उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

42 UPAVANA VINODA
पनसलिकुचतालीवंशजम्बीरजम्बू
तिलकवटᵃकदम्बाम्रातकखर्जूरपूगाः ।
कदलीतिनिशमृद्वीकेतकीनालिकेर
प्रभृतय इति चान्ये प्रायशोनूपजाः स्युः¹ ॥ ४० ᵇ
बीजपूरकपुंनागचम्पकाप्रातिमुक्तकाः ।
प्रियंगुदाड़िमाद्याश्च साधारणसमुद्भवाः ॥ ४१
निधिदेवमहीपानां प्रभावाच्चातियत्नतःᶜ ।
असात्म्यभूमिसंपन्नाᵈ अपि सिध्यन्ति पादपाः ॥ ४२
अथ पादपविवक्षा।²
वनस्पतिद्रुमलतागुल्माः पादपजातयः
बीजात्काण्डात्तथा कन्दात्तजन्म त्रिविधं विदुः³ ॥ ४३
ते वनस्पतयः प्रोक्ता विना पुष्पैः फलन्ति ये ।
द्रुमाश्च तेᵉ निगदिताः सहपुष्पैः फलन्ति ये ॥ ४४
प्रसरन्ति प्रतानैर्यास्ता लताः परिकीर्त्तिताः ।
बहुस्तम्बा विटपिनो ये ते गुल्माः प्रकीर्त्तिताः ॥ ४५
(a) गणनाथ—तिलकघटकदम्बामात etc.
(b) The following additional sloka is found in Gananath Sen's edition :
शोभाञ्जन-श्रीफल-सप्तपर्णी
शेफालिकाशोक-शमी-करीराः ।
कर्कन्धु-राकेचर-निम्ब-शोका
वृद्धिं लभन्ते भुवि जाङ्गलायाम् ॥
(c) गणनाथ—प्रभावाच्चापि यत्नतः ।
(d) ,, असात्म्य-भूमि-सम्पन्ना etc.
(e) ,, द्रुमाश्चान्ये etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, chap. 54, 10-11, (Vol. II. p. 745), where 16 predominant trees of this
region are mentioned; also Amarakoṣa, Pātālavarga, 50-56. (See Colebrook's
edition (1807) Bk. I. Chap. 2, Sec 3, Aquatic plants, 36-42).
2 See Vanaspati, Sec. V. pp. 62-65 ; Sec. VII. pp. 79-127.
3 Cf. Ṛgveda X. 97, 15.
Manu Saṁhitā, I. 46-48.
Charaka, Sūtrasthāna, I. 36-37.
Suśruta, Sūtrasthāna, I. 23.
Dalvana, quoted in Dr. Seal's Positive Science, p. 170.
Amarakośa—ibid, pp. 171-173.