उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

UPAVANA-VINODA
THE TEXT

UPAVANAVINODA
EDITED

अथ वृक्षायुर्वेदः ॥८२॥
उपवन-विनोदः ॥
पुंसां सर्वसुखैकसाधनफलाः सौन्दर्य्यगर्वाङ्कुर—
क्रीडालोलविलासिनीजनमनः स्फीतप्रमोदावहाः ।
गुञ्जद्भृङ्गविनिद्रपङ्कजभरस्फारोल्लसद्दीर्घिका—
युक्ताः सन्ति गृहेषु यस्य विपुलारामाः स पृथ्वीपतिः ॥१
नवं वयो हारि^a वपुर्वराङ्गनाः
सखा कलावित्कलवल्लकीस्वनः ।
धनं हि^b सर्वं विफलं सुखैषिणो
विना विहारोपवनानि भूपतेः ॥२
शास्त्राणि तावदवलोक्य मया मुनीना—
मर्थः स एव गदितः परमार्थयुक्त्या^c ।
एनं^d विलोक्य निखिलं च विचारयन्तः
सन्तः स्वभावसरला मुदमाप्नुवन्तु ॥३
अथ तरुमहिमा ।^1
बहुभिर्वत किं जातैः पुत्रैर्धर्मार्थवर्जितैः ।
वरमेकः पथि तरुर्यत्र विश्रमते जनः^e ॥४
दशकूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः ।
दशह्रदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः ॥५

(a) गणनाथ—नवं मनोहारि
(b) ,, धनानि
(c) ,, परमार्थयुक्ता ।
(d) ,, एवं
(e) ,, विश्राम्यते जनैः ।
1 Cf. Matsya P. 154, 511—512.
Padma P. 26, Vṛkṣaropanam.
Agni P. Chap. on Tarāgavṛkṣapraśaṁsā.

38 UPAVANA VINODA
क्रीडारामं तु यः कुर्याद्द्रुमफलसंयुतम् ।
स गच्छेच्छंकरपुरं वसेत्तत्र युगत्रयम् ॥६ᵃ
एतत्सर्वं परिज्ञाय वृक्षारोपं समारभेत्ᵇ ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां द्रुमेभ्यः साधनं यतः ॥७
यावद्दिनानि तुलसी रोपिता यद्गृहे वसेत् ।
तावद्वर्षसहस्राणि वैकुण्ठे स महीयते ॥८¹
यस्तु संरोपयेद्विल्वं शङ्करं प्रीतिकारकम् ।
तत्कुलेऽपिᶜ सदा लक्ष्मीः संतिष्ठेत्पुत्रपौत्रिकी ॥६
एवमेव हि योश्वत्थं रोपयेद्विधिना नरः ।
यत्र कुत्रापि वा स्थाने गच्छेत्सᵈ भवनं हरेः ॥१०
तेनेष्टा बहवो यज्ञास्तेन दत्ता वसुन्धरा ।
स सदा ब्रह्मचारी स्याद्येन धात्री प्ररोपिता ॥११
वटवृक्षद्वयं मर्त्यो रोपयेद्यो यथाविधि ।
शिवलोके वसेत्सोपि सेवितस्त्वप्सरोगणैःᵉ ॥१२
निम्बत्रयं समारोप्य नरो धर्मविचक्षणः ।
सूर्य्यलोकं समासाद्य वसेद्वब्दायुतत्रयम् ॥१३
चतुर्णां प्लक्षवृक्षाणां रोपणात्र संशयः ।
राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥१४
पञ्चाम्रांश्चोपयेद्यस्तु मार्गेषूपवनेषु च ।
भूतानभविष्यान्युरुषांस्तारयेत्स चतुर्दᶠश ॥१५
(a) गणनाय—युगे युगे ।
(b) ,, वृक्षारामं समाचरेत् ।
(c) ,, तत्कुले हि
(d) ,, कुत्रापि चापन्नः स गच्छेद्भवनं
(e) ,, वटद्वयं हि यो मर्त्यो रोपयेच्च यथाविधि ।
शिवलोके वसन् सोऽपि सेवित etc. ॥
1 Cf. Matsya P. 59, 17—20.
Agni P. 70, 1—9.
Saṁyutta-Nikāya I, and Kṛiakāṇḍavāridhi.
2 Cf. Varāha P. Chap. on Gokārṇamāhātma.
Kṛiakāṇḍavāridhi, pp. 663—664.
Bṛhatsaṁhitā, Chap. 54.
Indian Arts, i, pp. 85—91.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 39
शिरीषशाखिनां पञ्चाणां यः कुर्यात्प्रतिरोपणम्^a ।
गारुडं लोकमासाद्य^b मोदते देववत्सदा ॥१६
पलासशाखिनः सप्त रोपयेदेकमेव वा ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति पूज्यते चामरोत्तमः^c ॥१७
उदुम्बरद्रुमानष्टौ रोपयेत्स्वयमेव यः ।
प्रेरयेद्रोपणायापि चन्द्रलोके स मोदते ॥१८
पार्वती तोषिता तेन स भवेच्च निरामयः ।
पूजिता देवताः सर्वाः मधूको येन रोपितः^d ॥१९
क्षीरिकाकदलीद्राक्षाप्रियालपनसान्वितान् ।
तरून्सरोप्य नो दुःखी जायते सप्तजन्मसु ॥२०
अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि जम्बूश्चैन प्ररोपिता ।
गृहेपि स वसन्नित्यमतिधर्मेण^e युज्यते ॥२१
अन्यानपि तरूण्रोप्य फलपुष्पोपयोगिनः ।
रत्नधेनुसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥२२
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं
न्यग्रोधमेकं दश चिञ्चिणीकाः^f ।
कपित्थबिल्वामलकत्रयं च
पञ्चाम्रवापी नरकं न पश्येत् ॥२३
अथ निवासासन्नतरुशुभाशुभलक्षणानि ।^1
गृहस्य पूर्वदिग्भागे न्यग्रोधः सर्वकामिकः ।
उदुम्बरस्तथा याम्ये वारुण्यां पिप्पलः शुभः ।
प्लक्षश्चोत्तरतो धन्यो विपरीतांस्तु^g वर्जयेत् ॥२४
(a) गणनाथ—कुर्यात् पथि रोपणं ।
(b) ,, गारुडं लोकमास्थाय etc.
(c) ,, पूज्यते सोऽमरैः सदा ॥
(d) ,, येन निर्मितः ।
(e) ,, वसन्नित्यं यतिधर्मेण युज्यते ॥
(f) ,, चिञ्चिणीकं ।
(g) ,, विपरीतं तु etc.
1 Cf. Gṛhyasūtra of Gobhila, IV. 7. 22-26.

