उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 51
श्वेतो विश्वंभरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभोश्मा
अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेतीते ॥ १०७
सकृशः सितª एतस्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य ।
मध्ये तयोर्नरैरर्ध पञ्चमैस्तायमक्षोभ्यम् ॥ १०८
प्रथमपुरुषे भुजङ्गः कमलोदरसंनिभा मही रक्ता ।
कुरुविन्दकपाषाणाश्चिह्नान्येतानि वाच्यानि ॥ १०६
सर्वेषां वृक्षाणामधःस्थितं दर्दुरं यदा पश्येत् ।
तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ ११०
उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमोत्तरे तोयम् ।
परिहृत्य पञ्चहस्तानर्धाष्टमपौरुषं वाच्यम् ॥ १११
अहिरजः पुरुषेस्मिन्मृद्वा धात्री कुलत्थवर्णाभा
माहेन्द्री वहति शिरा भवति सफेनं सदा तोयम् ॥ ११२
सर्पावासः पश्चाद्यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम्ᵇ ।
पुरतो हस्तत्रितयात्षड्भिः पुरुषैस्तुरीयोनेःᶜ ॥ ११३
वल्मीकसंग्रृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा ।
पश्चात्षड्भिर्हस्तैर्नरे᳭श्चतुर्भिः शिरा यस्यᵈ ॥ ११४
अश्मातकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेहिनिलयो वा ।
षड्भिरुग्वास्त्य करैःᵉ सार्ध पुरुषत्रये तोयम् ॥ ११५
कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृद् ।
आदौ शिरा च याम्यां पूर्वोत्तरातो द्वितीया च ॥ ११६
जलरहिते यदि देशे चिन्हान्यनूपजानि दृश्यन्ते ।
वीरणदूर्वा हरिताᶠ यत्र हि तस्मिञ्जल पुरुषे ॥ ११७

(a) गणनाथ—ससितः कृश etc.
(b) ,, यदा कदम्बस्य दक्षिणेनालं ।
(c) ,, षड्भि पुरुषैस्तु पाथी वै ॥ 2993
(d) ,, शिरा याम्यां ॥
(e) ,, षड्भिरुदकाशा करैः etc.
(f) ,, वीरणदूर्व्वारहिते यव etc,