Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished600 pages

About this granth

The Gopatha Brahmana (गोपथ ब्राह्मण) is the only surviving Brahmana of the Atharvaveda. It is divided into an earlier and a later part, each arranged in prapathakas and kandikas, and alongside ritual matters it exalts the Atharvaveda, explains the role of the Brahman priest, and tells cosmogonic stories.

This edition carries the Hindi commentary of Pandit Kshemakarandas Trivedi, the Arya Samaj scholar who also translated the Atharvaveda into Hindi. It was edited by Acharya Dr. Prajna Devi and Vyakaranacharya Medha Devi and published as No. 71 of the Vrajajivan Prachyabharati Granthamala by Chaukhamba Sanskrit Pratishthan, Delhi; the copy scanned is the 2015 reprint, with 4+32+560 pages.

Kandika headings give a sense of the contents: streams of sweat from the pores of Brahman, the ten Atharvan seers and the ten Atharvanas, the Vedas and Om, and five further Vedas such as the Sarpaveda with five great utterances beginning with vridhat. The editors add notes where the commentary was unclear. It offers Hindi readers a way into the Atharvan ritual tradition.

कण्डिका १३ ॥

Page 425Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १३ ३८७
कण्डिका १३ ॥
मित्रावरुणावब्रवीद्, युवं न इमं यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरतं मैत्रावरुणीयाम् ।
तथेत्यब्रूताम् । तो सयुजौ सबलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्येताम् । तो हास्यैतद्यज्ञ-
स्याङ्गमनुसमाहरतां मैत्रावरुणीयाम् । तस्मात् मैत्रावरुणः प्रातःसवने मैत्रावरु-
णानि शंसति । तौ हास्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरताम् । यद्देव मैत्रावरुणानि शंसति,
प्रति वां सूर उदिते विधेम नमोभिर्मित्रावरुणोत हव्यैः । उत वामुषसो बुधिः माकं
सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति ऋचाभ्यनूक्तम् । मा नो मित्रावरुणा नो गन्तं रिशादसेति,
मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ । प्र वो मित्राय गायतेति उक्थमुखम् । प्र मित्र-
योर्वरुणयोरिति पर्यासः । आयातं मित्रावरुणेति यजति । एते एव तद् देवते
यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न
ह्यानाराशंसाः सीदन्ति ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ प्रातःसवन में मैत्रावरुण द्वारा मित्र और
वरुण की स्तुति ॥
( मित्रावरुणौ अब्रवीत्, युवं नः यज्ञस्य इमम् अङ्गं मैत्रावरुणीयाम् अनु-
समाहरतम् ) वह [ यजमान ] मित्र और वरुण [ हितकारक और उत्तम आचरण वाले
दोनों पुरुषों ] के विषय में [ ब्रह्मा और होता से ] बोला—तुम दोनों हमारे यज्ञ के इस
अङ्ग को मित्र और वरुण वाली [ स्तुति ] से अनुकूलता के साथ समाप्त करो । ( तथा
इति अब्रूताम् ) ऐसा ही हो—वे दोनों [ ब्रह्मा और होता ] बोले । ( तौ सयुजौ सबलौ
प्रासहऽ भूत्वा मृत्युम् अति ऐताम् ) [ -और ] वे दोनों [ मित्र और वरुण ] समान योग
[ मेल ] वाले, समान बल वाले और विजयी होकर मृत्यु को लांघकर चले हैं । ( तो हि
अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गं मैत्रावरुणीयाम् अनुसमाहरताम् ) उन दोनों ने ही इस यज्ञ
के इस अङ्ग को मित्र और वरुण वाली [ स्तुति ] से अनुकूलता के साथ समाप्त किया है ।
( तस्मात् मैत्रावरुणः प्रातःसवने मैत्रावरुणानि शंसति ) इसलिये मैत्रावरुण [ मित्र
और वरुण की स्तुति करने वाला ऋत्विज् ] प्रातःसवन में मित्र और वरुण वाले [ स्तोत्र ]
बोलता है । ( तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गम् अनुसमाहरताम् ) वे दोनों [ मित्र
और वरुण ] ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को अनुकूलता से पूरा करें । ( यत् उ एव मैत्रा-
वरुणानि शंसति, मित्रावरुणा वां सूरे उदिते नमोभिः उत हव्यैः प्रति विधेम उत
१३--( मित्रावरुणौ ) हितकरं च श्रेष्ठं च पुरुषम् ( अब्रवीत् ) द्विकर्मकः ।
अकथयत् ( युवम् ) युवाम् ( अनुसमाहरतम् ) अनुकूलतया समापयतम् ( मैत्रा-
वरुणीयाम् ) मित्रवरुणसम्बन्धिनीं स्तुतिम् ( सयुजौ ) युजिर् योगे - क्विप् ।
समानं युञ्जानौ ( सबलौ ) समानबलवन्तौ ( प्रासहा ) प्र+षह मर्षणे अभिभवे
च--अच्, आर्षो दीर्घः, विभक्तेराकारः । प्रकर्षेण जेतारौ ( अति ) अतीत्य ।
उल्लङ्घ्य ( प्रति ) प्रत्यक्षेण ( सूरे ) सूर्य्ये ( उदिते ) उद्गते ( विधेम ) पूजयेम

Page 426Permalink

३८८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १३ ॥
वाम् उषसः बुधिः सूर्यस्य रश्मिभिः साकम्--इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) क्योंकि वह
ही [ मैत्रावरुण ] मित्र और वरुण वाले स्तोत्र [ इस प्रकार ] पढ़ता है--हे मित्र और
वरुण ! [ हितकारक और उत्तम आचरण वाले पुरुषो ] तुम दोनों को सूर्य के उदय होने
पर सत्कारों और ग्रहण करने योग्य अन्नों से प्रत्यक्ष करके हम पूजें, और तुम दोनों को प्रभात
वेला के ज्ञान में सूर्य की किरणों के साथ [ हम पूजें ]—यह इस ऋचा [ ब्राह्मण वचन ]
करके अनुकूल कहा गया है । ( रिशादसा मित्रावरुणा मा, नः नः गन्तम्, इति
मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ ) हे दुःख के नाश करने वाले मित्र और वरुण [ हितकारक
और उत्तम आचरण वाले पुरुषो ] तुम दोनों मत [ जाओ ], हमको हमको प्राप्त हो--
यह [ और पहिला ब्राह्मण वचन ] मैत्रावरुण के स्तोत्र के अनुरूप दो [ मन्त्र ] हैं । ( प्र वो
मित्राय गायत--इति उक्थमुखम्, प्र मित्रयोर्वरुणयोः, इति पर्यासः, आ यातं
मित्रावरुणा--इति यजति ) प्र वो मित्राय गायत--ऋग्० ५ । ६८ । १, यह उक्थ यज्ञ
का आरम्भ है, प्र मित्रयोर्वरुणयोः-ऋग्० ७ । ६६ । १, यह अन्त है, आ यातं मित्रावरुणा--
ऋग्० ७ । ६६ । १६, इससे वह यज्ञ करता है । ( एते एव देवते तत् यथाभागं प्रीणाति,
वषट्कृत्य अनुवषट्करोति ) इन ही दोनों देवताओं को उससे अपने अपने भाग के अनुसार
वह प्रसन्न करता है, और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता
है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे
[ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं--नरों की स्तुति रहित यज्ञ न बढ़ाते हैं और नहीं
चलते हैं [ नहीं बढ़ते हैं ] ॥ १३ ॥
भावार्थः—चतुर मनुष्य विद्वानों की स्तुति उनके गुणों के अनुकूल करते हैं, उससे
संसार में आनन्द बढ़ता है ॥ १३ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१—प्र वो मित्राय गायत वरुणाय विपा गिरा । महिक्षत्रावृतं बृहत्--ऋग्०
५ । ६८ । १ ॥ [ हे विद्वानों ] ( वः ) अपने लिये ( विपा गिरा ) प्रेरित [ वेद ] वाणी
से ( मित्राय ) मित्र [ हितकारक ] और ( वरुणाय ) वरुण [ उत्तम आचरण वाले
पुरुष ] की ( प्र गायत ) अच्छे प्रकार बड़ाई करो । ( महिक्षत्रौ ) वे दोनों बड़े हानि से
बचाने वाले ( बृहत् ) बड़े ( ऋतम् ) सत्य नियम रूप हैं ॥
( नमोभिः ) सत्कारैः ( उत ) च ( हव्यैः ) ग्राह्यैरन्नैः ( बुधिः ) भुवः कित्
( उ० २ । ११२ ) बुध अवगमने--इसिन्, विभक्तेर्लुक् । बुधिसि । बोधे ( मा )
निषेधे ( मा गन्तम् ) मा गच्छतम् ( नः ) अस्मान् ( रिशादसा ) शत्रुनाशकौ
( पर्यासः ) परि उपरमे + अस सत्तायां--घञ् । समाप्तिः । अन्तः ( अभिमृशन्ते )
सर्वतो विचारयन्ति ऋषयः ( न ) निषेधे ( आप्याययन्ति ) वर्धयन्ति ( अनाराशंसाः )
नञ् + नृ नये--अच् + शंसु हिंसायां स्तुतौ कथने च--घञ् । नराः नेतारः शस्यन्ते
प्रशस्यन्ते यत्र स नराशंसः, नराशंसः एव नाराशंसः । नराणां प्रशंसारहितो यज्ञः
( सीदन्ति ) गच्छन्ति । प्रवर्त्तन्ते ॥

