उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 41
न कुर्यान्नैऋत्याग्नेयेष्वपि हि वाटिकाम् ।
अन्यथा कलहोद्वेगौ कष्टं वा लभते भृशम् ||३२
तस्माद्राज्ञा हि शुभदं पुत्रसंनिधिवर्धनम् ।
पश्चिमोत्तरपूर्वेषु भवेदुपवनं कृतम् ॥३३
अथ भूमिनिरूपणम् ।
जाङ्गला नूपसामान्यस्वभावापि च मेदिनी ।
भेदैः सा भिद्यते षड्भिर्वर्णतो रसस्तस्तथा ॥३४
असितविपाण्डुश्यामल्ललोहितसितपीतरोचिषः क्रमशः ।
मधुराम्ललवणतिक्तककटुककषाया भुवो रसतः ॥३५
विषपाषाणवल्मीकविलदुष्टा तथोषरा ।
दूरोदका शर्करिला तरुभ्यो न हिता मही ॥ ३६
इन्द्रनीलशुकपक्ष कोमला
शङ्खकुन्दकुमुदेन्दुसंनिभा ।
तप्तकाञ्चनविकासिचम्पक-
स्पर्धिनी वसुमती प्रशस्यते ॥ ३७
समा समासनजला हरित्तरुतृणाङ्कुरा ।
तस्यां सर्वे यथास्थानं प्ररोहन्ति महीरुहाः ॥ ३८
न जाङ्गला न चानूपा भूमिः साधारणा शुभा ।
तस्यां सर्वेपि तरवः प्ररोहन्ति न संशयः ॥ ३६
(a) गणनाथ-लभते क्षते ॥
(b) " तस्माद्राज्ञा हि शुभदं पुत्रपौत्रादिवर्धनं ।
(c) " शुकपुच्छ कोमला
(d) " श्यामा समासन्नजला हरिता तरुणाङ्कुरा ।
(e) " साधारणी शुभा ।
1 Cf. Vanaspati, Section VI, pp. 66-70.
2 Cf. Charaka, Kalpasthāna I, Madanaphalakalpa, 6, 7, 9. For Eng. trans. see Fasc. Lxi,
Lesson I, pp. 1917-1918.
Suśruta, chap. 35, 34-42; Eng. trans. Vol. II. pp. 325-326.
Arthaśāstra, XXIV, 116-117, where details as to the amount of rainfall in
these region are given. Eng. Ed. (1915), pp. 143-145.
6