अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३५७
तत्र तावत् समासेन द्वादश चित्तानि। किमर्थम् ? इत्याह—
कुशलाकुशलं कामे निवृतानिवृतं मनः।
कामधातौ चत्वारि—कुशलम्, अकुशलम्, निवृताव्याकृतम्, अनिवृता-
व्याकृतं च।
रूपारूप्येष्वकुशलादन्यत्र
रूपधातावकुशलं नास्ति, त्रीणि सन्ति। एवमारूप्यधातौ। इत्येतानि
सास्रवाणि दश चित्तानि भवन्ति।
अनास्रवं द्विधा॥ ६६॥
शैक्षमशैक्षं च। एवमेतानि द्वादश चित्तानि भवन्ति॥ ६६॥
तत्र—
कामे नव शुभाच्चित्ताच्चित्तानि
अनन्तरमिति पश्चाद् वक्ष्यते१। कामधातौ यत् कुशलं चित्तं तस्मादनन्तरं
नव चित्तान्युत्पद्यन्ते। स्वभूमिकानि चत्वारि। रूपावचरे द्वे। समापत्तिकाले
कुशलं प्रतिसन्धिकाले निवृतम्। आरूप्यावचरं निवृतमेव प्रतिसन्धिकाले।
रूपधातावकुशलं नास्तीति। "स विविक्तं कामैर्विविक्तं पापकैरकुशलैर्धर्मैः
सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति" इति वच-
नात्। तत्र रूपधातावकुशलं नास्ति। अकुशलविवेकाद्धि यज्जातं शुभं तद्विवेक-
जमित्युच्यते। यथा च हेतुः, तथा फलमिति। तत्रोपपत्तावपि नास्त्यकुशलमिति
गम्यते। रूपारूप्यधातौ सर्व एव क्लेशोपक्लेशा अविपाकत्वान्निवृता एव,
नाकुशलाः॥ ६६॥
अनन्तरमिति पश्चाद् वक्ष्यत इति। कारिकान्ते। तदिह सम्बन्धनीयम्।
समापत्तिकाले कुशलमिति। कामावचरप्रायोगिककुशलचित्तानन्तरं प्रथमध्यान-
भूमिकं सामन्तकीयं मौलीयं वा चित्तमुत्पद्यते। प्रतिसन्धिकाले निवृतमिति।
कामावचरोपपत्तिप्रतिलम्भिकमरणचित्तानन्तरं रूपावचरं निवृताव्याकृतं
चित्तमुत्पद्यते प्रतिसन्धिकाले; "उपपत्तिभवः क्लिष्टः सर्वक्लेशैः स्वभूमिकैः"
(अभि० को० ३।३८) इति वचनात्। उपपत्तिरत्रान्तराभवोपपत्तिरभिप्रेता।
१. वक्ष्यति—का०।