कण्डिका १४ ॥

Page 427Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १४ ॥ ३८१
२—प्र मित्रयोर्वरुणयोः स्तोमो न एतु शूष्यः । नमस्वान् तुविजातयोः—ऋग्०
७ । ६६ । १५ ॥ (तुविजातयोः) बहुत प्रसिद्ध (मित्रयोः, वरुणयोः) मित्र और वरुण
[हितकारक और श्रेष्ठ आचरण वाले] दोनों को (नः) हमारा (शूष्यः) सुख देने वाला
और (नमस्वान्) उत्तम अन्नों वाला (स्तोमः) स्तुति योग्य व्यवहार (प्र एतु) अच्छे
प्रकार प्राप्त हो ॥
३—आ यातं मित्रावरुणा जुषाणावाहूतिं नरा। पातं सोममृतावृधा—ऋग्०
७ । ६६ । १६ ॥ (नरा) हे दोनों नरो ! [नेताओं] (मित्रावरुणा) मित्र और वरुण !
[हितकारक और उत्तम आचरण वाले पुरुषों] (आहुतिम्) आहुति [भेंट] को
(जुषाणौ) सेवन करते हुये (आ यातम्) आओ, (ऋतावृधा) हे सत्य नियम बढ़ाने
वाले दोनों (सोमम्) सोम [तत्त्व रस] की (पातम्) रक्षा करो ॥
कण्डिका १४ ॥
इन्द्रमब्रवीत्, त्वं न इमं यज्ञस्याङ्गमनुसमाहर¹ ब्राह्मणाच्छंसीयाम्। केन
सहेति। सूर्य्येणेति। तथेत्यब्रूताम्। तौ सयुजौ सबलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यैताम्।
तौ ह्यस्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरतां ब्राह्मणाच्छंसीयाम्। तस्माद् ब्राह्मणाच्छंसी
प्रातःसवन ऐन्द्राणि सूर्य्याण्यङ्गानि शंसति। तौ ह्यस्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरताम्।
यद्वेव ऐन्द्राणि सूर्य्याण्यङ्गानि शंसति, इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि
पूर्वपीतिरिति ऋचाभ्यनूक्तम्। आ याहि सुषुमा हि त आ नो याहि सुतावत इति
ब्राह्मणाच्छंसिन स्तोत्रियानुरूपौ। अयमु त्वा विचर्षण इति उक्थमुखम्। उद्
घेदभिश्रुतामघमिति पर्य्यासः। इन्द्र ऋतुविदमिति यजति। एते एव तद् देवते यथाभागं
प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट् करोति। प्रत्येवाभिमृशन्ते, नाप्याययन्ति न ह्वानाराशंस्याः
सीदन्ति ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ प्रातः सवन में ब्राह्मणाच्छंसी द्वारा इन्द्र॑ और
सूर्य की स्तुति ॥
(इन्द्रम् अब्रवीत्, त्वं नः यज्ञस्य इमम् अङ्गं ब्राह्मणाच्छंसीयाम् अनुसमाहर)
वह [यजमान] इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] के विषय में [ब्रह्मा और होता से]
बोला—तू [तुम दोनों] हमारे यज्ञ के इस अङ्ग को ब्राह्मणाच्छंसी [वेद से स्तुति करने
वाले ऋत्विज्] वाली [स्तुति] से अनुकूलता के साथ समाप्त करो। (केन सह इति)
[वे बोले] किसके साथ। (सूर्येण इति) [यजमान बोला] सूर्य [प्रेरणा करने वाले
वा सूर्य के समान प्रतापी पुरुष] के साथ। (तथा इति अब्रूताम्) वे दोनों [ब्रह्मा और
होता] बोले—ऐसा ही हो। (तौ सयुजौ सबलौ प्रासहा भूत्वा मृत्युम् अति ऐताम्)
और वे दोनों [इन्द्र और सूर्य] समान योग [मेल] वाले, समान बल वाले और विजयी
१४—(इन्द्रम्) परमैश्वर्यवन्तं पुरुषम् (त्वम्) युवाम् (अनुसमाहर)
१. पू. सं. 'समाहरन्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

Page 428Permalink

३६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १४ ॥
होकर मृत्युं को लांघ कर चले हैं। (तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गं ब्राह्मणाच्छंसीयाम्
अनुसमाहरताम्) उन दोनों ने ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को ब्राह्मणाच्छंसी वाली
[स्तुति] से अनुकूलता के साथ समाप्त किया है। (तस्मात् ब्राह्मणाच्छंसी प्रातःसवने
ऐन्द्राणि सूर्याणि अङ्गानि शंसति) इसलिये ब्राह्मणाच्छंसी [ऋत्विज्] प्रातःसवन में
इन्द्र वाले और सूर्य वाले अङ्गों को बोलता है। (तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गम्
अनुसमाहरताम्) वे दोनों [इन्द्र और सूर्य] ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को अनुकूलता से पूरा
करें। (यत् उ एव ऐन्द्राणि सूर्याणि अङ्गानि शंसति) क्योंकि वह ही [ब्राह्मणाच्छंसी]
इन्द्र वाले और सूर्य वाले अङ्गों को [इस प्रकार] बोलता है—(इन्द्र पिब प्रतिकामं
सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः—इति ऋचा अभ्यनूक्तम्) इन्द्र पिब प्रतिकामं
[ऋ० १० । ११२ । १] इस ऋचा [वेद मन्त्र] करके अनुकूल कहा गया है। (आ याहि
सुषुमा हि ते [ऋ० ८ । १७ । १] आ नो याहि सुतावतः......इति ब्राह्मणाच्छंसिनः
स्तोत्रियानुरूपौ) आ याहि सुषुमा [ऋ० ८ । १७ । १] आ नो याहि [ऋ०
८ । १७ । १] यह दो [मन्त्र] ब्राह्मणाच्छंसी के स्तुति के अनुरूप हैं। (अयमु त्वा
विचर्षणे—इति उक्थमुखम्) अयमु त्वा [ऋ० ८ । १७ । ७] यह उक्थ यज्ञ का
आरम्भ है। (उद् घेदभि श्रुता मघम्......इति पर्य्यासः) उद् घेदभि श्रुता मघम् [ऋ०
८ । ६३ । १] यह अन्त है। (इन्द्र ऋतुविदम्......इति यजति) इन्द्र ऋतुविदम्
[अथ० २० । ७ । ४] इससे वह यज्ञ करता है। (एते एव देवते तत् यथाभागं
प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति) इन ही दोनों देवताओं को उससे अपने अपने भाग
के अनुसार प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार [अन्तिम आहुति दान]
करता है। (प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति)
वे [ऋषि लोग] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति रहित यज्ञ न बढ़ाते हैं और नहीं
चलते हैं [नहीं बढ़ते हैं] ॥ १४ ॥
भावार्थः—कण्डिका १३ के समान है ॥ १४ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः । हर्षस्व
अनुकूलतया समापय (ब्राह्मणाच्छंसीयाम्) ब्राह्मणाच्छंसिसम्बन्धिनीं स्तुतिम् (सूर्याणि)
सूर्य-यत् । सूर्यसम्बन्धीनि (प्रतिकामम्) यथेच्छम् (सुतस्य) अभिषुतसोमस्य
(प्रातःसावः) प्रातः + षुञ् अभिषवे—घञ् ।' प्रातःकालाभिषुतः सोमरसः (पूर्वपीतिः)
पूर्वपातव्यरसः (सुषु'म) अभिषुतवन्तो वयम् (सुतवतः) उत्तमसन्तानयुक्तान्
(विचर्षणे) कृषेरादेश्च चः (उ० २ । १०४) वि+कृष विलेखने—अनिः, कस्य चः ।
विचर्षणिः पश्यतिकर्मा—निघ० ३ । ११ हे विविधं द्रष्टः । दूरदर्शिन् (उत्) ऊर्ध्वम्
(घ) अवश्यम् (इत्) एव (श्रुतमघम्) प्रख्यातधनयुक्तम् (ऋतुविदम्) प्रज्ञाप्रापकम्
अन्यद्गतम्—कं० १३ ॥
१. षुधातोर्लिटि उत्तमपुरुषैकवचने रूपम् ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १५ ॥

Page 429Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १५ ३६१
हन्तवे शूर शत्रूनुक्थेभिष्टे वीर्या३ प्र ब्रवाम--ऋग्० १० । ११२ । १ ॥ ( इन्द्र ) हे
इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य्य वाले पुरुष ] ( प्रतिकामम् ) इच्छानुसार ( सुतस्य ) निचोड़े हुये
( तत्त्वरस ] का ( पिव ) तू पान कर, ( प्रातःसावः ) प्रातःसवन का हवि ( तव हि )
तेरा ही ( पूर्वपीतिः ) प्रथम पान है। ( शूर ) हे शूर ! (शत्रून् हन्तवे ) शत्रुओं के मारने
को ( हर्षस्व ) प्रसन्न हो, ( उक्थेभिः ) स्तोत्रों से ( ते वीर्या ) तेरे वीर कर्मों को ( प्र
ब्रवाम ) हम कहें ॥
२--आ याहि सुषुमा हि त इन्द्र सोम पिवा इमम् । इदं बर्हिः सदो मम--
ऋग्० ८ । १७ । १ ॥ ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] ( आ याहि ) तू
आ, ( ते हि ) तेरे लिये ही ( सोमम् ) सोम [ तत्त्वरस ] ( सुषुम ) हमने निचोड़ा है,
( इमं पिव ) इसको पी, ( मम ) मेरे ( इदं बर्हिः) इस वृद्धिकारक व्यवहार में ( आ
सदः ) बैठ ॥
३--आ नो याहि सुतावतोऽस्माकं सुष्टुतीरुप । पिवा सु शिप्रिन्नन्धसः
अथर्व० २० । ४ । १, ऋग्० ८ । १७ । ४ ॥ [ हे इन्द्र राजन् ! ] ( अस्माकं सुष्टुतीः )
हमारी सुन्दर स्तुतियों को ( उप = उपेत्य ) प्राप्त होकर ( सुतवतः ) उत्तम पुत्रादि
[ सन्तानों ] वाले ( नः ) हम लोगों को ( आ याहि ) आकर प्राप्त हो । ( शिप्रिन् ) हे
दृढ़ जबड़े वाले ( अन्धसः ) इस अन्न रस का ( सु ) भले प्रकार ( पिव ) पान कर ॥
४--अयमु त्वा विचर्षणे जनीरिवाभि संवृतः । प्र सोम इन्द्र स॒र्पतु--अथर्व०
२० । ५ । १, ऋ० ८ । १७ । ७ ॥ (विचर्षणे ) हे दूरदर्शी ( इन्द्र ) इन्द्र ! [ परम
ऐश्वर्य वाले पुरुष ] ( अयम् उ ) यह ही ( अभि ) सब प्रकार ( संवृतः ) यथा विधि
स्वीकार किया हुआ ( सोमः ) सोम [ महोषधियों का रस ], ( जनीः इव ) कुल स्त्रियों के
समान, ( त्वा ) तुझको ( प्र सर्पतु ) अच्छे प्रकार प्राप्त होवे ॥
५--उद् घेदभि श्रुतामघं वृषभं नर्यापसम् । अस्तारमेषि सूर्य--अथर्व० २० ।
७ । १, ऋग्० ८ । ६३ । १, [ सायणभाष्य ] । साम० पू० २ । ४ । १ ॥ ( सूर्य ) हे
सूर्य ! [ सर्वव्यापक वा सर्वप्रेरक परमेश्वर ] (श्रुतमघम्) विख्यात धन वाले, (वृषभम्)
बलवान्, ( नर्यापसम् ) मनुष्यों के हितकारी कर्म वाले, ( अस्तारम् अभि ) शत्रुओं के
गिराने वाले पुरुष को ( इत् ) ही ( घ ) निश्चय करके ( उद् एषि ) तू उदय होता है ॥
६--इन्द्र ऋतुविदं सुतं सोमं हर्य पुरुष्टुत । पिवा वृषस्व तातृपिम्--अथर्व०
२० । ६ । २, तथा २० । ७ । ४ ॥ ( पुरुष्टुत ) हे बहुतों से बड़ाई किये गये ( इन्द्र )
इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले सेनापति ] ( ऋतुविदम् ) बुद्धि प्राप्त कराने वाले ( तातृपिम् )
तृप्त कराने वाले, ( सुतम् ) सिद्ध किये हुये ( सोमम् ) सोम [ महोषधियों के रस ] की
( हर्य ) इच्छा कर ( पिव ) पी (आ) और (वृषस्व) बलवान् हो ॥
कण्डिका १५ ॥
इन्द्राग्नी अब्रवीत्, 'युवाञ्च इमं यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरतमच्छावाकीयाम् । तथेत्य-
ब्रूताम् । तौ सयुजौ सबलौ भूत्वा प्रासहा मृत्युमत्यैताम् । तो हास्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनु-
१. पू. सं. “युवम्” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १५ ।। प्रातःसवन में अच्छावाक द्वारा इन्द्र और

