अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] [ द्वितीयंकोशस्थानम ३८५
किमाश्रयनियमेनापि नियताः ? ओमित्याह । उत्पन्नास्त्वाश्रयसहिताः, अनु-
त्पन्ना ह्यतीता आश्रयविशिष्टाः ।
अतीता अप्याश्रयसहिता इत्यपरे ॥
उक्त आलम्बनप्रत्ययः ॥
कारणाख्योऽधिपः स्मृतः ॥ ६२ ॥
य एव कारणहेतुः स एवाधिपतिप्रत्ययः । अधिकोऽयं प्रत्यय इत्यधिपति-
प्रत्ययः ।
आलम्बनप्रत्ययोऽपि सर्वधर्माः अधिपतिप्रत्ययोऽपीति किमस्याधिक्यम् ?
न जातु सहभुवो धर्मा आलम्बनं भवन्ति; भवन्ति त्वधिपतिप्रत्यय इत्यस्यैवा-
धिक्यम् ।
अधिकस्य वा प्रत्ययः । सर्वः सर्वस्य संस्कृतम्य स्वभाववर्ज्यस्य । स्याद्धर्मो
धर्मस्य चतुर्भिरेपि प्रत्ययैर्न प्रत्ययः । स्यात् स्वभाद् स्वभावस्य परभावोऽपि !
स्यात् संस्कृतमसंस्कृतस्य असंस्कृतं चासंस्कृतस्य ।
अथैते प्रत्ययाः कारित्रं कुर्वन्तः किमवस्थे धर्मे कुर्वन्ति ? हेतुप्रत्ययस्तावत्
उक्तः । तत्र—
आलम्बने यो नीलरूपक्षणो यस्यालम्बनं स तस्यैव, नान्यस्येति एवं क्षण-
नियमेन । एवं शब्दायतनादिष्वपि श्रोत्रादिविज्ञानं सम्प्रयोगं योज्यम् ।
किमाश्रयनियमेनापीति । किं चक्षुराद्याश्रयनियमेनाप्येते चित्तचैत्ता नियताः ?
ओमित्याह । एवमित्यर्थः ।
आलम्बनप्रत्ययोऽपि सर्वधर्मा इति मनोविज्ञानमपेक्ष्या । अधिकोऽयं प्रत्यय
इत्यधिपतिप्रत्यय इति । हेतुप्रत्ययादिभ्यः । हेतुप्रत्ययो हि परं पञ्च हेतवः ।
आलम्बनप्रत्ययो हि सहभुवां न सम्भवतीति नाधिकः । अधिकस्य वा प्रत्यय इति ।
पूर्वम्—अधिकः पतिरधिपतिः, स प्रत्यय इति समासः । इदानीम्—अधिकस्य
भूयसः पतिरधिपतिः, स प्रत्यय इत्यधिपतिप्रत्यय इति समासः ।
कथम् ? इत्याह–सर्व इति विस्तरः । सर्वः संस्कृतासंस्कृतः सर्वस्य संस्कृतस्य
स्वभाववर्जःश्च सालम्बनस्यानालम्बनस्य च प्रत्ययोऽधिपतिप्रत्ययः । आलम्बन-
प्रत्ययस्तु सालम्बनस्यैव, नानालम्बनस्य । प्रथमे विग्रहे प्रत्ययस्याधिक्यं दर्शितम्
द्वितीये प्रत्ययवतः ॥ ६२ ॥