गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
कण्डिका ११ ॥ देवासुर सङ्ग्राम की आख्यायिका, यज्ञों में
५९४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ११
सामातिच्छन्दश्छन्दो यथादैवतमनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दः समृध्नोति, य एवं
वेद । यद्वै समानोदर्कं, तत् षष्ठस्याह्नो रूपम् । यच्चैव प्रथममहः, तदुत्तममहः, तदेवैतत्
पदम् । पुनर्यत् षष्ठं, यदश्ववद्रथवद्यत् पुनरावृत्तं, यत् पुनर्निर्वृत्तं, यदन्तरूपं,
यदसौ लोकोऽभ्युदितः, यन्नाभानेदिष्ठं, यत् पारुच्छेपं, यन्नराशंसं, यद् द्वैपदा, यत्
सप्तपदा, यत् कृतं, यद्रैवतं, तत्तृतीयस्याह्नो रूपम् । एतानि वै षष्ठस्याह्नो रूपाणि
छन्दसामु ह षष्ठेनाह्नाक्तानां रसो निनेजत्, तं प्रजापतिरुदानए नाराशं१स्या गायत्र्या
रैभ्या त्रिष्टुभा पारिक्षित्या जगत्या गाथया अनुष्टुभा एतानि वै छन्दांसि षष्ठेऽहनि
शस्तानि भवन्ति अयातयामानि, छन्दसामेव तत् सरसताया अयातयामतायै । सर-
सानि हास्य छन्दांसि षष्ठेऽहनि शस्तानि भवन्ति, सरसैः छन्दोभिरिष्टं भवति, सरसैः
छन्दोभिर्यज्ञं तनुते य एवं वेद ॥ ११ ॥
कण्डिका ११ ॥ देवासुर सङ्ग्राम की आख्यायिका, यज्ञों में
छठे दिन के कर्म ॥
( देवासुराः वै एषु लोकेषु समयतन्त ) देवता और असुर इन लोकों में युद्ध
करने लगे । ( ते देवाः षष्ठेन अह्ना एभ्यः लोकेभ्यः असुरान् पराणुदन्त ) उन देव-
ताओं ने छठे दिन [ के यज्ञ ] द्वारा इन लोकों से असुरों को निकाल दिया । ( तेषां यानि
अन्तर्हस्तानि वसूनि आसन्, तानि आदायन् समुद्रं प्रारूप्यन्त ) उन [ देवताओं ] के
जो हाथों में धन थे, उन्हें वे [ असुर ] ले गये और समुद्र में फेंक दिया । ( देवाः वै
तेषाम् अनुहाय एतेन एव छन्दसा अन्तर्हस्तानि वसूनि आददत ) देवताओं ने उनका
पीछा करके इस ही [ पारुच्छेप ] छन्द से [ उनके ] हाथ में के धनों को ले लिया । ( तत्
एव एतत् पदं, पुनःपदम् ) वह ही यह पाद है, [ जो ] पुनःपद [ छह पाद के बोले जाने
के पीछे सातवां पाद ] है । ( सः वा अंकुशः आकुञ्चनाय, द्विषतः वसु आ दत्ते, एनम्
एभ्यः सर्वेभ्यः लोकेभ्यः एव निर् नुदते, यः एवं वेद ) वह ही समेटने के लिये अंकुश
है, वह बैरी के धन को ले लेता है, और इसको इन सब लोकों से ही निकाल देता है, जो
ऐसा विद्वान् है ॥
( द्यौः वै देवता षष्ठम् अहर्वहति, त्रयस्त्रिंrequest/word त्रयस्त्रिंशः स्तोमः, रैवतं साम अतिच्छन्दः
छन्दः, अनेन यथादैवतम्, यथास्तोमम्, यथासाम, यथाछन्दः समृध्नोति, यः एवं वेद )
प्रकाशमान सूर्य देवता [ यज्ञ के ] छठे दिन को ले चलता है, त्रयस्त्रिंश स्तोम, रैवत साम
और अतिछन्द छन्द होता है । इस [ विधान ] से देवता के अनुसार, स्तोम के अनुसार,
११—( समयतन्त ) सग्रामं कृतवन्तः ( पराणुदन्त ) परा—अनुदन्त ।
निःसारितवन्तः ( अन्तर्हस्तानि ) हस्तगतानि । अधिकारप्राप्तानि ( आदायन् )
आ+अदायन् । गृहीतवन्तः ( प्रारूप्यन्त ) प्र-अरूप्यन्त । रूह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे
च—णिच् । प्रक्षिप्तवन्तः ( अनुहाय ) अनु+ओहाङ् गतौ—ल्यप् । पृष्ठतो गत्वा
( आददत ) आ—अददत । गृहीतवन्तः ( तत् ) तत्र । पारुच्छेपीषु ऋक्षु ( पुनः-