Page 430Permalink

५९२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १५
समाहरतामच्छावाकीयाम्। तस्मादच्छावाकः प्रातःसवन ऐन्द्राग्नानि शंसति। तौ
हास्यैतद्यज्ञस्याङ्गमनुसमाहरताम्। यद्वैवेन्द्राग्नानि शंसति, प्रातर्यावभिरागतन्देवे-
भिर्जेन्यावसू। इन्द्राग्नी सोमपीतय इति, ऋचाभ्यनूक्तम्। इन्द्राग्नी आगतन्तोशा
वृत्रहणा हुव इति, अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ। इन्द्राग्नी अपसस्परीत्युक्थमुखम्।
इहेन्द्राग्नी उपह्वय इति पर्यासः। इन्द्राग्नी आगतमिति, यजति। एते एव तद्देवते
यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट् करोति। प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न
ह्यनाराश१ꣳ साः सीदन्ति ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ।। प्रातःसवन में अच्छावाक द्वारा इन्द्र और
अग्नि की स्तुति ॥
(इन्द्राग्नी अब्रवीत्, युवां नः यज्ञस्य इमम् अङ्गम् अच्छावाकीयाम् अनुसमा-
हरतम्) वह [ यजमान ] इन्द्र और अग्नि [ वायु और विजुली के समान अध्यापक और
उपदेशक दोनों ] के विषय में [ ब्रह्मा और होता से ] बोला—तुम दोनों हमारे यज्ञ के इस
अङ्ग को अच्छावाक वाली [ स्तुति ] से अनुकूलता के साथ समाप्त करो। ( तथा इति
अब्रूताम् ) ऐसा ही हो—वे दोनों [ ब्रह्मा और होता ] बोले। ( तौ सयुजौ सबलौ
प्रासहा भूत्वा मृत्युम् अति ऐताम् ) [ और ] वे दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] समान योग
[ मेल ] वाले, समान बल वाले और विजयी होकर मृत्यु को लांघ कर चले हैं, ( तौ हि
अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गम् अच्छावाकीयाम् अनुसमाहरताम् ) उन दोनों ने ही इस यज्ञ
के इस अङ्ग को अच्छावाक वाली [ स्तुति ] से अनुकूलता के साथ समाप्त किया है।
( तस्मात् अच्छावाकः प्रातःसवने ऐन्द्राग्नानि शंसति ) इसलिये अच्छावाक [ऋत्विज्]
प्रातः सवन में इन्द्र और अग्नि वाले [ स्तोत्र ] बोलता है। ( तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत्
अङ्गम् अनुसमाहरताम् ) वे दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को
अनुकूलता से पूरा करें। ( यत् उ एव ऐन्द्राग्नानि शंसति, प्रातर्यावभिरागतं देवे-
भिर्जेन्यावसू। इन्द्राग्नी सोमपीतये--इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) क्योंकि वह ही [ अच्छा-
वाक ] इन्द्र और अग्नि वाले स्तोत्र [ इस प्रकार ] पढ़ता है—[ प्रातर्यावभिरा······ऋग्०
८ । ३८ । ७ ]—यह इस ऋचा करके अनुकूल कहा गया है। ( इन्द्राग्नी आगतम्, तोशा
वृत्रहणा हुवे इति अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ) हे इन्द्र और अग्नि ! तुम दोनों आओ—
ऋ० ३ । १२ । १, सन्तुष्ट करने वाले शत्रुओं के मारने वाले दोनों को मैं बुलाता हूँ—ऋ०
३ । १२ । ४—यह अच्छावाक के स्तोत्र के अनुकूल दो [ मन्त्र ] हैं। ( इन्द्राग्नी अपस-
स्परि—इति उक्थमुखम् ) हे इन्द्र और अग्नि ! [ वायु और बिजुली के समान सभापति
और सेनापति दोनों ] तुम्हारे कर्म के सब ओर—ऋ० ३ । १२ । ७—यह उक्थ यज्ञ का
आरम्भ है। ( इहेन्द्राग्नी उपह्वये, इति पर्यासः ) यहाँ पर इन्द्र और अग्नि [ वायु और
१५—(अच्छावाकीयाम् ) अच्छावाकसम्बन्धिनीं स्तुतिम् (अच्छावाकः) ऋत्विग्
विशेषः ( प्रातर्यावभिः ) गो० उ० २ । २० । प्रातर्गामिभिः ( जेन्यावसू ) गो० उ०
२ । २० । जयशीलधनवन्तौ ( सोमपीतये ) अमृतरसपानाय ( तोशा ) तुष प्रीतौ तोषे
च—घञ्, षस्य शः। विभक्तेराकारः। तोषौ। सन्तोषको ( वृत्रहणा ) शत्रुनाशकौ

Page 431Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १५ ॥ ५९३
अग्नि के समान सभापति और सेनापति दोनों ] को समीप में बुलाता हूं—ऋ० १ । २१ ।
१ । यह अन्त है । ( इन्द्राग्नी आगतम्—इति यजति ) हे इन्द्र और अग्नि ! तुम दोनों
आओ—ऋ० ३ । १२ । १ ।, इससे वह यज्ञ करता है । ( एते एव देवते तत् यथाभागं
प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति ) इन ही दोनों देवताओं को उससे अपने अपने भाग
के अनुसार वह प्रसन्न करता है, और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ]
करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे
[ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति रहित यज्ञ न बढ़ाते हैं और नहीं
चलते हैं [ नहीं बढ़ते हैं ] ॥ १५ ॥
भावार्थः—कण्डिका १३ के समान है ॥ १५ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—( प्रातर्यावभिरागतं······ऋ० ८ । ३८ । ७ ) इस मन्त्र का अर्थ पृ० ३५२ में
किया है, वहीं देखें ॥
२—इन्द्राग्नी आ गतं सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यम् । अस्य पातं धियेषिता—ऋ०
३ । १२ । १ ॥ ( इन्द्राग्नी ) हे इन्द्र और अग्नि ! [ वायु और बिजुली के समान अध्यापक
और उपदेशक दोनों ] ( गीर्भिः ) वेदवाणियों के साथ ( नभः ) अन्तरिक्ष से ( वरेण्यम् )
स्वीकार करने योग्य ( सुतम् ) पुत्र को ( आ गतम् ) प्राप्त हो, और ( धिया ) श्रेष्ठ बुद्धि से
( इषिता ) ज्ञान देने वाले दोनों ( अस्य ) इस [ पुत्र ] की ( पातम् ) रक्षा करो ॥
३—तोशा वृत्रहणा हुवे सजित्वानापराजिता । इन्द्राग्नी वाजसातमा—ऋ०
३ । १२ । ४ ॥ ( तोशा ) सन्तुष्ट करने वाले, ( वृत्रहणा ) शत्रुओं के मारने वाले,
( सजित्वाना ) विजयी वीरों सहित रहने वाले, ( अपराजिता ) नहीं हराये गये
( इन्द्राग्नी ) इन्द्र और अग्नि [ सूर्य और बिजुली के समान सभापति और सेनापति दोनों ]
को ( हुवे ) मैं बुलाता हूं ॥
४—इन्द्राग्नी अपसस्पर्युप प्र यन्ति धीतयः । ऋतस्य पथ्या३ अनु—ऋ०
३ । १२ । ७ ॥ ( इन्द्राग्नी ) हे इन्द्र और अग्नि [ वायु और बिजुली के समान सभापति
और सेनापति दोनों ] ( धीतयः ) [ हमारे ] कर्म ( अपसः परि ) [ तुम्हारे ] कर्म के सब
ओर ( ऋतस्य ) सत्य नियम के ( पथ्याः अनु ) बड़े मार्गों से ( उप प्र यन्ति ) समीप
में अच्छे प्रकार चलते हैं ॥
५—इहेन्द्राग्नी उपह्वये तयोरित्स्तोममुश्मसि । ता सोमं सोमपातमा—ऋ० १ ।
२१ । १ ॥ ( इह ) यहां पर ( इन्द्राग्नी ) इन्द्र और अग्नि [वायु और अग्नि के समान सभापति
और सेनापति दोनों ] को ( उप ह्वये ) समीप में बुलाता हूं, ( तयोः इत् ) उन दोनों
की ही ( स्तोमम् ) गुण प्रशंसा ( उश्मसि ) हम चाहते हैं । ( ता ) वे दोनों ( सोमम् )


( हुवे ) आह्वयामि ( अपसः ) कर्मणः—निघ० २ । १ ( परि ) सर्वतः । अन्यद्
गतम्—क० १३ ॥

कण्डिका १६॥

Page 432Permalink

३६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १६
उत्पन्न संसार में (सोमपातमा) अत्यन्त सोम [तत्त्व रस] के पीने वाले [अथवा
अत्यन्त ऐश्वर्य के रक्षक] हैं॥
६-इन्द्राग्नी आगतम्-ऊपर संख्या २ देखो॥
कण्डिका १६॥
अथ शंसावोमिति, स्तोत्रियायानुरूपायोक्थमुखाय परिधानीयायै इति,
चतुश्चतुराह्वयन्ते । चतस्रो वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ति । अथो चतुष्पादः पशवः,
पशूनामाप्त्यै अथो चतुष्पर्वाणो हि प्रातःसवने होत्रकाः । तस्माच्चतुःसर्वे गायत्राणि
शंसन्ति । गायत्रं हि प्रातःसवनं सर्वे समवतीभिः परिदधति । तद्यत् समवतीभिः
परिदधति, अन्तो वै पर्यासोऽन्त उदर्कः, अन्तेनैवान्तं परिदधति । सर्वे मद्वतीभिर्यजन्ति,
तद्यत् मद्वतीभिर्यजन्ति । सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिरभिरूपाभिर्यजन्ति । यद्यज्ञेऽभिरूपं,
तत्समृद्धम् । सर्वेऽनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टकृत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् स्विष्टकृतमन्तरया-
मेति । अयं वै लोकः प्रातःसवनम् । तस्य पञ्च दिशः पञ्चोक्थानि । प्रातःसवनस्य स
एतैः पञ्चभिरुक्थैरेताः पञ्च दिश आप्नोत्येताः पञ्च दिश आप्नोति ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ प्रातःसवन में (शंसावोम्) मन्त्र को
चार चार बार बोलें ॥
(अथ शंसावोम् इति, स्तोत्रियाय अनुरूपाय उक्थमुखाय परिधानीयायै
इति चतुः चतुः आह्वयन्ते) फिर (शंसाव ओम्) हम दोनों स्तुति करें, हां
[क० १०]-इस मन्त्र से स्तोत्रिय [स्तुति योग्य व्यवहार] के लिये, अनुरूप [विषय
की अनुकूलता] के लिये, उक्थमुख [यज्ञ की मुख्यता] के लिये और परिधानीया
[समाप्ति क्रिया] के लिये--इस प्रकार चार चार बार वे बोलते हैं। (चतस्रः वै दिशः,
दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ति) चार ही दिशा हैं, दिशाओं में उससे वे [याजक] प्रतिष्ठा
पाते हैं। (अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै) फिर चार पांव वाले पशु होते हैं,
पशुओं की प्राप्ति के लिये [यह यज्ञ है]। (अथो प्रातः सवने चतुष्पर्वाणः हि
होत्रकाः) फिर प्रातःसवन में चार प्रकार वाले ही सहायक होता लोग होते हैं। (तस्मात्
चतुः सर्वे गायत्राणि शंसन्ति) इसलिये चार बार वे सब गायत्री [गाने योग्य] छन्द
वाले स्तोत्रों को बोलते हैं। (गायत्रं हि प्रातःसवनं सर्वे समवतीभिः परिदधति, यत्
तत् समवतीभिः परिदधति) गायत्री [गाने योग्य] छन्द वाले ही प्रातःसवन को वे सब
समवती ऋचाओं से [सम शब्द वाली ऋचाओं से जैसे-समं ज्योतिः सूर्येण...... अथर्व०
१६-(शंसावोम्) क० १० (स्तोत्रियाय) स्तुतियोग्यव्यवहाराय
(अनुरूपाय) विषयानुकूलत्वाय (उक्थमुखाय) यज्ञमुख्यतायै (परिधानीयायै)
समाप्तिक्रियायै (प्रतितिष्ठन्ति) प्रतिष्ठां प्राप्नुवन्ति (चतुष्पर्वाणः) स्नामदि-
पद्यर्तिपृ० (उ० ४ । ११३ ।) पृ पालनपूरणयोः-वनिप् । चतुरङ्गोपेतः
(समवतीभिः) समशब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः (उदर्कः) उत्+ऋच स्तुतौ-घञ् ।