तद्गृहं न प्ररोहति ॥२८ Wait, footnote index afterयस्यisd: यस्यᵈ`.

• Verse 29:
  पलाशाः काञ्चनाराश्च तथा श्लेष्मातकार्जुनाः ।
करञ्जश्चेत्यमी वृक्षा न रोप्याः सुखिना गृहेᵉ ॥२९
• Verse 30:
  आसन्नाः कण्टकिनो रिपुभयदाः क्षीरिणोर्थनाशाय ।
फलिनः प्रजाक्षयकरा दारुयपि वर्जयेत्तेषाम्ᶠ ॥३०
  Wait, let's re-verify दारुयपि:
  Could it be दारुण्यपि?
  Wait, look at दारु: दा रु
  Then the next glyph:
  It has a vertical on the left? No!
  Wait! In Bengali or Devanagari? It's Devanagari script.
  In Devanagari: ण्य is ण joined to य.
  Half-ण is ण without vertical bar (i.e. just the loop: ण्), followed by य: ण्य!
  Wait! Does it have the half-ण loop?
  Look closely at दारु... then there is a loop!
  Wait

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 41
न कुर्यान्नैऋत्याग्नेयेष्वपि हि वाटिकाम् ।
अन्यथा कलहोद्वेगौ कष्टं वा लभते भृशम् ||३२
तस्माद्राज्ञा हि शुभदं पुत्रसंनिधिवर्धनम् ।
पश्चिमोत्तरपूर्वेषु भवेदुपवनं कृतम् ॥३३
अथ भूमिनिरूपणम् ।
जाङ्गला नूपसामान्यस्वभावापि च मेदिनी ।
भेदैः सा भिद्यते षड्भिर्वर्णतो रसस्तस्तथा ॥३४
असितविपाण्डुश्यामल्ललोहितसितपीतरोचिषः क्रमशः ।
मधुराम्ललवणतिक्तककटुककषाया भुवो रसतः ॥३५
विषपाषाणवल्मीकविलदुष्टा तथोषरा ।
दूरोदका शर्करिला तरुभ्यो न हिता मही ॥ ३६
इन्द्रनीलशुकपक्ष कोमला
शङ्खकुन्दकुमुदेन्दुसंनिभा ।
तप्तकाञ्चनविकासिचम्पक-
स्पर्धिनी वसुमती प्रशस्यते ॥ ३७
समा समासनजला हरित्तरुतृणाङ्कुरा ।
तस्यां सर्वे यथास्थानं प्ररोहन्ति महीरुहाः ॥ ३८
न जाङ्गला न चानूपा भूमिः साधारणा शुभा ।
तस्यां सर्वेपि तरवः प्ररोहन्ति न संशयः ॥ ३६
(a) गणनाथ-लभते क्षते ॥
(b) " तस्माद्राज्ञा हि शुभदं पुत्रपौत्रादिवर्धनं ।
(c) " शुकपुच्छ कोमला
(d) " श्यामा समासन्नजला हरिता तरुणाङ्कुरा ।
(e) " साधारणी शुभा ।
1 Cf. Vanaspati, Section VI, pp. 66-70.
2 Cf. Charaka, Kalpasthāna I, Madanaphalakalpa, 6, 7, 9. For Eng. trans. see Fasc. Lxi,
Lesson I, pp. 1917-1918.
Suśruta, chap. 35, 34-42; Eng. trans. Vol. II. pp. 325-326.
Arthaśāstra, XXIV, 116-117, where details as to the amount of rainfall in
these region are given. Eng. Ed. (1915), pp. 143-145.
6

