गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 437 of 600
Read in contextगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १९ ॥ ३६६
व्याघ्री ही होकर इसको दबा लेवे। (अन्यथा सह प्रतिगृह्णीयात्, अथ ह एनं न
प्रब्लीनाति) दूसरी [दक्षिणा] के साथ वह [ऋत्विज् उसे] लौटा लेवे, फिर वह
निश्चय करके इस [यजमान] को नहीं दबाती है ॥ १८ ॥
भावार्थ:—मनुष्य विद्वानों के यथायोग्य सत्कार से उन्नति, और सत्कार योग्य
पुरुषों के अनादर से अवनति पाता है ॥ १८ ॥
कण्डिका १९ ॥
यद् गां ददाति, वैश्वदेवी वै गौः, विश्वेषामेव तद्देवानां तेन प्रियं धामो-
पैति। यदजं ददाति, आग्नेयो वा अजः, अग्नेरेव तेन प्रियं धामोपैति। यदविं
ददाति, आव्यन्तेनापजयति। यत् कृतान्नं ददाति, मांसन्तेन निष्क्रीणीते। यदनो
वा रथो वा ददाति¹ शरीरन्तेन। यद्वासो ददाति, बृहस्पतिं तेन। यद्धिरण्यं ददाति,
आयुस्तेन वर्षीयः कुरुते। यदश्वं ददाति, सौर्यो वा अश्वः, सूर्य्यस्यैव तेन प्रियं
धामोपैति। अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयम्। रौद्रो वै प्रतिहर्ता, रुद्रमेव तन्निरवजयति।
यन्मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यात्, मध्यतो रुद्रमन्ववजयेत्। स्वर्भानुर्वा आसुरिः सूर्य्यन्तम-
साविध्यत्। तदत्रिरपनुनोद। तदत्रिरन्वपश्यत्। यदात्रेयाय हिरण्यं ददाति, तम
एव तेनापहते²। अथो ज्योतिरुपरिष्टाद्धारयंति, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥१९॥
कण्डिका १९ ॥ दक्षिणा में दातव्य पदार्थ और उनके गुण ॥
(यत् गां ददाति, वैश्वदेवी वै गौः, तत् तेन विश्वेषाम् एव देवानां प्रियं
धाम उपैति) जो वह गौ देता है, सब दिव्य गुण वाली ही गौ है, तब उस [दान] से
सब ही दिव्य गुणों का प्रिय धाम [तेज] वह पाता है। (यत् अजं ददाति, आग्नेयः वै
अजः, तेन अग्नेः एव प्रियं धाम उपैति) जो वह बकरा देता है, अग्नि के गुण वाला
बकरा है, उससे अग्नि का ही प्रिय तेज पाता है। (यत् अविं ददाति, तेन आव्यम्
अपजयति) जो वह मेंढ़ा देता है, उससे वह मेंढ़ा से उत्पन्न पदार्थ [ऊन आदि] पाता
है। (यत् कृतान्नं ददाति, तेन मांसं निष्क्रीणीते) जो वह बनाया हुआ अन्न देता है
उससे वह मांस [मनन साधक गुण] बढ़ाता है। (यत् अनः वा रथः वा ददाति, तेन
शरीरम्) जो वह छकड़ा अथवा रथ [देता है], उससे वह शरीर [बढ़ाता है]। (यत्
प्रेरयन्ति (प्रतिगृह्णीयात्) प्रतिकूलं स्वीकुर्यात् (प्रब्लीनीयात्) प्र+ब्ली
वरणे आच्छादने। आच्छादयेत् (प्रब्लीनाति) आच्छादयति ॥
१९—(गाम्) धेनुम् (वैश्वदेवी) सर्वदिव्यगुणयुक्ता (देवानाम्)
दिव्यगुणानाम् (धाम) तेजः। स्थानम् (अजम्) अज गतिक्षेपणयोः—अच्
छागम् (अविम्) अव रक्षणे—इन्। मेषम् (आव्यम्) अवि—ष्यञ्। अवेः मेषात्
प्राप्तं पदार्थम् (मांसम्) मनेर्दीर्घश्च (उ० ३।६४) मन ज्ञाने—सप्रत्ययो
दीर्घश्च। मांसं माननं वा मानसं वा मनो अस्मिन् सीदतीति वा-—निरु० ४।३।
मननसाधकं गुणम् (निष्क्रीणीते) मूल्येन गृह्णाति (अनः) शकटम् (रथः)
१. पू. सं. “ददाति” इति पाठो नास्ति ॥ २. पू. सं. “अपहेत” इति पाठः ॥ सम्पा०॥