Page 433Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १६ ३९५
४ । १८ । १, इत्यादि मन्त्रों से समाप्त करते हैं, क्योंकि वहां समवती ऋचाओं से वे
समाप्त करते हैं । ( अन्तः वै पर्यासः अस्तः उदर्कः, अन्तेन एव अन्तं परिदधति ) अन्त
ही पर्यास [ विराम ] है, अन्त ही उदर्क [ अवसान वा विच्छेद अर्थात् रोक ] है, अन्त के
साथ ही अन्त को वे समाप्त करते हैं [ एक एक विषय पर रुक कर दूसरे को आरम्भ करके
पूरा करते हैं ] । ( सर्वे मद्वतीभिः यजन्ति, यत् तत् मद्वतीभिः यजन्ति ) वे सब
मद्वती [ मद् शब्द वाली ] ऋचाओं से यज्ञ करते हैं [ याज्या ऋचा बोलते हैं ], क्योंकि
वहाँ मद्वती ऋचाओं से वे यज्ञ करते हैं । ( सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिः अभिरूपाभिः
यजन्ति ) वे सब सुतवती [ सुत शब्द वाली ] ऋचाओं से, पीतवती [ पीत शब्द वाली ]
ऋचाओं से और अभिरूप [ विषय के अनुकूल ] ऋचाओं से यज्ञ करते हैं । [ मद्वती,
सुतवती और पीतवती ऋचाओं के लिये देखो आगे ऋग्० १ । १६ । ८ । और बहुवचन
शब्द होने से ब्राह्मण में समस्त इस नौ ऋचा वाले सूक्त का ग्रहण अभीष्ट है। अभिरूप शब्द
से यह प्रयोजन है कि अभीष्ट देवता की स्तुति में उस देवता के सूचक पद आ जावें ] ।
( यत् यज्ञे अभिरूपं, तत् समृद्धम् ) जो यज्ञ में अनुकूल [ विषय के अनुकूल कर्म ] है,
वह समृद्ध है । ( सर्वे स्विष्टकृत्वा अनुवषट् कुर्वन्ति ) सब स्विष्टकृत् मन्त्र [ यदस्य
कर्मणोऽत्यरीरिचं.........देखो—गो० उ० ३ । १ ] पढ़कर अनुवषट् [ समाप्ति सूचक पद ]
पढ़ते हैं । ( अनुवषट्कारः स्विष्टकृतं नेत् अन्तरयाम इति ) अनुवषट्कार स्विष्टकृत् मन्त्र
को कभी भी बीच [ व्यवधान ] से नहीं लेता [ स्विष्टकृत् के पीछे ही अनुवषट् होता है ] ।
( अयं वै लोकः प्रातःसवनम् ) यह ही लोक प्रातःसवन है । ( तस्य पञ्च दिशः, प्रातः-
सवनस्य पञ्च उक्थानि ) उस [ लोक ] की पांच दिशायें [ पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर
और एक ऊपर नीचे की दिश ] हैं और प्रातःसवन के पांच उक्थ [ समवती, मद्वती, सुत-
वती, पीतवती और अभिरूपा ऋचाओं वाले स्तोत्र ] हैं । ( सः एतैः पञ्चभिः उक्थैः
एताः पञ्च दिशः आप्नोति, एताः पञ्च दिशः आप्नोति ) वह [ यजमान ] इन पांच
प्रकार वाले स्तोत्रों से इन पांच दिशाओं को पाता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—देश और काल के विचार से जो कार्य किये जाते है, वे सब प्रकार सिद्ध
होते हैं ॥ १६ ॥
विशेषः १— इस कण्डिका को मिलाओ—गो०उ० ३ । १, उ० ४ । ४ उ० ४ । १८
और ऐतरेय ब्राह्मण ३ । १२ ॥
विशेषः २—पूर्वोक्त दो मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१— समं ज्योतिः सूर्येणाह्ना रात्री समावती । कृणोमि सत्यमूतयेऽरसाः
सन्तु कृत्वरीः—अथर्व० ४ । १८ । १ ॥ ( ज्योतिः ) ज्योति ( सूर्येण समम् ) सूर्य के
साथ साथ और ( रात्री ) रात्रि ( अह्ना समावती ) दिन के साथ वर्तमान है, [ ऐसे ही ]

विरामः । अवसानम् । विच्छेदः (मद्वतीभिः) मद्शब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः ( परिदधति )
समापयन्ति ( सुतवतीभिः ) सुतशब्दयुक्ताभिः ऋग्भिः ( पीतवतीभिः ) पीतशब्द-
युक्ताभिः ऋग्भिः ( अभिरूपाभिः ) अनुकूलविषययुक्ताभिः ऋग्भिः ( अन्तरयाम )
आर्षरूपम् । अन्तर्याति । अन्तरेण गच्छति ॥

कण्डिका १७ ॥

Page 434Permalink

३९६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १७
मैं (सत्यम्) सत्य कर्म को (ऊतये) रक्षा के लिये (कृणोमि) करता हूं, (कृत्वरौः=
कृत्वर्यः) कतरने वाली विपत्तियां (अरुसाः) नीरोग (सन्तु) हो जावें ॥
२-विश्वमित् सवनं सुतमिन्द्रो मदाय गच्छति । वृत्रहा सोमपीतये-ऋग्०
१ । १६ । ८ ॥ (वृत्रहा) मेघ को प्राप्त होने वाला [वा हटाने वाला] (इन्द्रः)
वायु (सोमपीतये) उत्तम उत्तम पदार्थों का रस पिलाने के लिये और (मदाय) आनन्द
के लिये (इत्) ही (सवनम्) सुख के सिद्ध करने वाले (सुतम्) उत्पन्न हुये
(विश्वम्) जगत् को (गच्छति) प्राप्त होता है ॥
कण्डिका १७ ॥
घ्नन्ति वा एतत्सोमं, यदभिषुण्वन्ति । यज्ञं वा एतद् घ्नन्ति, यहक्षिणा
नीयन्ते । यज्ञं वा एतद्१ दक्षयन्ति, तद्दक्षिणानां दक्षिणात्वम् । स्वर्गो वै लोको
माध्यन्दिनं सवनम् । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य
समष्ट्यै । बहुदेयं सेतुं वा एतत् यजमानः संस्कुरुते स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्यै
प्रजाक्रान्त्यै । द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोत्यध्वर्युः, अस्याक्रान्तेनाक्रामयत्याग्नेय्याग्नीध्रीये,
अन्तरिक्षं तेन । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गं एतेन लोके हिरण्यं
हस्ते भवति । अथ नयति सत्यं वै हिरण्यं, सत्येनैवेनं तन्नयति । अग्रेण गार्हपत्यं
जघनेन सदोऽन्तराग्नीध्रीयञ्च सदश्च । ता उदीचीरन्तराग्नीध्रीयञ्च सदश्च
चात्वालावोत्सृजन्ति । एतेन ह स्म वा अङ्गिरसः स्वर्गं लोकमायन् । ता वा एताः
पन्थानमभिवहन्ति ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ माध्यन्दिन सवन में दक्षिणा दातव्य है ॥
(एतत् वै सोमं घ्नन्ति, यत् अभिषुण्वन्ति, यज्ञं वै एतत् घ्नन्ति) इस
[प्रकार] से ही सोम [तत्वरस] को वे प्राप्त होते हैं जब [उसको] निचोड़ते हैं, यज्ञ
[देवपूजा, संगतिकरण, दान के व्यवहार] को ही इससे वे प्राप्त होते हैं । (यत् दक्षिणाः
नीयन्ते, यज्ञं वै एतद् दक्षयन्ति, तद् दक्षिणानां दक्षिणात्वम्) जो दक्षिणायें दी जाती
हैं, यज्ञ को ही यह [दक्षिणायें] अच्छे प्रकार चलाती हैं, यह ही दक्षिणाओं का दक्षिणापन
है । (स्वर्गः लोकः वै माध्यन्दिनं सवनम्) स्वर्ग लोक ही माध्यन्दिन सवन है ।
(यत् माध्यन्दिने सवने दक्षिणाः नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै) जो माध्य-
न्दिन सवन में दक्षिणायें दी जाती हैं, स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [वे हैं] । (बहुदेयं
सेतुं वै एतत् यजमानः स्वर्गस्य लोकस्य आक्रान्त्यै प्रजाक्रान्त्यै संस्कुरुते) बहुमूल्य
सेतु [जल तरण बन्ध] को ही इससे यजमान स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये और प्रजा
१७-(घ्नन्ति) हन हिंसागत्योः । गच्छन्ति । प्राप्नुवन्ति । मारयन्ति (अभि-
षुण्वन्ति) अभिषवेण पीडनेन प्राप्नुवन्ति (नीयन्ते) दीयन्ते (दक्षयन्ति) दक्ष
गतौ-णिच् । सम्यक् प्रापयन्ति (बहुदेयम्) बहुमूल्यम् (सेतुम्) जलतरणसाधनम्
(आक्रान्त्यै) प्राप्तये (अस्य) इमं यजमानम् (आक्रामयति) प्रापयति
१. पू. सं. "सक्षयन्ति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १८ ॥