42 UPAVANA VINODA
पनसलिकुचतालीवंशजम्बीरजम्बू
तिलकवटᵃकदम्बाम्रातकखर्जूरपूगाः ।
कदलीतिनिशमृद्वीकेतकीनालिकेर
प्रभृतय इति चान्ये प्रायशोनूपजाः स्युः¹ ॥ ४० ᵇ
बीजपूरकपुंनागचम्पकाप्रातिमुक्तकाः ।
प्रियंगुदाड़िमाद्याश्च साधारणसमुद्भवाः ॥ ४१
निधिदेवमहीपानां प्रभावाच्चातियत्नतःᶜ ।
असात्म्यभूमिसंपन्नाᵈ अपि सिध्यन्ति पादपाः ॥ ४२
अथ पादपविवक्षा।²
वनस्पतिद्रुमलतागुल्माः पादपजातयः
बीजात्काण्डात्तथा कन्दात्तजन्म त्रिविधं विदुः³ ॥ ४३
ते वनस्पतयः प्रोक्ता विना पुष्पैः फलन्ति ये ।
द्रुमाश्च तेᵉ निगदिताः सहपुष्पैः फलन्ति ये ॥ ४४
प्रसरन्ति प्रतानैर्यास्ता लताः परिकीर्त्तिताः ।
बहुस्तम्बा विटपिनो ये ते गुल्माः प्रकीर्त्तिताः ॥ ४५
(a) गणनाथ—तिलकघटकदम्बामात etc.
(b) The following additional sloka is found in Gananath Sen's edition :
शोभाञ्जन-श्रीफल-सप्तपर्णी
शेफालिकाशोक-शमी-करीराः ।
कर्कन्धु-राकेचर-निम्ब-शोका
वृद्धिं लभन्ते भुवि जाङ्गलायाम् ॥
(c) गणनाथ—प्रभावाच्चापि यत्नतः ।
(d) ,, असात्म्य-भूमि-सम्पन्ना etc.
(e) ,, द्रुमाश्चान्ये etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, chap. 54, 10-11, (Vol. II. p. 745), where 16 predominant trees of this
region are mentioned; also Amarakoṣa, Pātālavarga, 50-56. (See Colebrook's
edition (1807) Bk. I. Chap. 2, Sec 3, Aquatic plants, 36-42).
2 See Vanaspati, Sec. V. pp. 62-65 ; Sec. VII. pp. 79-127.
3 Cf. Ṛgveda X. 97, 15.
Manu Saṁhitā, I. 46-48.
Charaka, Sūtrasthāna, I. 36-37.
Suśruta, Sūtrasthāna, I. 23.
Dalvana, quoted in Dr. Seal's Positive Science, p. 170.
Amarakośa—ibid, pp. 171-173.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 43
जम्बूचम्पकपुंनागनागकेशर चिञ्चिणी ।
कपित्थबदरीबिल्वकुम्भकारिप्रियङ्गवः ॥ ४६
पनसाम्रमधूकाद्याः करमर्दश्च बीजजाः ।
ताम्बूली सिन्धुवारश्च तगराद्याश्च काण्डजाः¹ ॥ ४७
पाटलादाडिमीप्लक्षकरवीरवटादयः ।
मल्लिकोदुम्बरः कुन्दो बीजकाण्डोद्भवा मताः ॥ ४८
कुङ्कुमार्द्र रसोनारुकन्दाः कन्दसमुद्भवाः ।
एलापद्मोत्पलादीनि बीजकन्दोद्भवानि तुᵃ ॥ ४९
अथ बीजोप्तिविधिः ।
सम्यक्कृष्टे समे क्षेत्रे माषानुप्त्वा तिलांस्तथा² ।
सुनिष्पन्नानपनयेत्तत्रᵇ बीजोप्तिरिष्यते ॥ ५०
अथर्तु पक्वात्फलतोवशोपिता-ᶜ
न्विकृष्य बीजं पयसा निषिच्य ।
विशोषितं पञ्चदिनानि सर्पिषा
विडङ्गमिश्रेण च धूपयेत्ततः ॥ ५१
क्षीरनिषिक्तं बीजं वृहतीतिलभस्मसर्पिषा लिप्तम्ᵈ ।
गोमयमृदितमथोप्तं सद्यो जायेत धूपितं वसया ॥ ५२
पयसि निषिक्तं बीजं गोमयपरिमर्द्दितं विशोष्य ततः ।
माक्षिकविडङ्गचूर्णैर्बहुशो मृदितं प्रजायेत ॥ ५३³
(a) गणनाथ—बीजकन्दोद्भवानि च ॥
(b) ,, सुनिष्पन्नान् समुद्धृत्य तत्र etc. ।
(c) ,, अथर्तुपक्वं फलतो विशुष्कतः
(d) ,, क्षीरे निषिक्त-बीजं बृहती तिलमेव सर्पिषायुक्तं ।
1 Cf. Ṛgveda, Atharvaveda, where scattered references are met with all throughout
the texts ; Dīgha-Nikāya I. p. 3.
Buddhaghoṣa's Sumaṅgala, Vilāsinī, D.I. 1, 11. (P. T. S. I, p. 81).
Kauṭilya's Arthaśāstra, chap. 24. p. 141.
Manu Saṃhitā I, 46-48 ; Bṛhatsaṃhitā, chap. 54.
Maskarin Gosāla—Barua, chap. xxi., p. 307 ; Hemchandra, quoted in Śabdakalpa-
druma, iv, p. 475.
2 Cf. Atharva Veda, II. 8. 3.
3 Cf. Kauṭilya's Arthaśāstra, chap. 24. 117, p. 145.
Bṛhatsaṃhitā, chap. 54. 19, 26.

