Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

कण्डिका १० ॥

Page 188Permalink

१५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १० ॥
कण्डिका १० ॥
अथ ये पुरस्तादष्टावाज्यभागाः पञ्चप्रयाजा द्वावाघारौ द्वावाज्यभागावा-
ग्नेया आज्यभागानां प्रथमः सौम्यो द्वितीयो हविर्भागानां हविर्ह्येव सौम्यमाग्नेयः
पुरोडाशोऽग्नीषोमीय उपांशुयाजोऽग्नीषोमीयः पुरोडाशोऽग्निः स्विष्टकृदित्येते
मध्यतः पञ्च हविर्भागाः । अथ ये षट् प्राजापत्या इडा च प्राशित्रञ्च यच्चाग्नीध्रीया-
दद्यति, ब्रह्मभागो यजमानभागोऽन्वाहार्य्य एव षष्ठोऽथ य उपरिष्टादष्टावाज्य-
भागास्त्रयोऽनुयाजाश्चत्वारः पत्नीसंयाजाः समिष्टयजुरष्टममथ या गायत्री हरिणी
ज्योतिष्पक्षा सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति, वेदिरेव सा, तस्य ये पुरस्ता-
दष्टावाज्यभागाः स दक्षिणः पक्षोऽथ ये उपरिष्टादष्टावाज्यभागाः स उत्तरः पक्षः,
हवींष्यात्मा, गार्हपत्यो जघनमाहवनीयः शिरः सौवर्णराजतौ पक्षौ, तद्यदादित्यं
पुरस्तात् पर्य्यन्तं न पश्यन्ति तस्माज्ज्योतिष्क उत्तरो भवति । अथ या पङ्क्तिः
पञ्चपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति याज्येव सा, तस्या
ओं श्रावयेति चतुरक्षरम्, अस्तु श्रौषदिति चतुरक्षरं, यजेति द्वयक्षरं, ये यजा-
मह इति पञ्चाक्षरं, द्व्यक्षरो वै वषट्कारः, सैषा पङ्क्तिः पञ्चपदा सप्तदशाक्षरा
सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति, तद्यत्रास्यैश्वर्य्यं स्याद्यत्र वैनमभिवहेयुरे-
वंविद्मेव तत्र ब्रह्माणं वृणीयान्नानेवंविदमिति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥
कण्डिका १०॥ कण्डिका ८ के यज्ञ सम्बन्धी प्रश्नों के उत्तर ॥
(अथ ये पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागाः, आज्यभागानां पंचप्रयाजाः, द्वौ
आज्यभागौ द्वौ आघारौ आग्नेयौ, प्रथमः द्वितीयः सौम्यः) [सौदायन ने उत्तर
दिये - कण्डिका ८ देखो] फिर जो पहिले आठ आज्यभाग [घी की आहुतियां] हैं,
उन आज्यभागों में पांच प्रयाज [पांच प्राण देवता वाली आहुतियां-प्राणाः वै
प्रयाजाः-ऐतरेय ब्राह्मण १ । ११ । ५] दो आज्यभाग दो आघार [नामक आहुति]
दोनों आग्नेय [अग्नि देवता वाली] और पहिली और दूसरी सौम्य [एक सोम देवता की]
है। (हविर्भागानां हविः हि एव सौम्यम्, आग्नेयः पुरोडाशः, अग्नीषोमीयः
उपांशुयाजः अग्नीषोमीयः पुरोडाशः, अग्निः स्विष्टकृत् इति एते मध्यत पंचहवि-
र्भागाः) हविर्भागों में हवि ही सोम देवता का है १, अग्नि का पुरोडाश २, अग्नि और
सोम का उपांशु याज [मौन आहुति] ३. अग्नि और सोम का पुरोडाश ४, अग्नि का स्विष्टकृत्
[आहुति] है ५, यह मध्य के पांच हविर्भाग हैं। (अथ ये षट् प्राजापत्याः,
इडा च प्राशित्रं च यत् च आग्नीध्रीयौ अद्यति, ब्रह्मभागः, अन्वाहार्य्यः यजमान-
भागः, एव षष्ठः) और जो छः प्राजापत्य [प्रजापति देवता की] आहुति हैं उनमें
१०-(सौम्यः) सोमदेवताकः (उपांशुयाजः) अप्रकाशमन्त्रयज्ञः (प्राशि-
त्रम्-प्र + अश भोजने-इत्रन् । प्राशनम् (इडा) इल स्वप्नक्षेपगयोः-कः, टाप् ।
पृथिवी । गौः । वाक्, (अद्यति)-आर्षं दिवादिमत्वम् । अत्ति । भक्षति (अन्वाहार्य्य)
अनु + आ + हृञ् हरणे-ण्यत् । प्रतिमासकर्त्तव्याऽमावास्याविहितश्राद्धोपेतः ।