Page 435Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १८ ॥ ३९७
की प्राप्ति के लिये बनाता है। (द्वाभ्यां गार्हपत्ये अध्वर्युः जुहोति, अस्य आक्रान्तेन
तेन आग्नेय्या आग्नीध्रीये अन्तरिक्षम् आक्रामयति) दोनों [स्वर्ग और प्रजा] के
लिये गार्हपत्य [अग्नि] में अध्वर्यु हवन करता है, और इस [यजमान] को प्राप्त हुये
उस [कर्म] से आग्नेयी [अग्नि देवता वाली ऋचा] से आग्नीध्रीय [अग्नि प्रकाशक
व्यवहार] के बीच अन्तरिक्ष [मध्य लोक] में पहुँचाता है। (यत् माध्यन्दिने सवने
दक्षिणाः नीयन्ते, एतेन स्वर्गे लोके हिरण्यं हस्ते भवति) जो माध्यन्दिन सवन में
दक्षिणायें दी जाती हैं, इससे स्वर्ग लोक के बीच सुवर्ण [यजमान के] हाथ में होता है।
(अथ सत्यं वै हिरण्यं नयति, सत्येन एव एनं तत् नयति, अग्रेण गार्हपत्यं जघनेन
सदः, आग्नीध्रीयं च सदः च अन्तरा) फिर सत्य ही सुवर्ण पहुँचाता है, सत्य से ही इस
[यजमान] को वह [सुवर्ण] ले चलता है, [अर्थात्] पहिले [सत्य] से गार्हपत्य यज्ञ
में और दूसरे [सुवर्ण] से सद [सभा] में [पहुँचाता] है, [और फिर] आग्नीध्रीय
[अग्नि प्रकाश स्थान] और सभा के बीच [वह पहुँचाता है]। (ताः उदीचीः आग्नी-
ध्रीयं च सदः च अन्तरा चात्वालम् उत्सृजन्ति) उन उत्तर दिशाओं में आग्नीध्रीय
और सभा के बीच चात्वाल [यज्ञ कुण्ड] वे [होता लोग] बनाते हैं। (एतेन ह स्म
वै अङ्गिरसः स्वर्गं लोकम् आयन्) इस [व्यवहार] से ही निश्चय करके अङ्गिराओं
[वेदवेत्ता लोगों] ने स्वर्ग लोक [सुख स्थान] पाया है। (ताः वै एताः पन्थानम्
अभिवहन्ति) वे ही यह [दक्षिणायें] मार्ग चलाती हैं ॥ १७ ॥
भावार्थः—क्रमानुसार कार्य करने से मनुष्य उन्नति करते हैं ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
आग्नीध्रेऽग्रे ददाति। यज्ञमुखं वा अग्नीत्, यज्ञमुखेनैव तद्यज्ञमुखं सम-
र्धयति। ब्रह्मणे ददाति। प्राजापत्यो वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेव तेन प्रीणाति। ऋत्वि-
ग्भ्यो ददाति, होत्रा एव तया प्रीणाति। सदस्येभ्यो ददाति, सोम १पीथंस्तया
निष्क्रीणीते। न हि तस्मा अर्हन्ति सोम १पीथं तया निष्क्रीणीयात्। यां शुश्रूषव
आर्षेयाय ददाति, देवलोके तयाध्नोति। यामशुश्रूषवेऽनार्षेयाय ददाति, मनुष्यलोके
तयाध्नोति। यामं प्रसुप्ताय ददाति, वनस्पतयस्तया प्रधन्ते। यां याचमानाय
ददाति, भ्रातृव्यन्तया जिन्वीते। यां भीषाक्षत्रं, तया ब्रह्मातीयात्। यां प्रतिनुदन्ते
सा व्याघ्री दक्षिणा। यस्तां पुनः प्रतिगृह्णीयात्, व्याघ्री ह्येनं भूत्वा प्रब्लीनी-
यात्। अन्यया सह प्रतिगृह्णीयात्, अथ हैनन्न प्रब्लीनाति ॥ १८ ॥
(आग्नेय्या) अग्निदेवताकया ऋचा (आग्नीध्रीये) आग्नीध्र—छः। आग्नीध्रस्य
अग्निप्रकाशकस्य व्यवहारे गृहे वा (जघनेन) जघन्येन। अधमेन। द्वितीयेन—
इत्यर्थः (अन्तरा) मध्ये (चात्वालम्) स्यात्तत्तिमृजेरालज्वलजालियचः (उ० १।
११६) चते याचने—वालच्। यज्ञकुण्डम् (अङ्गिरसः) वेदवेत्तारः (आयन्)
प्राप्तवन्तः ॥
१. पू. सं. 'सोमपीथः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १८ ॥ दक्षिणापात्र, लोगों का क्रम ॥

Page 436Permalink

३९८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ दक्षिणापात्र, लोगों का क्रम ॥
(आग्नीध्रे अग्रे ददाति) आग्नीध्र [अग्नि प्रकाशक ऋत्विज्] को पहिले
वह [यजमान दक्षिणा] देता है। (अग्नीत् वै यज्ञमुखं यज्ञमुखेन एव तत् यज्ञमुखं
समर्धयति) अग्नीत् [अग्नि प्रकाशक] यज्ञ का मुखिया है, यज्ञ के मुखिया द्वारा ही तब
यज्ञ के मुख [आरम्भ] को वह समृद्ध [परिपूर्ण] करता है। (ब्रह्मणे ददाति) ब्रह्मा को
देता है। (प्राजापत्यः वै ब्रह्मा, प्रजापतिम् एव तेन प्रीणाति) प्रजापति [परमेश्वर]
देवता वाला ही ब्रह्मा है, प्रजापति को ही उससे [दान से] वह प्रसन्न करता है।
(ऋत्विग्भ्यः ददाति, होत्राः एव तया प्रीणाति) ऋत्विजों को वह देता है, ऋत्विजों
को ही उस [दक्षिणा] से वह प्रसन्न करता है। (सदस्येभ्यः ददाति, सोमपीथं तया
निष्क्रीणीते) सदस्यों [दूसरे ऋत्विजों] को देता है, सोमपान [तत्त्वरस पीने] को उस
[दक्षिणा] से वह मोल लेता है। (तस्मै सोमपीथं न हि अर्हन्ति, तया निष्क्रीणी-
यात्) उस [पुरुष] के लिये सोमपान नहीं योग्य है, उस [दक्षिणा] से वह मोल लेवे।
(यां शुश्रूषवे आर्षेयाय ददाति, तया देवलोके ऋध्नोति) जो [दक्षिणा] सेवा करने
वाले वेदवेत्ता को देता है, उससे देवलोक [विद्वानों के समाज] में वह बढ़ता है। (याम्
अश्रुश्रूषवे अनार्षेयाय ददाति, तया मनुष्यलोके ऋध्नोति) जो [दक्षिणा] सेवा
करने वाले से भिन्न और वेद जानने वाले से भिन्न पुरुष को देता है, इससे मनुष्य लोक में
वह बढ़ता है। (यामं [यां] प्रसृप्ताय ददाति, वनस्पतयः तया प्रथन्ते) जो
[दक्षिणा] प्रसृप्त [विस्तृत सामान्य अधिकारी विशेष] को देता है, वनस्पतियां उससे
फैलती हैं। (यां याचमानाय ददाति, भ्रातृव्यं तया जिन्वीते ' जो दक्षिणा मांगने
वाले को देता है, वैरी को उससे वह प्रसन्न करता है [क्षमा देता है]। (यां भीषाक्षत्रं,
तया ब्रह्म अति ईयात्) जो [दक्षिणा] भय के व्यवहार से रक्षा करने वाले को
[वह देता है], उससे ब्रह्म [धन] को अत्यन्त करके वह पाता है। (यां प्रति-
नुदन्ते सा दक्षिणा व्याघ्री) जिसको वे [ऋत्विज् लोग] लौटा देते हैं, वह
दक्षिणा व्याघ्री [के समान भयानक] है। (यः तां पुनः प्रतिगृह्णीयात्, व्याघ्री हि
भूत्वा एनं प्रच्छीनीयात्) जो [यजमान] उस [दक्षिणा] को फिर लौटा लेवे, वह
१८-(आग्नीध्रे) आग्नीध्राय। अग्निप्रकाशकाय (अग्नीत्) अग्निप्रज्वा-
लकः (समर्धयति) सम्यग् वर्धयति (होत्राः) स्त्रीलिङ्गो बहुवचनान्तः। ऋत्विग्-
विशेषान् (निष्क्रीणीते) मूल्येन गृह्णाति (शुश्रूषवे) सेवाशीलाय। उपासकाय
(आर्षेयाय) ऋषि-ढक्, ऋषिवेदः। वेदज्ञाय (देवलोके) विदुषां समाजे (ऋध्नोति)
वर्धते (अशुश्रूषवे) सेवकाद् भिन्नाय (अनार्षेयाय) वेदज्ञाद् भिन्नाय (यामं) याम्
(प्रसृप्ताय) विस्तृताय पुरुषाय (जिन्वीते) जिवि प्रीणने, आर्षरूपम्। जिन्वति।
प्रीणाति (भीषाक्षत्रम्) ञिभी भये-अङ् । टाप्, षुक् च+अक्षू व्याप्तौ-अच्+त्रैङ्
पालने-कः। भीषायाः भयस्य अक्षाद् व्यवहाराद् रक्षकाय (ब्रह्म) धनम्-
निघ० २।१०। (अति) अत्यन्तम् (ईयात्) प्राप्नुयात् (प्रतिनुदन्ते) प्रतिकूलं

कण्डिका १९ ॥

Page 437Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १९ ॥ ३६६
व्याघ्री ही होकर इसको दबा लेवे। (अन्यथा सह प्रतिगृह्णीयात्, अथ ह एनं न
प्रब्लीनाति) दूसरी [दक्षिणा] के साथ वह [ऋत्विज् उसे] लौटा लेवे, फिर वह
निश्चय करके इस [यजमान] को नहीं दबाती है ॥ १८ ॥
भावार्थ:—मनुष्य विद्वानों के यथायोग्य सत्कार से उन्नति, और सत्कार योग्य
पुरुषों के अनादर से अवनति पाता है ॥ १८ ॥
कण्डिका १९ ॥
यद् गां ददाति, वैश्वदेवी वै गौः, विश्वेषामेव तद्देवानां तेन प्रियं धामो-
पैति। यदजं ददाति, आग्नेयो वा अजः, अग्नेरेव तेन प्रियं धामोपैति। यदविं
ददाति, आव्यन्तेनापजयति। यत् कृतान्नं ददाति, मांसन्तेन निष्क्रीणीते। यदनो
वा रथो वा ददाति¹ शरीरन्तेन। यद्वासो ददाति, बृहस्पतिं तेन। यद्धिरण्यं ददाति,
आयुस्तेन वर्षीयः कुरुते। यदश्वं ददाति, सौर्यो वा अश्वः, सूर्य्यस्यैव तेन प्रियं
धामोपैति। अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयम्। रौद्रो वै प्रतिहर्ता, रुद्रमेव तन्निरवजयति।
यन्मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यात्, मध्यतो रुद्रमन्ववजयेत्। स्वर्भानुर्वा आसुरिः सूर्य्यन्तम-
साविध्यत्। तदत्रिरपनुनोद। तदत्रिरन्वपश्यत्। यदात्रेयाय हिरण्यं ददाति, तम
एव तेनापहते²। अथो ज्योतिरुपरिष्टाद्धारयंति, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥१९॥
कण्डिका १९ ॥ दक्षिणा में दातव्य पदार्थ और उनके गुण ॥
(यत् गां ददाति, वैश्वदेवी वै गौः, तत् तेन विश्वेषाम् एव देवानां प्रियं
धाम उपैति) जो वह गौ देता है, सब दिव्य गुण वाली ही गौ है, तब उस [दान] से
सब ही दिव्य गुणों का प्रिय धाम [तेज] वह पाता है। (यत् अजं ददाति, आग्नेयः वै
अजः, तेन अग्नेः एव प्रियं धाम उपैति) जो वह बकरा देता है, अग्नि के गुण वाला
बकरा है, उससे अग्नि का ही प्रिय तेज पाता है। (यत् अविं ददाति, तेन आव्यम्
अपजयति) जो वह मेंढ़ा देता है, उससे वह मेंढ़ा से उत्पन्न पदार्थ [ऊन आदि] पाता
है। (यत् कृतान्नं ददाति, तेन मांसं निष्क्रीणीते) जो वह बनाया हुआ अन्न देता है
उससे वह मांस [मनन साधक गुण] बढ़ाता है। (यत् अनः वा रथः वा ददाति, तेन
शरीरम्) जो वह छकड़ा अथवा रथ [देता है], उससे वह शरीर [बढ़ाता है]। (यत्
प्रेरयन्ति (प्रतिगृह्णीयात्) प्रतिकूलं स्वीकुर्यात् (प्रब्लीनीयात्) प्र+ब्ली
वरणे आच्छादने। आच्छादयेत् (प्रब्लीनाति) आच्छादयति ॥
१९—(गाम्) धेनुम् (वैश्वदेवी) सर्वदिव्यगुणयुक्ता (देवानाम्)
दिव्यगुणानाम् (धाम) तेजः। स्थानम् (अजम्) अज गतिक्षेपणयोः—अच्
छागम् (अविम्) अव रक्षणे—इन्। मेषम् (आव्यम्) अवि—ष्यञ्। अवेः मेषात्
प्राप्तं पदार्थम् (मांसम्) मनेर्दीर्घश्च (उ० ३।६४) मन ज्ञाने—सप्रत्ययो
दीर्घश्च। मांसं माननं वा मानसं वा मनो अस्मिन् सीदतीति वा-—निरु० ४।३।
मननसाधकं गुणम् (निष्क्रीणीते) मूल्येन गृह्णाति (अनः) शकटम् (रथः)
१. पू. सं. “ददाति” इति पाठो नास्ति ॥ २. पू. सं. “अपहेत” इति पाठः ॥ सम्पा०॥