44 UPAVANA VINODA
जम्बूपनसचूतानां सरलं लकुचस्य च ।
क्षीरसिक्तं वपेद्विजं घृतगोविङ्‌विडङ्‌गवत् ॥ ५४
शुचिस्नातः विप्रहृसनममल˙ पूजितसुरो
गुरुं नत्वा दत्वा वसु वसुमतीं वा गुणवते ।
स्वयं बीजान्यादौ वपति कतिचिद्वास्तुपुरुषं
मनस्यन्तः कृत्वा तदनु परितोऽन्यः परिजनः ॥ ५५
बीजधानीं तृणास्तीर्णां कृत्वा सिञ्चेत्पयोऽम्बुना ।
जाताङ्कुरां च सलिलैर्निस्तृणां शोषमानयेत् ॥ ५६
अथ रोपणविधानम् ।
अन्यथाविहितानां यन्मनोज्ञतासंपदौ नस्तः ।
कथयाम्यतस्तरूणां रोषविधानं$^a$ यथोद्दिष्टम्$^b$ ॥ ५७
ध्रुवमृदुमूलविशाखागुरुभं श्रवणस्तथाश्विणी हस्तः ।
उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥ ५८$^1$
हस्त प्रमाणानपयसा सुसिकान्
संक्रामयेन्मूलबहः$^c$ समृत्कान् ।
सर्पिर्मधुशीर$^d$ विडङ्गलिप्ता-
न्बिले निदध्याच्च करीषयुक्ते$^e$ ॥ ५९
अबालुकाश्लक्ष्णमृदा पूरिते गर्त्तशोधनम् ।
कीदशार्धमिते खाते जलसिके वपेत्तरुम् ।
कदलीचीरिणौ रोप्यौ$^f$ मूले दत्वा तु गोमयम् ॥ ६०
(a) गणनाथ—रोपणविधिना etc.
(b) The following additional sloka is found in Gananath Sen’s edition :
रोहिणी सहितमुत्तरात्रयं कीर्त्तयन्ति मुनयो ध्रुवाख्यम् ।
त्वाष्ट्र-मित्र-शशि-पूष-दैवता-—न्यामनन्ति मुनयो मृदूव्यथ ॥
(c) गणनाथ—संक्रामयेन्मूलवतः etc.
(d) ,, ससर्पिषोशीर etc.
(e) ,, करीषपूर्णे ॥
(f) ,, कदली चीरिनो रोप्यौ etc.
1 Cf. Bṛhatsaṃhitā, chap. 54, 31.
Agni P. chap. 281, 3, 4 & 6.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 45
रम्भायाः सुपरिणतैः फलैर्बिलिप्तां
संशुष्कां भुवि निहितां पलालरज्जुम् ।
शुद्धायामुपरि तृणेन गाढगुप्ता-ᵃ
मासिञ्चेद्वहुजलैर्बहून्यहानि ॥ ६१
सा रज्जूस्तदनु तमालनीलभासोᵇ
बिभ्राणानरुणरुचोङ्कुरानप्रसूते ।
भूयस्तानुपचितपत्रकाण्डमूला-
नारोप्य प्रथितविधानतो निषिञ्चेत् ॥ ६२
आषाढ़े श्रावणे मासि बीजावपन रोपयो ।
ग्रीष्मादन्यत्र वल्लीनां केचिदिच्छन्ति रोपणम् ॥¹ ६३
मण्डपन्यावर्त्त स्वस्तिकचतुरस्रसर्वतोभद्रैःᶜ ।
बीथीनिकुञ्जपुञ्जकविन्यासैः पादपा रोप्यः ॥ ६४
दशविंशतिषोडशभिस्तु करै-
रधरोत्तरमध्यकृतान्तरकान् ।
द्विचतुस्त्रिभिरन्तरितान् क्रमशःᵈ
स्तृणपादपगुल्मभृतश्च वपेत् ॥² ६५
सान्द्रारोपणमवृद्धिकारणं
वातभीतिरतिदूररोपणात् ।
भिन्नवर्णरचनाल्पपीड़ना
नैव युक्तिरियमेव शस्यतेᵉ ॥ ६६
(a) गणनाथ—शुद्धायामुपरितया च गाढगुप्तां
(b) ,, सा रज्जुस्तरुण-तमाल-नील-भासा
(c) ,, मण्डप-नन्दावर्त्तैः स्वस्तिक etc.
(d) ,, द्विचतुस्त्रिभिरन्तरितान्रुचिरां—
(e) ,, भिन्नवर्ण-रचनाल्प-पीड़िता—
नान्तु युक्ति etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, 54. 7; also Kaśyapa quoted by Bhaṭṭotpala in his Commentory on this sloka.
2 Cf. Agni P. chap. 281, 8 & 9.
Śukranīti, IV, iii, 91–93.
Bṛhatsaṁhitā, 54, 12,

