Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 428 of 600

Read in context
Page 428

३६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १४ ॥
होकर मृत्युं को लांघ कर चले हैं। (तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गं ब्राह्मणाच्छंसीयाम्
अनुसमाहरताम्) उन दोनों ने ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को ब्राह्मणाच्छंसी वाली
[स्तुति] से अनुकूलता के साथ समाप्त किया है। (तस्मात् ब्राह्मणाच्छंसी प्रातःसवने
ऐन्द्राणि सूर्याणि अङ्गानि शंसति) इसलिये ब्राह्मणाच्छंसी [ऋत्विज्] प्रातःसवन में
इन्द्र वाले और सूर्य वाले अङ्गों को बोलता है। (तौ हि अस्य यज्ञस्य एतत् अङ्गम्
अनुसमाहरताम्) वे दोनों [इन्द्र और सूर्य] ही इस यज्ञ के इस अङ्ग को अनुकूलता से पूरा
करें। (यत् उ एव ऐन्द्राणि सूर्याणि अङ्गानि शंसति) क्योंकि वह ही [ब्राह्मणाच्छंसी]
इन्द्र वाले और सूर्य वाले अङ्गों को [इस प्रकार] बोलता है—(इन्द्र पिब प्रतिकामं
सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः—इति ऋचा अभ्यनूक्तम्) इन्द्र पिब प्रतिकामं
[ऋ० १० । ११२ । १] इस ऋचा [वेद मन्त्र] करके अनुकूल कहा गया है। (आ याहि
सुषुमा हि ते [ऋ० ८ । १७ । १] आ नो याहि सुतावतः......इति ब्राह्मणाच्छंसिनः
स्तोत्रियानुरूपौ) आ याहि सुषुमा [ऋ० ८ । १७ । १] आ नो याहि [ऋ०
८ । १७ । १] यह दो [मन्त्र] ब्राह्मणाच्छंसी के स्तुति के अनुरूप हैं। (अयमु त्वा
विचर्षणे—इति उक्थमुखम्) अयमु त्वा [ऋ० ८ । १७ । ७] यह उक्थ यज्ञ का
आरम्भ है। (उद् घेदभि श्रुता मघम्......इति पर्य्यासः) उद् घेदभि श्रुता मघम् [ऋ०
८ । ६३ । १] यह अन्त है। (इन्द्र ऋतुविदम्......इति यजति) इन्द्र ऋतुविदम्
[अथ० २० । ७ । ४] इससे वह यज्ञ करता है। (एते एव देवते तत् यथाभागं
प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति) इन ही दोनों देवताओं को उससे अपने अपने भाग
के अनुसार प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार [अन्तिम आहुति दान]
करता है। (प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति)
वे [ऋषि लोग] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति रहित यज्ञ न बढ़ाते हैं और नहीं
चलते हैं [नहीं बढ़ते हैं] ॥ १४ ॥
भावार्थः—कण्डिका १३ के समान है ॥ १४ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः । हर्षस्व
अनुकूलतया समापय (ब्राह्मणाच्छंसीयाम्) ब्राह्मणाच्छंसिसम्बन्धिनीं स्तुतिम् (सूर्याणि)
सूर्य-यत् । सूर्यसम्बन्धीनि (प्रतिकामम्) यथेच्छम् (सुतस्य) अभिषुतसोमस्य
(प्रातःसावः) प्रातः + षुञ् अभिषवे—घञ् ।' प्रातःकालाभिषुतः सोमरसः (पूर्वपीतिः)
पूर्वपातव्यरसः (सुषु'म) अभिषुतवन्तो वयम् (सुतवतः) उत्तमसन्तानयुक्तान्
(विचर्षणे) कृषेरादेश्च चः (उ० २ । १०४) वि+कृष विलेखने—अनिः, कस्य चः ।
विचर्षणिः पश्यतिकर्मा—निघ० ३ । ११ हे विविधं द्रष्टः । दूरदर्शिन् (उत्) ऊर्ध्वम्
(घ) अवश्यम् (इत्) एव (श्रुतमघम्) प्रख्यातधनयुक्तम् (ऋतुविदम्) प्रज्ञाप्रापकम्
अन्यद्गतम्—कं० १३ ॥
१. षुधातोर्लिटि उत्तमपुरुषैकवचने रूपम् ॥ सम्पा० ॥