कण्डिका २० ॥

Page 438Permalink

४०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ॥
वासः ददाति, तेन बृहस्पतिम् ) जो वह वस्त्र देता है, उससे वह बृहस्पति [ बड़े बड़ों
के पालन करने वाले गुण, बढ़ाता है ] । ( यत् हिरण्यं ददाति, तेन वर्षीयः आयुः
कुरुते ) जो वह सुवर्ण देता है, उससे वह अति बड़ा जीवन करता है । ( यत् अश्वं
ददाति, सौर्यः वै अश्वः, तेन सूर्यस्य एव प्रियं धाम उपैति ) जो वह घोड़ा देता है,
सूर्य के गुण वाला [ वेगवान् ] ही घोड़ा है, उससे वह सूर्य का ही प्रिय तेज पाता है ।
( अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयम् ) अन्त में प्रतिहर्त्ता [ द्वारपाल, ऋत्विज् ] के लिये दान है ।
( रौद्रः वै प्रतिहर्त्ता, तत् रुद्रम् एव निरवजयति ) उग्र स्वभाव वाला ही प्रतिहर्त्ता है,
उससे वह उग्र स्वभाव को ही निकाल कर जीतता है । ( यत् मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यात्,
मध्यतः रुद्रम् अन्ववयजेत् ) जो वह बीच से प्रतिहर्त्ता को देवे, बीच से वह उग्र स्वभाव
को सर्वथा निकाल देवे । ( आसुरिः वै स्वर्भानुः सूर्य्यं तमसा अविध्यत् ) आसुरि
[ मेघ से उत्पन्न ], आकाश में दिखाई देने वाले [ राहु अर्थात् अन्धकार ] ने सूर्य को
अन्धकार द्वारा छेद डाला । ( तत् अत्रिः अपनुनोद ) उसको अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ]
ने हटा दिया, ( तत् अत्रिः अन्वपश्यत् ) उसको अत्रि ने [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ने
वेद में ] दिखा दिया है [ देखो गो० पू० २ । १७ ] । ( यत् आत्रेयाय हिरण्यं ददाति
तेन तमः एव अपहते ) जो वह आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर के मानने वाले
ब्राह्मण ] को सुवर्ण देता है, उससे वह अन्धकार ही हटाता है। ( अथो स्वर्गस्य लोकस्य
समष्ट्यै ज्योतिः उपरिष्टात् धारयति ) फिर वह स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये ज्योति
[ अपने ] ऊपर धारण करता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—दानी पुरुष दान पदार्थों के गुण जानकर दानग्रहीता की योग्यता के
अनुसार उनका दान करे ॥ १६ ॥
विशेषः—एकाह यज्ञ के प्रातःसवन का विषय कण्डिका १२ से चलकर अब कण्डिका
१६ पर समाप्त हुआ ॥
कण्डिका २० ॥
अथात एकाहस्यैव माध्यन्दिनम् । ऋक् च वा इदमग्रे साम वास्तां, सैव
नामर्गासीत्, अमो नाम साम, सा वा ऋक् सामोपावदत्, मिथुनं सम्भवाव
रथम् ( बृहस्पतिम् ) बृहतां महतां पालकं गुणम् ( वर्षीयः ) प्रियस्थिरस्फिरोरु०
( पा० ६ । ४ । १५७ ) वृद्ध-ईयसुन् । अतिवृद्धम् । बहुदीर्घम् ( प्रतिहर्त्रे ) द्वारपाल-
काय । ऋत्विग्विशेषाय ( रौद्रः ) उग्रस्वभावयुक्तः ( रुद्रम् ) उग्रगुणम् ( अन्व-
वयजेत् ) अनु निरन्तरम् अवयजेत् । दूरं कुर्यात् ( स्वर्भानुः ) दाभाभ्यां नुः ( उ०
३ । ३२ ) स्वः+भा दीप्तौ—नुः । स्वः, आकाशे भाति दीप्यते असौ । राहुः । अंध-
कारकर्ता ( आसुरिः ) अत इन् ( पा० ४ । १ । ९५ ) असुर—इञ् । असुरो मेघः—
निघ० १ । १० । मेघोत्पन्नो ऽन्धकारः ( अत्रिः ) गो० पू० २ । १७ । सदा ज्ञानवान्
परमात्मा ( अपनुनोद ) दूरीकृतवान् ( अन्वपश्यत् ) निरन्तरं दर्शितवान् वेदे
( आत्रेयाय ) अत्रेः सदा ज्ञानवतः परमेश्वरस्य सेवकाय ( अपहते ) ओहाक् त्यागे
इत्यस्य रूपम् । अपत्यजति ।

कण्डिका २० ॥ आख्यायिका के रूप में ऋक् और साम के

Page 439Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ४०१
प्रजात्या इति । नेत्यब्रवीत्साम, ज्यायान् वा अतो मम महिमेति । ते द्वे भूत्वो-
पावदताम् । ते न प्रतिवचनं समवदत् । तास्तिस्रो भूत्वोपावदन् । यत् तिस्रो
भूत्वोपावदन्, तत् तिसृभिः समभवत् । यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात्तिसृभिः
स्तुवन्ति, तिसृभिरुद्गायन्ति, तिसृभिर्हि साम सम्मितं भवति । तस्मादेकस्य
बह्व्यो जाया भवन्ति, न ह्येकस्या बहवः सह पतयः । यद्वै तत्सा चामश्च
समवदताम्, तत् सामाभवत् । तत् साम्नः सामत्वम् । सामन् भवति श्रेष्ठतां
गच्छति । यो वै भवति, स सामन् भवति । असा१मन्य इति ह निन्दन्ते । ते वै
पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेताम्, आहावश्च हिङ्कारश्च प्रस्तावश्च प्रथमा
चोद्गीथश्च मध्यमा च प्रतिहारश्चोत्तमा च निधनञ्च वषट्कारश्च । ते यत्
पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेतां, तस्मादाहुः, पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशव
इति । यदु विराजं दशनीमभिसम्पद्ये२तां तस्मादाहुर्विराजो यज्ञो दशम्यां प्रति-
ष्ठित इति । यदु बृहत्याः प्रतिपद्यते, बार्हतो वा एषः य एषस्तपति, तदेनं स्वेन
रूपेण समर्धयति द्वे तिस्रः करोति । पुनरादाय प्रजात्यै रूपं, द्वाविवाग्रे भवतः ।
तत उपजायते ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ आख्यायिका के रूप में ऋक् और साम के
सम्बन्ध का वर्णन ॥
( अथ अतः एकाहस्य एव माध्यन्दिनम् ) अब यहां एकाह यज्ञ का माध्यन्दिन
[ सवन, कहा जाता है ] । ( इदम् अग्रे ऋक् च वै साम वा आस्ताम् ) इससे पहिले
ऋक् [ स्तुति योग्य प्रकृति ] और साम [ मोक्षदाता ब्रह्म ] यह दोनों थे । ( सा एव नाम
ऋक् आसीत्, अमः नाम साम ) सा [ साम शब्द का पहिला अक्षर सा का अर्थ
लक्ष्मी है ] नाम वाली ही ऋक् थी और अमः [ साम शब्द का दूसरा अक्षर, अमः का अर्थ
ज्ञान है ] नाम वाला साम था । ( सा वै ऋक् साम उपावदत्, मिथुनं प्रजात्यै
सम्भवाव इति ) सा [ नाम वाली ] ऋक् पास आकर साम से बोली—हम दोनों जोड़ा
होकर सन्तान के लिये समर्थ होवें । ( न इति, साम अब्रवीत्, मम महिमा अतः वै
ज्यायान् इति ) नहीं, साम बोला, मेरी महिमा इस [ तेरी महिमा ] से बहुत अधिक है ।
( ते द्वे भूत्वा उपावदताम् ) [ ऋक् दो हो गईं ] वे [ कारण और कार्य रूप प्रकृति ]
दोनों होकर पास आकर [ साम से उसी प्रकार ] बोलीं । ( ते प्रतिवचनं न समवदत् )
२०—( ऋक् ) स्तुत्या वाणी । प्रकृतिः ( सा ) षो अन्तकर्मणि—डः
टाप् । लक्ष्मीः । प्रकृतिः ( अमः ) अम गतौ भोजने च—असुन् । ज्ञानम् ( सोम )
मोक्षस्वरूपं ब्रह्म ( मिथुनम् ) यथा भवति तथा । मिथुनेन संयोगेन ( संभवाव )
समर्थौ भवताम् ( प्रजात्यै ) प्रजननाय ( ज्यायान् ) वृद्ध—ईयसुन् । वृद्धतरः
( अतः ) अस्मात् । ऋङ्महिम्नः सकाशात् ( उपावदताम् ) उपेत्य उक्तवत्यौ
( ते ) तयोः ( प्रतिवचनम् ) प्रत्युत्तरम् ( समवदत् ) समवादमङ्गीकारं कृतवान्
१. पू. सं. 'असामान्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. सम्पद्येयाताम् इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२६