46 UPAVANA VINODA
कुसुमं फलमप्युपभोगसहं
फलिनो हि न यस्य दलन्ति शिखाः ।
कुसुमेन बिनैव फलन्ति च ये
न भवन्ति शुभास्त इहापनसाःᵃ ॥ ६७
मातुलुङ्गरजनी सकण्टकः
किंशुकश्च गिरिकर्णिका सिता ।
तिन्तिड़ीकविफलाक्षनीलिकाः
कोविदार इति भीतिदो गणः ॥ ६८
फलिन्यशोकपुंनागशिरीषनिम्बचम्पकाः ।
मङ्गल्याः प्रथमं रोप्य भल्लातश्च गदापहःᵇ ॥ ६६
पूर्बस्यां करमर्दवंशबिटपाः पारावता दक्षिणे
कौवेर्यां बदरी कपित्थतरबो धात्री च पश्चात्किबा ।
अन्ये चोत्तममध्यमाधमशिखा रोप्यः स्ववर्गैः समं
कृत्वा चान्तरकं यथायथममी यत्नैर्नृपर्य्येरुपृशः ॥¹ ७०
अथ निषेचनविधिः ।
सर्व्वस्यापि नवोत्थस्य सायं प्रातर्निषेचनम् ।
शीतातपसमीरेभ्यो रक्षेच्च सुबिधानतः ॥ ७१
हेमन्ते शिशिरे देयं जलं चैकान्तरे दिने ।
बसन्ते प्रत्यहं ग्रीष्मे सायंप्रातर्निषेचनम् ॥² ७२
बर्षासु च शरत्काले यदा वृष्टिर्न दृश्यते ।
तदा देयं जलं तज्जैरालबाले महीरुहाम् ॥ ७३
वारिणा यावता यस्य मूले सौहित्यमिष्यते ।
तावत्तस्य तरोर्देयं किं घटार्थविवक्षया ॥ ७४
(a) गणनाथ—न भवन्ति शुभा इह ते पनसाः ॥
(b) ,, भल्लातस्तु गदावहः ॥
(c) ,, तदा देयं जलं तव आलवाले महीरुहि ॥
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, 54, 13, which states that
मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ॥
2 Cf. Agni P. chap. 281, 7.
Śukranīti, IV. iv, 105—106.
Bṛhatsaṁhitā, 54, 9.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 47
आलबालस्थिते तोयं शोषं न भजते यदा ।
अजीर्ण तद्विजानीयान्न देयं तादृशे जलम् ॥ ७५
समीपजातं यत्नेन तृणगुल्मलतादिकम् ।
स्फोटनीयं विधिज्ञेन द्रुमाणां वृद्धिरिच्छति ॥ ७६
अथ द्रुमरक्षा ।$^1$
नीहाराच्चण्डवाताच्च धूमाद्वैश्वानरादपि ।
जालकारात्प्रयत्नेन रक्षणीयाः क्ष्माहरुहाः ॥ ७७
पङ्क्तिमध्ये तु सुफला बाह्ये तत्परोतपरे ।
वृत्ताः कार्या युतावृत्त्या सा चापि परिखायुता ॥ ७८
विद्युदाहतवृक्षस्य भूमिमादाय सर्वतः ।
रक्षार्थं विकिरेदेषां तया न हिमबाधनम् ।
दीप्तोऽप्यग्निः शमं याति वज्रदग्धद्रुभस्मना ॥ ७९
सितशाल्योदनं दध्ना सैन्धवेन युतं बने ।
क्षेपणीयं च परितो गराणां दृष्टिवारणम् ॥ ८०
शलभाखुपतङ्गानां पिपील्यादेर्भये सति ।
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा मन्त्रं पत्रे ततो लिखेत् ॥ ८१
मन्त्रः । ॐ स्वस्ति किष्किन्धास्थितप्रकटपराक्रमान्तर्हितार्कमण्डलोपजीवितस्य
श्रीहनूमानाज्ञापयति मूषकपतङ्गपिपीलिकाशलभकरभान्वककीटगन्धिकानिवहैर्र्गा-
स्थातव्यम् । आज्ञामतिक्रममाणस्य शरीरनिग्रहः समावर्त्तयति । तस्य वानरसिंहस्य
क्रममानस्य सागरम् । कल्पान्तरगतो वायुर्जीमूत इव नर्दति ॥ हूं फट् नमः ॥
पत्रे मनुंस्मालिख्य जप्त्वा तं निखनेद्भुवि ।
क्षेत्रे कीटपतङ्गाखुपिपील्यादिर्विनश्यति ॥ ८२
(a) गणनाय—तादृशं जल' ॥
(b) " वृद्धिमित्छुता ॥
(c) " महीरुहाः ॥
(d) " परिखावृता ।
(e) " परितः etc.
(f) " पत्रे तरोर्लिंखेत् ॥
1 To be read with Section on तरुचिकित्सा, p. 58.

