उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 43
जम्बूचम्पकपुंनागनागकेशर चिञ्चिणी ।
कपित्थबदरीबिल्वकुम्भकारिप्रियङ्गवः ॥ ४६
पनसाम्रमधूकाद्याः करमर्दश्च बीजजाः ।
ताम्बूली सिन्धुवारश्च तगराद्याश्च काण्डजाः¹ ॥ ४७
पाटलादाडिमीप्लक्षकरवीरवटादयः ।
मल्लिकोदुम्बरः कुन्दो बीजकाण्डोद्भवा मताः ॥ ४८
कुङ्कुमार्द्र रसोनारुकन्दाः कन्दसमुद्भवाः ।
एलापद्मोत्पलादीनि बीजकन्दोद्भवानि तुᵃ ॥ ४९
अथ बीजोप्तिविधिः ।
सम्यक्कृष्टे समे क्षेत्रे माषानुप्त्वा तिलांस्तथा² ।
सुनिष्पन्नानपनयेत्तत्रᵇ बीजोप्तिरिष्यते ॥ ५०
अथर्तु पक्वात्फलतोवशोपिता-ᶜ
न्विकृष्य बीजं पयसा निषिच्य ।
विशोषितं पञ्चदिनानि सर्पिषा
विडङ्गमिश्रेण च धूपयेत्ततः ॥ ५१
क्षीरनिषिक्तं बीजं वृहतीतिलभस्मसर्पिषा लिप्तम्ᵈ ।
गोमयमृदितमथोप्तं सद्यो जायेत धूपितं वसया ॥ ५२
पयसि निषिक्तं बीजं गोमयपरिमर्द्दितं विशोष्य ततः ।
माक्षिकविडङ्गचूर्णैर्बहुशो मृदितं प्रजायेत ॥ ५३³
(a) गणनाथ—बीजकन्दोद्भवानि च ॥
(b) ,, सुनिष्पन्नान् समुद्धृत्य तत्र etc. ।
(c) ,, अथर्तुपक्वं फलतो विशुष्कतः
(d) ,, क्षीरे निषिक्त-बीजं बृहती तिलमेव सर्पिषायुक्तं ।
1 Cf. Ṛgveda, Atharvaveda, where scattered references are met with all throughout
the texts ; Dīgha-Nikāya I. p. 3.
Buddhaghoṣa's Sumaṅgala, Vilāsinī, D.I. 1, 11. (P. T. S. I, p. 81).
Kauṭilya's Arthaśāstra, chap. 24. p. 141.
Manu Saṃhitā I, 46-48 ; Bṛhatsaṃhitā, chap. 54.
Maskarin Gosāla—Barua, chap. xxi., p. 307 ; Hemchandra, quoted in Śabdakalpa-
druma, iv, p. 475.
2 Cf. Atharva Veda, II. 8. 3.
3 Cf. Kauṭilya's Arthaśāstra, chap. 24. 117, p. 145.
Bṛhatsaṃhitā, chap. 54. 19, 26.