Page 189Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १० ॥ १५१
इडा = भूमि नामक १, और प्राशित्र [ प्राशन वा ओदन नामक ] २, और जो दो
आग्नीध्रीय [ आग्नीध्र वाली दो आहुति को अग्नि ] खाता है ३, ४, ब्रह्मा का भाग ५,
और प्रति मास अमावस को करने योग्य श्राद्ध वाला यजमान का भाग छठा है ६ । ( अथ
ये उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागाः, त्रयः अनुयाजाः, चत्वारः पत्नीसंयाजाः अष्टमं
समिष्टयजुः ) और जो पिछले आठ आज्य भाग हैं, [ उनमें ] तीन अनुयाज, चार पत्नी
संयाज और आठवां समिष्टयजु है । ( अथ या गायत्री हरिणी ज्योतिष्पक्षा सर्वैः यज्ञैः
यजमानं स्वर्गं लोकं अभिवहति सा वेदिः एव ) और जो गायत्री सुवर्ण मूर्ति, ज्योति
के पंख वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा यजमान को स्वर्गलोक में पहुँचाती है. वह वेदी
[ यज्ञ कुण्ड ] ही है । ( तस्य ये पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागाः स दक्षिणः पक्षः, अथ
ये उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागाः स उत्तरः पक्षः, हवींषि आत्मा. गार्हपत्यः
जघनम्, आहवनीयः शिरः, सौवर्णराजतौ पक्षौ ) उस [ यजमान ] के जो पहिले
आठ आज्य भाग हैं वह [ वेदी का ] दाहिना पंख है, और जो पीछे वाले आठ
आज्य भाग हैं वह बांया पंख है, सब हवि आत्मा हैं, गार्हपत्य [ अग्नि ] जंघा है,
आहवनीय शिर है, सोने और चांदी वाले दोनों पंख हैं. ( तत् यद् आदित्यं पुरस्तात्
पर्य्यन्तं न पश्यन्ति तस्मात् अज्योतिष्कः उत्तरः भवति ) सो जो सूर्य को पूर्व से
पश्चिम में जाता हुआ नहीं देखते हैं इसलिये बिना ज्योति वाला पिछला [ यज्ञ वा पक्ष ]
होता है । [ अर्थात् सूर्य को अवश्य देखे जिससे ज्योति बढ़े ] । ( अथ या पङ्क्तिः
पंचपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति सा याज्या
इव ) और जो पङ्क्ति पांच पाद वाली सत्रह अक्षर वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा
यजमान को स्वर्ग लोक में पहुँचाती है वह याज्या [ नाम वाली इष्टि ] ही है । ( तस्याः
ओं श्रावय इति चतुरक्षरम्, अस्तु श्रौषट् इति चतुरक्षरम्, यज इति द्व्यक्षरं, ये
यजामहे इति पंचाक्षरं, द्व्यक्षरः वै वषट्कारः ) उस [ याज्या ] के ओं श्रावय
[ ओम् को तू सुना ] यह चार अक्षर वाला है, अस्तु श्रौषट् [ श्रौषट् होवे ] यह चार
अक्षर वाला है, यज [ यज्ञ कर ] यह दो अक्षर वाला है, ये यजामहे [जो हम यज्ञ करते हैं]
यह पांच अक्षर वाला है, वषट् [ यह शब्द ] दो अक्षर वाला ही है । ( सा एषा पङ्क्तिः
पंचपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति ) सो यही
पङ्क्ति पांच पाद वाली और सत्रह अक्षर वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा यजमान को
स्वर्ग लोक में पहुँचाती है. (तत् यत्र अस्य ऐश्वर्यं स्यात्, वा यत्र एनम् अभिभवेयुः
एवंविदम् एव तत्र ब्रह्माणं वृणीयात् न अनेवंविदम् इति ब्राह्मणम् ) सो जहां
[ यज्ञ में ] इस [ यजमान ] का ऐश्वर्यं होवे, अथवा जहां इसको [ शत्रु लोग ] हरावें,
वहां ऐसे जानकार को ही ब्रह्मा चुने, ऐसे न जानने वाले को नहीं, यह ब्राह्मण है ॥ १०॥
भावार्थः—यथाविधि यज्ञ करने से मनुष्य कार्यसिद्धि करें ॥ १० ॥
( पुरस्तात् ) पूर्वस्यां दिशि ( पर्य्यन्तम् ) परिगतो अन्तो येन तम् । ( याज्या )
यजतेः ण्यत् । याजनीया । इष्टिः ( श्रौषट् ) श्रु श्रवणे—डोषटि + यज्ञादौ हविर्दा-
नम् ( वषट्कारः ) वह प्रापणे—डषटि+कृञ्+घञ् । देवोद्देश्यकहविस्त्यागः
( वृणीयात् ) स्वीकुर्यात् ( अनेवंविदम् ) अनेवंविधज्ञातारम् ॥