48 UPAVANA VINODĀ
अथोपवनप्रक्रिया ।¹
घनप्रवालस्थगितातपानि
विकीर्णपुष्पाणि समीरगेन ।
गृहाणि कुर्यादतिमुक्तकानां
लताभिरालोल मधुव्रताभिः ॥ ८३²
स्थानेष्वपरेषुª तथा पादपयुगलेषु मिथुनसंवाहाः ।
शाखावलम्बिनीभिर्दोलाः कार्या लताभिश्च ॥ ८४
तरुविटपलतानिकुञ्जरम्या
विरचितक'न्दरसानुगण्डशैला ।
विविधमणिगृहा विचित्रधातुः
क्वचिदपि पर्वतिका विहारहेतुःᵇ ॥ ८५
केकानिनादसुभगाः सदासंत्रासिताहयः ।
ताण्डवेन तदुद्देशान्मण्डयन्ति शिखण्डिनः ॥ ८६
मन्दः । विलम्बिनो यत्र तटद्रुमा वपु-
र्विलोकयन्ति प्रसवेद्गौरिव ।
समं दिशन्तः कलहंसभूषणा
क्वचिद्भवेत्पुष्करिणी मनोरमा ॥ ८७³
(a) गणनाथ—स्थानेष्वप्येषु etc.
(b) The following additional sloka is given in Gananath's edition :
जल-प्रपात-निर्झरैः सुशोभितं मनोरमं ।
स्थलञ्च सौरभोल्लसत्-समस्त-वारियन्त्रकैः ॥८८
1 Cf. Ṛgveda, III. 8. 11, about "The consecration of a garden". See also Sānkhāyana's
Gṛhya Sūtra, V. 3. 2, et seqq.
2 Cf. Vātsyāyana's Kāmasūtra where details of the construction of a Vṛkṣavāṭikā are
given. See Introduction p. 17-18; and also Chakladar. pp. 151-156 where passages
are also quoted from Raghuvaṁśa, XIX, 9; Kāmasūtra, 17; Viṣṇu Smṛti, V. 117;
Bhāsa's Svapna-Vāsavadattā, Act V.
Cf. Also Matsya P. chap. 256, 3-10.
Śukranīti, IV. iv, 104.
Kāmandakinīti, XIV, 27-42.
3 Bṛhatsaṁhitā, 54 :—प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः ।
यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान् विनिवेशयेत् ॥ १

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 49
निर्यादः सलिलां सुखावतरणां तीरेषु पुष्पद्रुमां
कूजद्वन्नविहङ्गमां सतरणीमत्यायतां दीर्घिकाम्$^{a}$।
कुर्यात्तत्र समुल्लसत्कमलिनीपत्राङ्कुरश्यामलां
श्यामालोचनमल्लिकां विदधतीं नीलोत्पलानि क्वचित् ॥ ८८
उपवनमिव वारिमध्यमग्नं
विमलतया प्रतिबिम्बितं दधाना।
शशिकरनिकरेण पूरिते च$^{b}$
क्वचिदुपनेयपयः सुखाय वापी$^{c}$ ॥ ८९
मध्ये तस्मिन्शिशिरशिखरिखर्पिध वेश्म प्रवातं
गूढोपान्तं सुरभिकुसुमैः शाखिभिर्नम्रशाखैः ।
स्थाने स्थाने स्फटिकधवलं मण्डपं मण्डनाहं$^{d}$।
कुर्यात्कस्मिन्नपि च कदलीमन्दिरं मन्दवायु ॥ ९०
क्वचिदपि कूपं कुर्यादुपवनदेशे सुमृष्टसलिलभरम् ।
संसिक्तसकलविटपं बद्धं पाषाणसंचयैः$^{e}$ परितः ॥ ९१
अञ्जनमुस्तोशीरैः सनागकोशातकामलकचूर्णैः ।
कतकफलसमायुक्तैः कूपे योगः प्रदातव्यः ॥ ९२
कलुषं कटुकं लवणं विरसं
सलिलं यदि वाशुभगन्धि भवेत् ।
तदनेन भवत्यमलं सुरसं
ससुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ॥ ९३
अथ कूपार्थ भूमिपरीक्षा ।$^{1}$
पातालादूर्ध्वगमाः शिराः प्रसर्पन्ति सर्वतो दिक्षु ।
नीरस्य भूममध्ये ज्ञात्वा ताः कल्पयेत्कूपम् ॥ ९४
(a) गणनाय—कूजद्व'हविहङ्गमां सुतरणीमत्यायतां दीर्घिकां ।
(b) ,, शशिकरनिकरेण भूषितेव
(c) ,, क्वचिदमलपयः etc.
(d) ,, स्थाने स्थाने स्फटिक-धवलान् मण्डपानर्हमण्डान्
(e) ,, बद्धं पाषाण-शकलैः etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, chap. 53, translated in the Introduction and quoted in the Appendix.
Cf. also Fausboll no 2, Vaṇṇupatha Jātaka.
7

