमनन्तराः, अचित्तसमनन्तरस्वभाव-
त्वात् । न चित्तनिरन्तराः, प्रथमादिसमापत्तिक्षणव्यवहितत्वात् ।

१. नोत्पद्यते—का० । २. समापत्तेर्व्युत्थान—का० ।
३. ०कोटिः—का० । ४-४. सचित्तिकायाश्चावस्थायाः—का० ।
५. चावस्था—का० । ६. कोटिः—का० ।
७. का० पुस्तके नास्ति