गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
कण्डिका १४ ॥ आगे और स्तोम भागों और व्याहृतियों का वर्णन ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४ ३३९
देवेभ्यः प्रासुवन्, तेनाध्नु॑वन् सवितृप्रसूता एव स्तु'वन्त्यृध्नुवन्ति । बृहस्पतये
स्तुतेति, बृहस्पतिर्वा आङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा । तदनुमत्यैव ओं भर्जनदिति, प्रातः-
सवन ऋग्भिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव । औं भुवो जनदिति,
माध्यन्दिने सवने यजुर्भिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव । ओं
स्वर्जनदिति, तृतीयसवने सामभिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव ।
अथ यद्यहीन उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्यामो वा स्यात् सर्वाभिः
सर्वाभिरत ऊर्ध्वं व्याहृतिभिरनुजानाति । ओं भूर्भुवः स्वर्जनद् वृधत् करद् गुहन्
महत्तच्छमोमिन्द्रवन्त स्तुतेति, सेन्द्रान्मापगायत सेन्द्रांश्च॑स्तुत इत्येव । इन्द्रियवान्
नृद्धिमान् वशीयान् भवति य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् स्तोमभागैर्यजते ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ आगे और स्तोम भागों और व्याहृतियों का वर्णन ॥
( अधिपतिः असि १ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू अधिपति [ बड़ा राजा ] है,
( धरुणः असि २ ) तू धारण करने वाला है, ( संसर्पः असि ३ ) तू भले प्रकार व्यापक
है, ( वयोधाः असि ४ ) तू अन्न धारण करने वाला है, ( प्राणः अपानः चक्षुः श्रोत्रम्
इति एतानि वै पुरुषम् अकरन् ) [ इस प्रकार परमात्मा की स्तुति द्वारा पराक्रम और
स्वास्थ्य होने से ] प्राण [ भीतर जाने वाला श्वास ], अपान [ बाहर जाने वाला श्वास ],
नेत्र और कान, इन्होंने ही पुरुष बनाया है । ( प्रजात्यै एव प्राणान् उपैति )
[ मनुष्य ] उत्तम जन्म [ जीवन ] के लिये ही प्राणों को पाता है । ( त्रिवृत् असि ५ )
[ हे परमात्मन् ! ] तू तीनों [ भूत भविष्य वर्तमान काल ] में वर्तमान है, ( प्रवृत् असि ६ )
उत्तमता से वर्तमान है, ( स्ववृत् असि ७ ) तू अपने आप वर्तमान है, (अनुवृत् असि ८)
तू निरन्तर वर्तमान है—( मिथुनम् एव करोति ) इससे [ मनुष्य ] स्थिर ज्ञान ही करता
है । ( आरोहः असि ९ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू चढ़ने वाला है, ( प्ररोहः असि १० )
तू उपजाने वाला है, ( संरोहः असि ११ ) तू बढ़ाने वाला है, ( अनुरोहः असि १२ )
तू निरन्तर वर्तमान है— ( प्रजापतिः एव ) इससे [ मनुष्य ] प्रजापति [ प्रजापालक ]
ही होता है । ( वसुकः असि १३ ) [ हे परमात्मन् ] तू ढक लेने वाला है, ( वस्यष्टिः
१४—(अधिपतिः) सर्वोपरि राजा ( धरुणः ) कृवृदारिभ्य उनन् ( उ०
३ । ५३ ) धॄञ् धारणे—उनन् । धर्ता ( संसर्पः ) सम्यग् व्यापकः ( वयोधाः )
वयसि धाञः ( उ० ४ । २२९) वयः+डुधाञ् धारणपोषणयोः—असिः । वयः,
अन्ननाम—निघ० २ । ७ । अन्नधारकः ( प्रजात्यै ) प्रकृष्टजन्मने । उत्तमजीवनाय
( त्रिवृत् ) त्रिषु भूतभविष्यवर्तमानकालेषु वर्तमानः ( प्रवृत् ) प्रकर्षेण वर्तमानः
( स्ववृत् ) आत्मना वर्तमानः ( अनुवृत् ) निरन्तरं वर्तमानः ( मिथुनम् ) क० १३ ।
स्थिरज्ञानम् ( आरोहः ) आ + रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च—घञ् । आरोहणशीलः
( वसुकः ) उलूकादयश्च ( उ० ४ । ४१ ) वस आच्छादने—उकप्रत्ययः । आच्छादकः
१. पू. सं. 'स्तुवन्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