50 UPAVANA VINODA
यदि वेतसोऽम्बुरहिते देशे हस्तैस्त्रिभिस्ततः पश्चात् ।
सार्धे पुरुषे तोयं वहति शिरा पश्चिमा तत्र ॥ ६५
चिह्नमपि चार्थपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरो हि मृत्पीता ।
पुटभेदकश्च तस्मिन् पाषाणे भवति बहुतोयः ॥ ६६
जम्बूवृक्षस्य प्राग्वल्मीको यदि भवेत्समीपस्थः ।
तस्माद्दक्षिणपार्श्वे सलिलं पुरुषद्वये साधु ॥ ६७
अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसंनिभश्च पाषाणः ।
मृद्भवति तत्र नीला दीर्घं कालं^a च बहुतोयम् ॥ ६८
वल्मीकोपमितायां निर्गुण्ड्यां^b दक्षिण' करत्रयोन्माने ।
पुरुषद्वयेन पादे भवति जलं स्वादु चाशोष्यम् ॥ ६६
रोहितमत्स्योर्धनरे मृत्कपिला पाण्डुरा ततः परतः ।
सिकताश्च शर्कराश्च क्रमेण परतो भवत्यम्भः ॥ १००
पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् ।
पुरुषैस्त्रिभिरादेश्यं श्वेता गृहगोधिकाऽर्धनरे ॥ १०१
सफला वा बदरी चेद्दिश्यपरस्यां जलं ततो भवति ।
पुरुषत्रये सपादे भवति परं दुन्दुभेश्चिह्नम्^c ॥ १०२
काकोदुम्बरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् ।
पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था च सा वहति ॥ १०३
आपाण्डुरा च मृत्स्ना^d गोरसवर्णाश्च भवति पाषाणः ।
पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ॥ १०४
आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य ।
अध्यर्धे भवति शिरा^e पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ॥ १०५
तस्यैव पश्चिमायां वल्मीको यदि भवेद्द्रुस्ते ।
तत्रोदग्भवति^f शिरा चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ १०६
(a) गणनाथ—नीला सुदीर्घकालञ्च बहुतोयम् ॥
(b) ,, वल्मीकोपचितायां निर्गुण्ड्या etc.
(c) ,, परं दुण्डुभे चिह्न' ॥
(d) ,, आपाण्डुरीव मृत्स्ना etc.
(e) ,, अध्यर्द्ध तस्य शिरा etc.
(f) ,, तचोदग्भवति शिरा etc.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 51
श्वेतो विश्वंभरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभोश्मा
अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेतीते ॥ १०७
सकृशः सितª एतस्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य ।
मध्ये तयोर्नरैरर्ध पञ्चमैस्तायमक्षोभ्यम् ॥ १०८
प्रथमपुरुषे भुजङ्गः कमलोदरसंनिभा मही रक्ता ।
कुरुविन्दकपाषाणाश्चिह्नान्येतानि वाच्यानि ॥ १०६
सर्वेषां वृक्षाणामधःस्थितं दर्दुरं यदा पश्येत् ।
तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ ११०
उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमोत्तरे तोयम् ।
परिहृत्य पञ्चहस्तानर्धाष्टमपौरुषं वाच्यम् ॥ १११
अहिरजः पुरुषेस्मिन्मृद्वा धात्री कुलत्थवर्णाभा
माहेन्द्री वहति शिरा भवति सफेनं सदा तोयम् ॥ ११२
सर्पावासः पश्चाद्यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम्ᵇ ।
पुरतो हस्तत्रितयात्षड्भिः पुरुषैस्तुरीयोनेःᶜ ॥ ११३
वल्मीकसंग्रृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा ।
पश्चात्षड्भिर्हस्तैर्नरे᳭श्चतुर्भिः शिरा यस्यᵈ ॥ ११४
अश्मातकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेहिनिलयो वा ।
षड्भिरुग्वास्त्य करैःᵉ सार्ध पुरुषत्रये तोयम् ॥ ११५
कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृद् ।
आदौ शिरा च याम्यां पूर्वोत्तरातो द्वितीया च ॥ ११६
जलरहिते यदि देशे चिन्हान्यनूपजानि दृश्यन्ते ।
वीरणदूर्वा हरिताᶠ यत्र हि तस्मिञ्जल पुरुषे ॥ ११७

(a) गणनाथ—ससितः कृश etc.
(b) ,, यदा कदम्बस्य दक्षिणेनालं ।
(c) ,, षड्भि पुरुषैस्तु पाथी वै ॥ 2993
(d) ,, शिरा याम्यां ॥
(e) ,, षड्भिरुदकाशा करैः etc.
(f) ,, वीरणदूर्व्वारहिते यव etc,

52 UPAVANA VINODA
तिलकाम्रातकवरुणकभल्लातकबिल्व$^a$तिन्दुकाङ्कोलाः ।
पिण्डीरशिरोषाञ्जनपरुषक$^b$वञ्जुलानिचलाः ॥ ११८
एते यदि सुस्निग्धैर्वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् ।
हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिरर्धेन च नरस्य ॥ ११६
अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृण वर्जिताः मही यत्र ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं तत्र$^c$ ॥ १२०
कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेम्भस्त्रिभिः$^d$ करैः पश्चात् ।
खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥ १२१
वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् ।
विज्ञातव्यं शाखायतले नीरं त्रिपुरुषं तु$^e$ ॥ १२२
फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः$^f$ ।
भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणाधः क्षितिः पीता ॥ १२३
यदि कण्टकहीणा स्यान्निदिग्धिक्रा शुक्लपुष्पसंयुक्ता ।
तस्यास्तलेम्बु वाच्यं त्रिभिर्नरैरर्धपुरुषे वा ॥ १२४
खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे ।
तस्याः पश्चिमभागे निर्दे श्यं त्रिपुरुषैर्वारि ॥ १२५
यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात्पलाशवृक्षो वा$^g$ ।
सव्येन तत्र हस्तद्वयेम्बु पुरुषत्रये भवति$^h$ ॥ १२६
ऊष्मा यस्यां धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले ।
निर्देष्टव्या च शिरा महता वारिप्रवाहेण ॥ १२७
यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे$^i$ जातं शस्यं विनाशमुपयाति ।
स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ॥ १२८
(a) गणनाथ—भल्लातक-तिल्व-तिन्दुक etc.
(b) ,, परुषकार्क etc.
(c) ,, वक्तव्यं जीवनं तच ॥
(d) ,, प्रत्यासन्नस्त्रिभिः करैः etc.
(e) ,, त्रिपुरुषं तत् ॥
(f) ,, फलकुसुमविकारो यत्र तस्मात् पूर्वे etc.
(g) ,, स्यात् पलाशवृक्षे च ।
(h) ,, सव्येन तत्र हस्तद्वयपुरुषत्रये वा भवति जलं ॥
(i) ,, यस्मिन् चेत्तं देशे जातं etc.