Page 440Permalink

४०२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २०
उन दोनों का प्रत्युत्तर उस [ साम ] ने स्वीकार न किया । ( ताः तिस्रः भूत्वा
उपावदन् ) [ वह ऋक् तीन हो गई ] वे [ सत्त्व रज तम रूप ] तीनों होकर [ साम से
उसी प्रकार ] बोलीं । ( यत् तिस्रः भूत्वा उपावदन्, तत् तिसृभिः समभवत् ) जो
तीन होकर बोलीं, उससे उसने तीनों के साथ संयोग किया [ सृष्टि करने का सामर्थ्य उनमें
दिया ] । ( यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात् तिसृभिः स्तुवन्ति, तिसृभिः उद्गायन्ति,
तिसृभिः हि साम सम्मितं भवति ) जो उसने तीनों के साथ संयोग किया, इसलिये
तीन [ ऋचाओं ] से वह स्तुति करते हैं और तीन से ही उद्गीथ [ ऊंचा गान ] करते हैं,
और तीन से ही साम सम्मानित होता है । ( तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः भवन्ति,
एकस्याः बहवः पतयः सह न ह ) इसलिये एक पुरुष के बहुत पत्नियां होती हैं, और
एक पत्नी के बहुत पति एक साथ नहीं होते [ यह वेद विरुद्ध है, आगे विशेषः २ देखो ] ।
( यत् उ एतत् सा च अमः च समवदताम्, तत् साम अभवत् ) जो ही इस प्रकार
सा [ ऋक् वा प्रकृति ] और अमः [ ज्ञान ] दोनों संयुक्त हुये, वह साम [ मोक्ष दाता ब्रह्म ]
हुआ । ( तत् साम्नः सामत्वम् ) वह ही साम [ मोक्ष दाता ब्रह्म ] का सामत्व
[ मोक्ष दातापन ] है । ( सामन् भवति श्रेष्ठतां गच्छति ) जो [ मनुष्य ] साम
[ साम के समान सुखदायक ] होता है, वह श्रेष्ठता पाता है । ( यः वै भवति सः
सामन् भवति ) जो ही पदार्थ सत्ता वाला है वह साम [ ब्रह्म के सामर्थ्य ] में है ।
( असामन्यः इति हु निन्दन्ते ) [ जो ऐसा न माने ] वह असामन्यं = श्रेष्ठ नहीं है— इस
प्रकार लोग निन्दा करते हैं । ( ते वै पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च अन्यत् भूत्वा कल्पेताम् )
वे दोनों [ कारण और कार्यरूप ऋक् ] ही पांच एक प्रकार से [ कारण रूप पृथिवी, जल,
तेज, वायु, आकाश ] होकर और पांच दूसरे प्रकार से [ कार्यरूप पृथिवी, जल, तेज,
वायु, आकाश ] होकर समर्थ होते हैं । ( आहावः च हिङ्कारः च प्रस्तावः च
प्रथमा च उद्गीथः च मध्यमा च प्रतिहारः च उत्तमा च निधनं च वषट्कारः च )
[ सो ही यज्ञ के दश अङ्ग हैं ] आहाव [ आवाहन मन्त्र ] १, और हिङ्कार [ हिं शब्द ] २,
( समभवत् ) समभवनं संयोगं कृतवान् ( सम्मितम् ) सम्मानितम् ( सामन् )
सामवेदेन मोक्षज्ञानेन ( भवति ) सत्तावान् अस्ति ( असामन्यः ) असाधारणः ।
असमदर्शी । पक्षपाती ( अन्यत् ) एकप्रकारेण । द्वितीयप्रकारेण ( कल्पेताम् )
समर्थे भवताम् ( आहावः ) आह्वानमन्त्रः ( प्रस्तावः ) प्रस्तोत्रा गातव्यः ( उद्-
गीथः ) उद्गात्रा गातव्यः ( प्रतिहारः ) प्रतिहर्त्रा गातव्यः ( निधनम् ) अन्ते
१. यहाँ पति साम है ऋक् पत्नी है। तीन ऋचाओं को संयुक्त कर साम-गान की प्रक्रिया
होती है, अतः एक साम = पति की तीन ऋक् = पत्नियां हुईं । यह पति पत्नी का साम एवं
ऋक् को आधार मान कर आलङ्कारिक वर्णन है । अतः "तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः
भवन्ति" वाक्य का अर्थ है-इसलिये एकस्य साम्नः पत्युः = एक साम पति के बहुत सी
जायाः = ऋक् पत्नियां होती हैं परन्तु एक ऋक् से अनेक सामगान सम्पन्न नहीं होते अतः
"बहवः पतयः सह न" कहा । इसमें कोई अवैदिकता नहीं, क्योंकि यहाँ साम, ऋक् की
आलङ्कारिक चर्चा है न कि लौकिक पति पत्नी की ॥सम्पा०॥

Page 441Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ४०३
और प्रस्ताव [ प्रस्तोता का गान ] ३, प्रथमा [ पहिली ऋचा ] ४. और उद्गीथ [ उद्गाता
का गान ] ५. और मध्यमा [ बीच वाली ऋचा ] ६, और प्रतिहार [ प्रतिहर्ता का
गान ] ७, और उत्तमा [ सबसे पिछली ऋचा ] ८, और निधन [ अन्त में गान का भाग ]
९, और वषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] १०, । ( ते यत् पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च
अन्यत् भूत्वा कल्पेताम्, तस्मात् आहुः, पाङ्क्तः यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः इति ) जो वे
दोनों [ कारण और कार्यरूप ऋक् ] पांच एक प्रकार से [ कारण रूप पृथिवी जल तेज वायु
आकाश ] होकर और पांच दूसरे प्रकार से [ कार्यरूप पृथिवी जल तेज वायु आकाश ]
होकर समर्थ होते हैं, इसलिये वे [ ऋषि ] कहते हैं—पाङ्क्त [ पङ्क्ति अर्थात् विस्तार
और गौरव वाला अथवा दस अवयव वाला ] यज्ञ है और पाङ्क्त [ दश अर्थात् पांच ज्ञाने-
न्द्रिय पांच कर्मेन्द्रिय वाले ] पशु [ जीव ] हैं । ( यत् उ दशनीं विराजम् अभि सम्पद्ये-
ताम्, तस्मात् आहुः, दशम्यां विराजः यज्ञः प्रतिष्ठितः इति ) और जो वे दोनों
दशनी [ दश अक्षर वाले ] विराट् छन्द को लक्ष्य में करके [ यज्ञ करने में ] समर्थ होते हैं,
इसलिये वे कहते हैं—दश अक्षर वाली विराट् में यज्ञ ठहरा हुआ है। ( यत् उ बृहत्यतः
प्रतिपद्यते, बार्हतः वै एषः, यः एषः तपति, तत् एनं स्वेन रूपेण समर्धयति )
जो वह [ यज्ञ ] बृहती छन्द से सिद्ध होता है, बृहती [ वृद्धि ] वाला ही यह है जो यह
[ यज्ञ ] तपता है, इसलिये इस [ यजमान ] को अपने रूप से वह [ यज्ञ ] समृद्ध करता
है । ( द्वे तिस्रः करोति ) वह [ ब्रह्म ] दो [ कारण और कार्यरूप प्रकृति ] को तीन
[ सत्त्व रज और तम रूप ] करता है । ( पुनः प्रजायै रूपम् आदाय द्वौ इव अग्रे
भवतः ) फिर संतान उत्पत्ति के लिये रूप ग्रहण करके दो ही पहिले होते हैं । ( ततः उप-
प्रजायते ) उससे वह [ सन्तान ] उत्पन्न होता है ॥ २० ॥
भावार्थः—मनुष्यों को चाहिये कि कार्य और कारण का परस्पर सम्बन्ध विचार कर
अपना कर्तव्य सिद्ध करें ॥ २० ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । २३ से मिलाओ ॥
विशेषः २—( तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः भवन्ति, एकस्याः बहवः पतयः
सह न ह ) इसलिये एक पुरुष के बहुत पत्नियां होती हैं, और एक पत्नी के बहुत पति
एक साथ नहीं होते—यह मत वेद विरुद्ध है । यहां ब्राह्मण में भी प्रकरण तीन का था बहुत
का नहीं । वेद में एक पुरुष को एक पत्नी और एक पत्नी को एक पति एक समय में रखने
का विधान है । वह हीं मन्त्र, जो इस आख्यायिका का आधार जान पड़ता है लिखा जाता
गातव्यो भागः ( पाङ्क्तः ) पचि विस्तारे व्यक्तीकरणे च—क्तिन् । पङ्क्ति—अण् ।
पङ्क्त्या विस्तारेण गौरवेण वा युक्तः । अथवा पङ्क्तिः दशसंख्यायाम् । दशावय-
वोपेताः ( पाङ्क्ताः ) विस्तारयुक्ताः । दशेन्द्रिययुक्ताः ( दशनीम् ) लोमादि-
पामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ( पा० ५ । २ । १०० ) दश—नप्रत्ययो मत्वर्थीयः,
ङीप् । दशिनीम् । दशाक्षरयुक्तम् ( अभि ) अभिलक्ष्य ( विराजं ) विराजि
( दशम्याम् ) दशाक्षरायाम् ( बृहत्यतः ) बृहतीच्छन्दसः ( प्रतिपद्यते ) सिध्यति
( बार्हतः ) बृहती—अण् । वृद्धियुक्तः ( आदाय ) गृहीत्वा ॥

कण्डिका २१ ॥

Page 442Permalink

४०४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २१
है । यह मन्त्र कुछ भेद से महर्षि दयानन्दकृत संस्कारविधि विवाह प्रकरण में वधू वर के
परस्पर प्रतिज्ञा करने में भी व्याख्यात है । मन्त्र में पद एक वचन और द्विवचन हैं ॥
( अमोऽहमस्मि सा त्वं सामाहमस्म्यृक् त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वम् । ताविह सं भवाव
प्रजामा जनयावहै—अथर्व० १४ । २ । ७१ ) । [ हे वधू ! ] ( अहम् ) मैं [ वर ]
( अमः अस्मि ) ज्ञानवान् हूँ, ( सा त्वम् ) सो तू [ ज्ञानवती है ], ( अहम् ) मैं
( साम ) सामवेद [ मोक्षज्ञान के समान सुखदायक ] ( अस्मि ) हूं, ( त्वम् ) तू
( ऋक् ) ऋग्वेद की ऋचा [ पदार्थों के गुणों की बड़ाई बताने वाली विद्या के तुल्य
आनन्द देने वाली ] है, ( अहम् ) मैं (द्योः) सूर्य [ वृष्टि आदि करने वाले सूर्य के समान
उपकारी ] हूं, और ( त्वम् ) तू ( पृथिवी ) पृथिवी [ अन्न आदि उत्पन्न करने वाली
भूमि के समान उत्तम सन्तान उत्पन्न करने वाली ] है । ( तौ ) वे हम दोनों ( इह )
यहां [ गृहाश्रम में ] ( सं भवाव ) पराक्रमी होवें, और ( प्रजाम् ) प्रजा [ उत्तम
सन्तान ] को ( आ जनयावहै ) उत्पन्न करें ॥
कण्डिका २१ ॥
आत्मा वै स्तोत्रियः, प्रजा अनुरूपः, पत्नी धाय्या, पशवः प्रगाथः, गृ'हाः
सूक्तं, यदन्तरात्मन् तन्निवित्, प्रतिष्ठा परिधानीया, अन्नं याज्या । सोऽस्मिंश्च
लोके भवत्यमुष्मिंश्च प्रजया च पशुभिश्च गृहेषु भवति, य एवं वेद ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ स्तोत्रिय आदि यज्ञाङ्गों की आत्मा आदि
से सामान्‍यता ॥
( आत्मा वै स्तोत्रियः ) आत्मा [ के समान ] ही स्तोत्रिय [ स्तुति विशेष ] है,
( प्रजाः अनुरूपः ) प्रजायें अनुरूप [ विषय के सदृशं स्तोत्र ] हैं, (पत्नी धाय्या) पत्नी
धाय्या [ स्तुति विशेष ] है । (पशवः प्रगाथः) सब पशु प्रगाथ [ स्तुति विशेष ] हैं।
( गृहाः सूक्तम् ) सब घर सूक्त [ अच्छे प्रकार कहा हुआ स्तोत्र ] हैं, ( यत् अन्तरात्मन्,
तत् निवित् ) जो अन्तरात्मा [ अन्तःकरणवर्ती पराक्रम ] है, वह निवित् [ निश्चित विद्या,
स्तुति विशेष ] है, ( प्रतिष्ठा परिधानीया ) प्रतिष्ठा [ ठहरने का स्थान ] परिधानीया
[ सब ओर से धारण करने योग्य स्तुति विशेष ] है, ( अन्नं याज्या ) अन्न [ भोजनीय
पदार्थ के तुल्य ] याज्या [ स्तुति विशेष ] हैं । ( सः अस्मिन् च अमुष्मिन् च लोके
प्रजया च पशुभिः च गृहेषु भवति भवति, यः एवं वेद ) वह पुरुष इस और उस
लोक में प्रजा के साथ और पशुओं के साथ घरों में बढ़ता है, रहता है, जो ऐसा
जानता है ॥ २१ ॥
२१—( अनुरूपः ) विषयसदृशः स्तोमः ( आत्मा ) जीवः ( अन्तरात्मन् )
अन्तःकरणवर्ती पराक्रमः । सर्वान्तर्यामी परमेश्वरः ( निवित् ) सत्सूद्विषद्रुह-
दुह० ( पा० ३ । २ । ६१ ) नि+विद ज्ञाने - क्विप् । निवित्, वाङ्नाम-निघ०
१ । ११ । निश्चितविद्या । स्तुतिविशेषः ॥
१. पू. सं. 'ग्रहाः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २२ ॥

