उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 53
मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातः परं प्रवक्ष्यामिᵃ।
ग्रीवा करभाणामिव भूतलसंस्था शिरा यातिᵇ ॥ १२९
पूर्वोत्तरेण पीलोर्यदिᶜ वल्मीको जलं भवति पश्चात् ।
उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः ॥ १३०
चिह्नं दर्दुर आदौ मृत्कपिला तत्परं भवेद्धरिता ।
भवति च पुरुषे बाश्मा तस्य तले परि निर्द्देश्यम्ᵈ ॥ १३१
बदरीरोहितवृक्षौ संसृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकात् ।
हस्तत्रयेम्बु पश्चात्षोडशभिर्माजवैर्भवतिᵉ ॥ १३२
सुरसं जलमादौ दक्षिणे शिरा बहति चोत्तरेणान्याᶠ ।
पिष्टनिभः पाषाणो मुच्छ्वे ता वृश्चिकोऽर्धनरे ॥ १३३
सकरीरा चेद्बदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः ।
अष्टादशभिः पुरुषैरैशानी बहुजला च शिरा ॥ १३४
ककुभकरीरावेकत्र संयुतौ ककुभबिल्वौ वा ।
हस्तत्रयेम्बु पश्चान्न रैर्भवत्येकविंशत्या ॥ १३५
वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा दर्भाश्च पाण्डुराः सन्ति ।
कूपो मध्ये देयो जलमत्र नरैकविंशत्या ॥ १३६
ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन्शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः ।
पश्चात्पञ्चकरान्ते शतार्धसंख्यैर्नरैः सलिलम् ॥ १३७
जम्बू स्त्रिवृता श्यामा शिशुमारी शारिबा शिवा दूर्वाᵍ ।
वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुड़वेगा चʰ ॥ १३८

(a) गणनाथ—मरुदेशे भवति शिरा यथा यथा तत वक्ष्यामि ।
(b) ,, यत्र ॥
(c) ,, पूर्वोत्तरेण पीतं यदि etc.
(d) ,, चिह्न दर्दुर आदौ मृत् कपिला तत्परं भवेत् पृथी ।
भवति च पुरुषे चोष्मा तस्स तले वारि निर्द्देश्यं ॥
(e) ,, हस्तत्रयेम्बु पश्चान्न्रैर्भवत्येकविंशत्या ॥
(f) ,, सुरसं जलमादौस्यात् दक्षिण-शिरा वहति चोत्तरेण सा ।
(g) ,, श्यामा शिशुगन्धा वा शिवा दूर्व्वा ।
(h) ,, गरुडदूर्व्वा वा ॥