पदम् ) षट्सु पादेषु समाप्तेषु पुनः पश्चात् उच्चार्यमाणः सप्तमः पादः ( अङ्-
कुशः ) वक्राग्रलौहास्त्रभेदः ( आकुञ्चनाय ) आकर्षणाय ( आ दत्ते ) गृह्णाति
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ११ ५९५
सामगान के अनुसार और छन्द के अनुसार वह समृद्ध होता है, जो ऐसा विद्वान् है।
(यत् वै समानोदर्कं, तत् षष्ठस्य अह्नः रूपम्) जो ही समान अन्त कर्म है, वह छठे
दिन का रूप है। (यदि एव प्रथमम् अहः, तत् उत्तमम् अहः, तत् एव एतत् पदम्)
जो ही पहिला दिन है, वह ही सबसे पिछला दिन है [पहिले दिन के समान पिछले दिन
काम होता है], वह ही वह पाद है। (पुनः यत् षष्ठं, यत् अश्ववत्, यत् रथवत्, यत्
पुनरावृत्तम् यत् पुनर्निर्वृत्तं, यत् अन्तरूपं, यत् असौ अभ्युदितः लोकः यत् नाभानेदिष्ठं
यत् पारुच्छेपं यत् नाराशंसं, यत् द्वैपदा, यत् सप्तपदा, यत् कृतं, यत् रैवतं, तत्
तृतीयस्य अह्नः रूपम्) फिर जो छठा [दिन] है, जो अश्व शब्द वाला, जो रथ शब्द
वाला, जो आवृत्ति वाला और जो पुनर्निवृत्ति वाला, और जो अन्तरूप वाला छन्द है, जो
वह [सूर्य] उदय होता हुआ लोक है, जो नाभानेदिष्ठ, जो पारुच्छेप और जो नाराशंस
सूक्त है, जो दो पाद वाली ऋचा और सात पाद वाली ऋचा है, जो कृत [भूत काल] है
और जो रैवत साम है, वह तीसरे दिन का रूप [चिह्न] है। (एतानि वै षष्ठस्य अह्नः
रूपाणि, षष्ठेन अह्ना अक्तानां छन्दसाम् उ रसः निनेजत्) यह ही छठे दिन के रूप
हैं, छठे दिन के साथ मिले हुये छन्दों का रस पुष्ट किया जावे। (तं [तस्मै] प्रजापतिः
उदानः ए [एव]) उस [यजमान] के लिये उदान वायु ही प्रजापालक है। (नारा-
शंस्या गायत्र्या रैभ्या त्रिष्टुभा पारिक्षित्या जगत्या गाथया अनुष्टुभा) नाराशंसी,
गायत्री, रैभी, त्रिष्टुप् पारिक्षिती [पारिक्षित शब्द वाली] जगती, गाथा और अनुष्टुप् ऋचा
साथ [यह काम होता है]। (एतानि वै छन्दांसि षष्ठे अहनि अयातयामानि शस्तानि
भवन्ति, तत् छन्दसाम् एव सरसतायै अयातयामतायै) यह ही छन्द छठे दिन में उचित
समय के अनुकूल बोले गये होते हैं, यह काम छन्दों के ही रसीलेपन और उचित समय के
अनुकूलपन के लिये है। (अस्य ह सरसानि छन्दांसि षष्ठे अहनि शस्तानि भवन्ति,
सरसैः छन्दोभिः इष्टं भवति, सरसैः छन्दोभिः यज्ञं तनुते यः एवं वेद) उसके ही
रसीले छन्द छठे दिन में बोले गये होते हैं, रसीले छन्दों से वह इष्ट [प्रिय पदार्थ] पाता
है, और रसीले छन्दों से वह यज्ञ फैलाता है, जो ऐसा विद्वान् है॥ ११॥
भावार्थः- कण्डिका १० के समान है॥ ११॥
(द्यौः) प्रकाशलोकः। सूर्यः (वहति) निर्वहति। प्रवर्तयति (अतिच्छन्दः) गायत्र्यादि-
सप्तछन्दोभ्यो अधिकाक्षरयुक्तं छन्दः (समानोदर्कम्) तुल्यसमाप्तिकम् (पुनरावृत्तम्)
पुनरावृत्तियुक्तम् (पुनर्निर्वृत्तम्) पुनर्निष्पादितं । पुनः सिद्धम् (पारुच्छेपम्)
परुच्छेपेन दृष्टम् (द्वैपदा) द्विपादोपेता ऋक् (सप्तपदा) सप्तपादोपेता। यथा
पारुच्छेपी (कृतम्) भूतार्थवाचि प्रत्यययुक्तं धातुमात्रम् (अक्तानाम्) सङ्गतानाम्
(निनेजत्) णिजिर् शौचपोषणयोः। शोधयेत्। पोषयेत् (पारिक्षित्या) परिक्षित्—
अण्, ङीप्। परीक्षिच्छब्देनोपेत्या (अयातयामानि) उचितसमययोग्यानि (इष्टन््)
अभिलषितम्। प्रियम् (भवति) प्राप्नोति (तनुते) विस्तारयति॥