Page 443Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । कं० २२ ४०५
भावार्थः-मनुष्यों को गुणों के अनुसार ही स्तुति करनी चाहिये ॥ २१ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । २३ के अन्तिम भाग से
मिलाओ ॥
विशेषः २-(ग्रहाः) शब्द के स्थान पर (गृहाः) पद ऐतरेय ब्राह्मण और
गोपथब्राह्मण की अगली कण्डिका २२ से शुद्ध किया है ॥
कण्डिका २२ ॥
स्तोत्रियं शंसति । आत्मा वै स्तोत्रियः, स मध्यमया वाचा शंस्तव्य
आत्मानमेवास्य तत् कल्पयति । अनुरूपं शंसति, प्रजा वा अनुरूपः, तस्मात्
प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति । प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः । तस्मात्
प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति । स उच्चैस्तरामिव शंस्तव्यः, प्रजामेवास्य तच्छ्रेयसीं
करोति । धाय्यां शंसति, पत्नी वै धाय्या, सा नीचैस्तरामिव शंस्तव्याप्रति-
वादिनी हैवास्य गृहेषु पत्नी भवति, यत्रैवं विद्वान् नीचैस्तराम् धाय्यां शंसति ।
प्रगाथं शंसति, पशवो वै प्रगाथः, स स्वरवत्या वाचा शंस्तव्यः । पशवो वै प्रगाथः,
पशवः स्वरः, पशूनामाप्त्यै । सूक्तं शंसति । गृहा वै सूक्तं, प्रतिवीतं तत्,
प्रतिवीततमया वाचा शंस्तव्यम् । स यद्यपि ह दूरात् पशूल्लभते गृहानेवैनाना-
जिगमिषति । गृहा हि पशूनां प्रतिष्ठा । निविदं शंसति यदन्तरात्मन्, तन्निवित्,
तदेवास्य तत् कल्पयति । परिधानीयां शंसति, प्रतिष्ठा वै परिधानीया, प्रतिष्ठाया
एवैनमन्तः प्रतिष्ठापयति । याज्यया यजति, अन्नं वै याज्या, अन्नाद्यमेवास्य
तत् कल्पयति । मूलं वा एतद्यज्ञस्य, यद्धाय्याश्च याज्याश्च । तद्यदन्नाः अन्नाद्धाय्याश्च
याज्याश्च कुर्युः, उन्मूलमेव तद्यज्ञं कुर्युः । तस्मात्ताः सामान्या एव स्युः ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ स्तोत्र इत्यादि यज्ञाङ्गों की आत्मा आदि से
सदृशता का अधिक विवरण ॥
( स्तोत्रियं शंसति ) वह [ ऋत्विज् ] स्तोत्रिय [ स्तोत्र ] बोलता है।
( आत्मा वै स्तोत्रियः, सः मध्यमया वाचा शंस्तव्यः ) आत्मा [ जीव के तुल्य ]
ही स्तोत्रिय है, वह मध्यम [ न ऊंची न नीची ] वाणी से बोलना चाहिये, ( अस्य
आत्मानम् एव तत् कल्पयति ) इस [ यजमान ] के आत्मा को ही वह समर्थ करता है।
( अनुरूपं शंसति ) वह अनुरूप [ विषय सदृश स्तोत्र ] बोलता है। ( प्रजा वै अनुरूपः,
तस्मात् प्रतिरूपम् अनुरूपं कुर्वन्ति ) प्रजा [ के तुल्य ] ही अनुरूप है, इसलिये प्रतिरूप
[ समान विषय वाले स्तोत्र ] को अनुरूप [ अनुकूल वा योग्य स्तोत्र ] वे करते हैं। ( अस्य
प्रजायाम् प्रतिरूपः ह एव आजायते, न अप्रतिरूपः ) इस [ यजमान ] की प्रजा में
[ कुल आदि के ] सदृश ही [ सन्तान ] उत्पन्न होता है, असदृश नहीं। ( तस्मात् प्रतिरूपम्
अनुरूपं कुर्वन्ति ) इसलिये प्रतिरूप [ समान विषय वाले स्तोत्र ] को अनुरूप [ अनुकूल
२२-( शंसति ) पठति ( अस्य ) यजमानस्य ( कल्पयति ) समर्थं करोति
( प्रतिरूपम् ) सदृशम् । विषयसदृशतुल्यगुणम् ( श्रेयसीम् ) प्रशस्य-ईयसुन्,

Page 444Permalink

४०६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २२
वा योग्य स्तोत्र ] वे करते हैं । ( सः उच्चैस्तराम् इव शंस्तव्यः ) वह [ अनुरूप ]
ऊंची ध्वनि से ही बोलना चाहिये । ( अस्य प्रजाम् एव तत् श्रेयसीं करोति ) इस
[ यजमान ] की प्रजा को ही उसके द्वारा [ यजमान से ] अधिक श्रेष्ठ वह करता है ।
( धाय्यां शंसति ) धाय्या [ धारण योग्य स्तुति ] को वह बोलता है । ( पत्नी वै धाय्या )
पत्नी [ के समान ] ही धाय्या है । ( सा नोच्चैस्तराम् इव शंस्तव्या, गृहेषु अस्य पत्नी
अप्रतिवादिनी ह एव भवति, यत्र एवं विद्वान् नीचैस्तरां धाय्यां शंसति ) वह नीची
ध्वनि से बोलनी चाहिये, घरों में इसकी पत्नी अकटुभाषिणी [ प्रियवादिनी ] ही होती है,
जहां ऐसा विद्वान् नीची ध्वनि से धाय्या बोलता है । ( प्रगाथं शंसति ) वह प्रगाथ [ गाने
योग्य स्तोत्र ] को बोलता है । ( पशवः वै प्रगाथः ) पशुओं [ के तुल्य ] ही प्रगाथ है ।
( सः स्वरवत्या'वाचा शंस्तव्यः ) वह [ प्रगाथ ] अच्छे स्वर वाली वाणी से बोलना
चाहिये । ( पशवः वै प्रगाथः पशवः स्वरः, पशूनाम् आप्त्यै ) पशुओं [ के तुल्य ]
ही प्रगाथ है, पशुओं [ के तुल्य ] ही स्वर है [ पशु चार पांव वाले होते हैं और अनुदात्त,
अनुदात्ततर, उदात्त और स्वरित, चार स्वर हैं ], पशुओं की प्राप्ति के लिये [ वह बोला
जाता है ] । ( सूक्तं शंसति ) वह सूक्त [ अच्छा कहा हुआ स्तोत्र ] बोलता है । ( गृहाः
वै प्रतिवीतं सूक्तं, तत् प्रतिवीततमया वाचा शंस्तव्यम् ) घरों के समान ही अभीष्ट
सूक्त है, वह अत्यन्त अभीष्ट वाणी से बोलना चाहिये । ( सः यद्यपि ह दूरात् पशून्
लभते, गृहान् एव एनान् आजिगमिषति ) वह [ कोई पुरुष ] जब ही दूर से पशुओं
को [ चरते हुये ] पाता है, घरों को ही उन्हें लाना चाहता है । ( गृहाः हि पशूनां
प्रतिष्ठा ) क्योंकि घर ही पशुओं की प्रतिष्ठा [ ठहरने का स्थान ] हैं । ( निविदं शंसति )
निवित् [ निश्चित विद्या वाली स्तुति ] वह बोलता है । ( यत् अन्तरात्मन्, तत् निवित्,
तत् एव अस्य तत् कल्पयति ) जो अन्तरात्मा [ अन्तःकरण में वर्तमान पराक्रम ] है, वह
निवित् है, उससे ही इस [ यजमान ] के उस [ अन्तरात्मा ] को समर्थ करता है ।
( परिधानीयां शंसति ) वह परिधानीया [ स्तुति ] बोलता है । ( प्रतिष्ठा वै
परिधानीया, प्रतिष्ठायै एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) प्रतिष्ठा [ ठहरने के स्थान
के समान अथवा गौरव के समान ] परिधानीया है, प्रतिष्ठा के लिये ही इस [ यजमान ]
को अन्त में वह स्थापित करता है । ( याज्यया यजति ) याज्या [ यज्ञ योग्य स्तुति ] से
वह यज्ञ करता है । ( अन्नं वै याज्या अस्य अन्नाद्यम् एव तत् कल्पयति ) अन्न ही
याज्या [ स्तुति ] है, इस [ यजमान ] के खाने योग्य अन्न को ही उससे वह समर्थ करता
है । ( यज्ञस्य एतत् वै मूलम्, यत् धाय्याः च याज्याः च ) यज्ञ का यह ही मूल है,
जो धाय्यायैं और याज्यायैं हैं । ( तत् यत् अन्नाः, अन्नात् धाय्याः च याज्याः च
कुर्युः ) जो वे अन्न वाली हैं, अन्न के लिये धाय्याओं और याज्याओं को वे [ याजक ]
ङीप् । उत्तमतराम् ( शंस्तव्या ) पठितव्या ( अप्रतिवादिनी ) पत्युः प्रतिकूलं
वदतीति प्रतिवादिनी तद्विपर्ययेण । अकटुभाषिणी । प्रियभाषिणी ( प्रतिवी-
तम् ) प्रति + वी गतिव्याप्तिकान्त्यादिषु-क्तः । अभीष्टम् । अतिप्रियम् ( प्रतिवीत-
तमया ) अभीष्टतमया ( लभते ) प्राप्नोति ( आजिगमिषति ) आ + गमेः-सनि
रूपम् । आनेतुमिच्छति ( यद्यपि ) यदा हि ( प्रतिष्ठा ) स्थितिस्थानम् ( अन्नाः )