३४० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४
असि १४) तू बस्तियों में व्यापक है, (वेषश्रीः असि १५ इति प्रतिष्ठितिरेव १) तू व्याप्त
पदार्थों में शोभा देने वाला है—इससे [मनुष्य का] प्रतिष्ठापक है ।। (आक्रमः असि १६)
[हे परमात्मन् !] तू चढ़ाई करने वाला है, (सङ्क्रमः असि १७) तू संयोग करने वाला
है, (उत्क्रमः असि १८) तू ऊंचा चढ़ने वाला है, (उत्क्रान्तिः असि १९ इति ऋद्धिः
एव) तू ऊपर को डग मारने वाला है [देखो यजु० १५ । ६], इससे [मनुष्य को]
ऋद्धि [संपत्ति] होती है। (यत् यत् वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत्, तेन आध्नुवन्
सवितृप्रसूताः एव स्तुवन्ति ऋध्नुवन्ति) जो जो ही सविता [सर्वजनक परमात्मा] ने
विद्वानों के लिये प्रेरणा की है, उससे वे बढ़े हैं, परमात्मा से प्रेरणा किये हुये ही वे स्तुति
करते हैं, बढ़ते हुये रहते हैं [देखो क० १०] १। (बृहस्पतये स्तुत इति, बृहस्पतिः वै
देवानाम् आङ्गिरसः ब्रह्मा) बृहस्पति [बड़ी वेदवाणियों के पालन करने वाले विद्वान्]
के लिये तुम स्तुति करो—बृहस्पति ही विद्वानों में वेद जानने वाला ब्रह्मा है। (तत्
अनुमत्या एव ओम् भूः जनत् इति प्रातःसवने ऋग्भिः एव उभयतः अथर्वाङ्गिरोभिः
गुप्ताभिः गुप्तैः स्तुत इति एव) उस ब्रह्मा की अनुमति से—ओं भूः जनत् [यह
व्याहृति है]—प्रातःसवन यज्ञ में ऋग् मन्त्रों द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में]
निश्चल ब्रह्म के ज्ञानों से रक्षा की हुयी [व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा
तुम स्तुति ही करो। (ओं भुवः जनत् इति, माध्यन्दिने सवने यजुर्भिः एव उभयतः
अथर्वाङ्गिरोभिः गुप्ताभिः गुप्तैः स्तुत इति एव) ओं भुवः जनत् [यह व्याहृति है]
माध्यन्दिन सवन में यजुर्मन्त्रों द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में] निश्चल ब्रह्म के
ज्ञानों से रक्षा की हुई [व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा, तुम स्तुति ही करो।
(ओं स्वः जनत् इति, तृतीयसवने सामभिः एव उभयतः अथर्वाङ्गिरोभिः गुप्ताभिः
गुप्तैः स्तुत इति एव) ओं स्वः जनत् [यह व्याहृति है]—तृतीयसवन में साममन्त्रों
द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में] निश्चल ब्रह्म के ज्ञानों से रक्षा की हुई
[व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा, तुम स्तुति ही करो। (अथ यदि
अहीनः उक्थ्यः षोडशी वाजपेयः अतिरात्रः अप्तोर्यामः वा स्यात्, अतः ऊर्ध्वं
सर्वाभिः सर्वाभिः व्याहृतिभिः अनुजानाति) फिर जो अहीन, [गो० उ० २।८]
(वस्यष्टिः) खनिकष्यज्यसिवसि० (उ० ४। १४०) वस निवासे—इप्रत्ययः । अशूङ्
व्याप्तौ संघाते च—तिप्रत्ययः । वसि—अष्टिः । वसिषु वस्तिषु व्यापकः (वेषश्रीः)
विष्ळृ व्याप्तौ—घञ् +श्रीः । वेषाणां श्रीः यस्मात् सः । व्याप्तपदार्थशोभाप्रदः
(आक्रमः) आ+क्रमु पादविक्षेपे घञ् । आक्रमकः । (सङ्क्रमः) संयोजकः
(उत्क्रमः) ऊर्ध्वं गन्ता (उत्क्रान्तिः) ऊर्ध्वं पादविक्षेपणशीलः (अथर्वाङ्गिरोभिः)
निश्चलज्ञानैः ('उभयतः) आद्यन्तयोः (गुप्ताभिः) रक्षिताभिः, व्याहृतिभिः (गुप्तैः)
रक्षितैः, स्तोमैः (अप्तोः) गो० पू० ५। २३ । प्राप्तायाः प्रजायाः (यामः)
१. इससे आगे १३ वीं कण्डिका का कुछ पाठ लेखक प्रमाद से यहाँ आ गया था, जिसे हमने
पृ० ३३८ टि० १ में दिखा दिया है। पाठक इस अंश का अर्थ यथास्थित १३ वीं कण्डिका
पृ० ३३६ की टि० १ में देख लें ॥ सम्पा० ॥