श्वेताश्वतरोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Shvetashvatara Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
अध्याय २ ] शाङ्करभाष्यार्थ १४१
अध्याय २ ] शाङ्करभाष्यार्थ १४१
൘൘൘൘൘൘൘൘൘൘൘൘൘
ओष्ठनासिकयोर्मध्ये | ओष्ठ और नासिकाके मध्यमें,
हृदये नाभिमण्डले । | हृदयमें, नाभिमण्डलमें तथा पैरोंके
पादाङ्गुष्ठाश्रितः प्राणः | अँगूठोंमें भी रहता हुआ शरीरके
सर्वाङ्गेषु च तिष्ठति ॥ | सभी अङ्गोंमें विद्यमान है। नित्यप्रति
नित्यं षोडशसंख्याभिः | सोलह प्राणायामोंका अभ्यास करे,
प्राणायामं समभ्यसेत् । | इससे मनोवाञ्छित पदार्थ प्राप्त होते
मनसा प्रार्थितं याति | हैं और वह योगाभ्यासी समस्त
सर्वप्राणजयी भवेत् ॥ | प्राणोंपर विजय प्राप्त कर लेता है।
प्राणायामैर्दहेद्दोषान् | साधकको चाहिये कि प्राणायामद्वारा
धारणाभिश्च किल्विषान् । | शारीरिक दोषोंको भस्म करे, धारणा-
प्रत्याहाराच्च संसर्गान् | से पापोंका नाश करे, प्रत्याहारसे
ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ | वैषयिक संसर्गोंका अन्त करे और
प्राणायामशतं स्नात्वा | ध्यानसे अनीश्वर गुणोंकी निवृत्ति
यः करोति दिने दिने । | करे। जो पुरुष प्रतिदिन स्नान
मातापितृगुरुघ्नोऽपि | करके सौ प्राणायाम करता है वह
त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति ॥” | यदि माता, पिता या गुरुकी हत्या
तदेतदाह प्राणानित्यादिना— | करनेवाला हो तो भी तीन वर्षमें
| उस पापसे मुक्त हो जाता है।”
| यही बात ‘प्राणान्’ इत्यादि मन्त्रसे
| बतलायी जाती है--
प्राणान्प्रपीड्येह संयुक्तचेष्टः
क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत ।
दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं
विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः ॥ ६ ॥
साधकको चाहिये कि युक्त आहार-विहार करता हुआ प्राणोंका
निरोध कर जब प्राणशक्ति (प्राणधारणका सामर्थ्य) क्षीण हो जाय तब