अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३५१
अथ कतमो धर्मः कतिभिः प्रत्ययैरुत्पद्यते ?
चतुर्भिश्चित्तचैत्ता हि
तत्र हेतुप्रत्ययः—एषां सर्वे पञ्च हेतवः; समनन्तरप्रत्ययः—पूर्वकाश्चित्त-
चैत्ता अन्यैरव्यवहिताः; आलम्बनप्रत्ययः—यथायोगं पञ्च विषयाः सर्वे धर्माश्च;
अधिपतिप्रत्ययः—स्वभाववर्ज्याः सर्वधर्माः ।
समापत्तिद्वयं त्रिभिः ।
निरोधासंज्ञिसमापत्त्योरालम्बनप्रत्ययो नास्ति । न हि ते आलम्बिके ।
हेतुप्रत्ययस्तु तयोर्द्विविधो हेतुः—सहभूहेतुश्च जात्यादयः, सभागहेतुश्च
पूर्वोत्पन्नाः समानभूमिकाः कुशला धर्माः । समनन्तरप्रत्ययः ससम्प्रयोगं समा-
पत्तिचित्तम् । अधिपतिप्रत्ययः पूर्ववत् ।
चित्ताभिसंस्कारजत्वादेते समापत्ती चित्तसमनन्तरे । चित्तोत्पत्तिविबन्ध-
नात् न समनन्तरप्रत्ययः ।
द्वाभ्यामन्ये तु जायन्ते
अन्ये तु विप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्मा हेत्वधिपतिप्रत्ययभ्यां जायन्ते यथा-
विहितमेव ।
आह तु—“प्रत्ययेभ्यो भावा उपजायन्ते, न पुनः सर्वस्येव जगतः ईश्वर-
पुरुषप्रधानादिकं कारणम्” ( ) इति ।
द्विविधो हेतुरिति ।
भूमिकाः कुशला धर्मा इति । निरोधसमापत्तेर्भावाग्रिकाः कुशला धर्मा सभाग-
हेतुर्हेतुप्रत्ययः। असंज्ञिसमापत्तेरपि चतुर्थध्यानभूमिकाः। येषां बलेन ते समापत्ती
भवतः । समनन्तरप्रत्ययः ससम्प्रयोगं समापत्तिचित्तमिति । सर्वेषां निरोधसमा-
पत्तिक्षणानामसंज्ञिसमापत्तिक्षणानां च चित्तान्तरेणाव्यवधानात् । पूर्ववदिति ।
स्वभाववर्ज्याः सर्वधर्माः ।
चित्ताभिसंस्कारजत्वादिति । चित्ताभोगजत्वादित्यर्थः । चित्तोत्पत्तिविबन्धनाच्च
समनन्तरप्रत्यय इति । समनन्तरप्रत्ययस्य चित्तोत्पत्तिहेतुत्वात् ।
“द्वाभ्यामन्ये तु” इति । तुशब्दोऽवधारणे, भिन्नक्रमश्च । द्वाभ्यामेव हेत्वधि-
पतिप्रत्ययाभ्यामन्ये वै चित्तचैत्तसमापत्तिद्वयविनिर्मुक्ता धर्मा जायन्ते ।
ईश्वरपुरुषप्रधानादिकमिति । आदिशब्देन कालस्वभावपरमाण्वादि गृह्यते ।