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 53
मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातः परं प्रवक्ष्यामिᵃ।
ग्रीवा करभाणामिव भूतलसंस्था शिरा यातिᵇ ॥ १२९
पूर्वोत्तरेण पीलोर्यदिᶜ वल्मीको जलं भवति पश्चात् ।
उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः ॥ १३०
चिह्नं दर्दुर आदौ मृत्कपिला तत्परं भवेद्धरिता ।
भवति च पुरुषे बाश्मा तस्य तले परि निर्द्देश्यम्ᵈ ॥ १३१
बदरीरोहितवृक्षौ संसृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकात् ।
हस्तत्रयेम्बु पश्चात्षोडशभिर्माजवैर्भवतिᵉ ॥ १३२
सुरसं जलमादौ दक्षिणे शिरा बहति चोत्तरेणान्याᶠ ।
पिष्टनिभः पाषाणो मुच्छ्वे ता वृश्चिकोऽर्धनरे ॥ १३३
सकरीरा चेद्बदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः ।
अष्टादशभिः पुरुषैरैशानी बहुजला च शिरा ॥ १३४
ककुभकरीरावेकत्र संयुतौ ककुभबिल्वौ वा ।
हस्तत्रयेम्बु पश्चान्न रैर्भवत्येकविंशत्या ॥ १३५
वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा दर्भाश्च पाण्डुराः सन्ति ।
कूपो मध्ये देयो जलमत्र नरैकविंशत्या ॥ १३६
ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन्शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः ।
पश्चात्पञ्चकरान्ते शतार्धसंख्यैर्नरैः सलिलम् ॥ १३७
जम्बू स्त्रिवृता श्यामा शिशुमारी शारिबा शिवा दूर्वाᵍ ।
वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुड़वेगा चʰ ॥ १३८

(a) गणनाथ—मरुदेशे भवति शिरा यथा यथा तत वक्ष्यामि ।
(b) ,, यत्र ॥
(c) ,, पूर्वोत्तरेण पीतं यदि etc.
(d) ,, चिह्न दर्दुर आदौ मृत् कपिला तत्परं भवेत् पृथी ।
भवति च पुरुषे चोष्मा तस्स तले वारि निर्द्देश्यं ॥
(e) ,, हस्तत्रयेम्बु पश्चान्न्रैर्भवत्येकविंशत्या ॥
(f) ,, सुरसं जलमादौस्यात् दक्षिण-शिरा वहति चोत्तरेण सा ।
(g) ,, श्यामा शिशुगन्धा वा शिवा दूर्व्वा ।
(h) ,, गरुडदूर्व्वा वा ॥

54 UPAVANA VINODA
सूकरिका माषलता व्याघ्रपदा चेति यद्यहेर्निलये ।
बल्मीकादुत्तरतः करैस्त्रिपुरुषबागतं तोयम् ॥ १३६
एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ च पञ्चभिः पुरुषैः ।
एतैरेव निमित्तैर्मरुभूमावष्टभिः कथयेत्ᵇ ॥ १४०
एकनिभा यत्र मही तृणतरुबल्मीकगुल्मपरिहीणा ।
तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र ॥ १४१
हस्ता मघानुराधापुष्यधनिष्ठोत्तराश्च रोहिण्यः ।
शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ॥ १४२
आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवति कूपः ।
नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः ॥ १४३
नैऋतकोणे बालक्षयं च वनिताक्षयं च वायव्ये ।
दिश्यैशान्यां भीतिः शेषास्तु शुभावहाः कूपाः ॥ १४४
या मेदिनी काशकुशैश्च युक्ता
नीला च मृद्यत्र सशर्करा च ।
तस्यां प्रणीतं सुरसं च तोयं
कृष्णाथवा यत्र च तिक्तमृत्स्ना ॥ १४५
सशर्कराभा तु मही कषायं
क्षारं धरित्री कपिला करोति ।
अपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टं
मिष्टं पयो नीलबसुन्धरायाम् ॥ १४६
अथ पोषणविधिः ।¹
फलकुसुमसंपदुचिता रोपणतो भवति केवलान्न यतः ।
पोषणविधिमथ संमतमनोकहानामतो वक्ष्ये ॥ १४७
(a) गणनाथ—शूकरिका माषलता व्याघ्रपदा वेति यदि कुभनिलये ।
वल्लीकादुत्तरतस्त्रिभिः करै स्त्रिपुरुषगतं तोयं ॥
(b) ,, पुरुषैः ॥
(c) ,, केवला न यतः ।
1 The origin of manuring can be traced as early as to a verse in the Ṛgveda (II, 8, 3). But
for a more elaborate prescription see Agni P. chap. 281 ; Bṛhatsaṁhitā, chap. 54 ;
Parāśara's Kṛṣi Saṁgraha (slokas 107—109), and Śukranīti, IV. iv, 94 ; 107—108 ;
109 ; 110—112.