उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

46 UPAVANA VINODA
कुसुमं फलमप्युपभोगसहं
फलिनो हि न यस्य दलन्ति शिखाः ।
कुसुमेन बिनैव फलन्ति च ये
न भवन्ति शुभास्त इहापनसाःᵃ ॥ ६७
मातुलुङ्गरजनी सकण्टकः
किंशुकश्च गिरिकर्णिका सिता ।
तिन्तिड़ीकविफलाक्षनीलिकाः
कोविदार इति भीतिदो गणः ॥ ६८
फलिन्यशोकपुंनागशिरीषनिम्बचम्पकाः ।
मङ्गल्याः प्रथमं रोप्य भल्लातश्च गदापहःᵇ ॥ ६६
पूर्बस्यां करमर्दवंशबिटपाः पारावता दक्षिणे
कौवेर्यां बदरी कपित्थतरबो धात्री च पश्चात्किबा ।
अन्ये चोत्तममध्यमाधमशिखा रोप्यः स्ववर्गैः समं
कृत्वा चान्तरकं यथायथममी यत्नैर्नृपर्य्येरुपृशः ॥¹ ७०
अथ निषेचनविधिः ।
सर्व्वस्यापि नवोत्थस्य सायं प्रातर्निषेचनम् ।
शीतातपसमीरेभ्यो रक्षेच्च सुबिधानतः ॥ ७१
हेमन्ते शिशिरे देयं जलं चैकान्तरे दिने ।
बसन्ते प्रत्यहं ग्रीष्मे सायंप्रातर्निषेचनम् ॥² ७२
बर्षासु च शरत्काले यदा वृष्टिर्न दृश्यते ।
तदा देयं जलं तज्जैरालबाले महीरुहाम् ॥ ७३
वारिणा यावता यस्य मूले सौहित्यमिष्यते ।
तावत्तस्य तरोर्देयं किं घटार्थविवक्षया ॥ ७४
(a) गणनाथ—न भवन्ति शुभा इह ते पनसाः ॥
(b) ,, भल्लातस्तु गदावहः ॥
(c) ,, तदा देयं जलं तव आलवाले महीरुहि ॥
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, 54, 13, which states that
मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ॥
2 Cf. Agni P. chap. 281, 7.
Śukranīti, IV. iv, 105—106.
Bṛhatsaṁhitā, 54, 9.